(minúscula: ) ye una lletra del alfabetu llatín derivada de la L con una marca diacrítica en forma de puntu inferior. Úsase en delles llingües pa representar varios soníos.
N'asturllionés, úsense dos (el dígrafu ; minúscula: ) pa representar los soníos dialeutales occidentales y centrosureños equivalentes a la ll estándar que representa'l fonema llateral palatal (AFI) /ʎ/), cuasi toos con caráuter africáu, que constitúin soníos únicos nel conxuntu de llingües de la Península ibérica. Ente esti grupu de pronunciaciones dialeutales alcuéntrense, según l'estudiu del catedráticu de Dialeutoloxía Xosé Lluis García Arias,Gramática histórica de la lengua asturiana les siguientes:
[]: oclusiva retroflexa sonora. Carauterística de la zona d'A Estierna nel conceyu d'Ibias []: africada retroflexa sonora. Propia de la fala de La Bordinga y del Altu Ayer []: africada retroflexa sorda. Conceyos d'Ayer, Quirós y otros []: africada alveolar sorda. Conceyos de Ḷḷena, sur de Mieres y otros.
Antiguamente, esti grupu de soníos yera representáu por lh (el sistema d'escritura propuestu por Fernán Coronas), ts o ŝ. Esti grafema emplégase namái en testos dialeutales y na toponimia. Poles dificultaes d'usar esti grafema en testos dixitales úsase'l símbolu non diacríticu l.l (mayúscula: L.l).
Orixe Diacrónicamente toos estos soníos provienen de l- y -ll- llatines y, en delles ocasiones, de pl-, kl- y fl-. Asina: lupu > ḷḷobu molle > mueḷḷe clamare > ḷḷamar plantare > ḷḷantar (Villa) Flaccidiana > Ḷḷaciana
Distribución Toes estes realizaciones del fonema /ʎ/ son carauterístiques de les fasteres dialeutales occidentales de la llingua asturiana, que Diego Catalán nomó B, C y D, esto ye, los conceyos de Valdés, Tinéu, Cangas del Narcea, Degaña, Somiedo, Teberga, Quirós; l'este de los conceyos de Navia, Villayón, Allande y Ibias, y l'oeste de los conceyos de Cuideiru, Salas y Miranda.
Na fastera del asturianu central, la "che vaqueira" ye propia de los conceyos de Ḷḷena, Riosa y Ayer, y tamién del sur de los conceyos de Mieres y Morcín.
Na provincia de Lleón alcuéntrase esti fechu nes comarques de Babia, Ḷḷaciana, Ḷḷuna, Los Argüeyos, Rivas del Sil y al norte d'Oumaña.
Otros usos En fonética representa l'alófonu llateral interdental y apaez cuando'l fonema /l/ ta en posición silábica postnuclear y precede a //.
Enllaces esternos Archivu oral del asturianu, con dellos testimonios orales de "che vaqueira"
Bibliografía
BORREGO NIETO, Julio. Leonés en Manual de dialectología hispánica tomu 1 Barcelona, Ariel, 1996. GARCÍA ARIAS, Xosé Lluis. Gramática histórica de la llingua asturiana Uviéu, Academia de la Llingua Asturiana, 2003. VIEJO, Xulio. La formación histórica de la llingua asturiana Uviéu, Trabe, 2003.
Referencies
Enllaces esternos
Categoría:Alfabetu asturianu Categoría:Consonantes Categoría:Idioma asturianu Categoría:Fonética