El Santuariu de la Virxe de Bendueños, tamién llamáu de La nuesa Señora de Bendueños, ye un llugar de cultu de la Ilesia católica asitiáu na llocalidá de Bendueños, nel conceyu de Ḷḷena, na zona central d'Asturies. Atópase camín del sur, escontra'l puertu de Payares pola N-630, a unos 5 km de La Pola, polo que foi una de les paraes más socorríes de los pelegrinos que faíen el Camín de Santiago dende Llión pasando per Uviéu.
Trátase d'un santuariu d'estilu góticu, fundáu l'añu 905, cuando'l 20 de xineru d'esi añu'l rei Alfonso III y la reina doña Jimena donaron una serie de monesterios a la ilesia d'Uviéu, ente ellos el de Bendueños. Sobre los cimientos del primitivu templu prerrománicu construyóse una estructura que tien parte del medievu tardíu, y nel sieglu XVI construyó l'actual santuariu sobre los restos anteriores. Sobre esti, de la mesma, añadiéronse distintos compartimientos como la sacristía, altares colaterales, campanariu, etc. Dixebrada del santuariu por pocos metro escontra'l norte, frente al pórticu principal, ta la Casa de novenes», qu'habitaba un ermitañu cuidador del santuariu y daba ayuda a los pelegrinos. Amplióse de forma importante nel añu 1741.
El santuariu tuvo una de les primeres «cofraderíes sacerdotales», y nél axuntaben los párrocos de llugares cercanos —y dellos llonxanos—, p'ameyorar la so vida humana, inteleutual y moral, según recibir el sacramentu de la confesión, pa lo que se construyó un altillo na zona este que faía les funciones de sala de xuntes y foi llamada la Casa de la cofradería». El santuariu tuvo bien amestáu al monacato benedictín, pos había cinco d'ellos pela redolada del santuariu, que los sos monxos y abás frecuentar.
Ermita o santuariu Nel ambiente local y nacional esiste un enclín a magnificar les llamaes «ermites menores» pa convertiles, de papu sanu, en santuarios, cuando realmente nun lo son. Pa estremar, cosa non fácil, una ermita d'un santuariu, ye necesariu tener en cuenta lo que la Ilesia católica diz avera del asuntu. Concretamente, el Canon 1230 diz: Que, magar nun establez una ríxida diferencia, da una pauta a siguir pa denominar a estos centros de pelegrinación d'una forma o otra. Dambes condiciones cumplir nesti templu polo que ye consideráu santuariu.
Allugamientu thumb|La xoya del prerrománicu asturianu, Santa Cristina de Ḷḷena, atópase bien próxima al Santuariu de la Virxe de Bendueños.
El santuariu empezar a construyir nel que yera l'inmensu conceyu de Ḷḷena, yá que les sos aguaes de «Ḷḷena de Suso» taben asitiaes ente los ríos Payares y Güerna, y la de «Ḷḷena de Yuso» algamaba dende Mieres hasta Agüeria y Lluniego, polo que yera llamáu'l «Conceyón». Na actualidá ye más pequeñu. En 2010 el conceyu de Ḷḷena cuntaba con unos 12 400 habitantes, 26 parroquies, 5 d'elles consagraes a la Virxe María, y un monumentu de fierro coláu de la Inmaculada Concepción, que data de 1904, costeado y construyíu polos vecinos de Carabanzo y asitiáu nel «Cuitu Ramón», picu onde converxen los conceyos d'Ayer, Mieres y Ḷḷena. Nel conceyu tamién hai diez ermites marianes, lo que da una idea de la gran devoción de los llenizos» a la Virxe María en cualesquier de les sos munches advocaciones. La xoya del prerrománicu asturianu, Santa Cristina de Ḷḷena, que ye universalmente conocida pola guapura y esbeltez de les sos formes arquiteutóniques, atópase bien próxima al Santuariu de la Virxe de Bendueños, lo qu'añade un aliciente más a la zona qu'arrodia'l santuariu. Ente los personaxes pernomaos que nacieron nel conceyu, especialmente nel ámbitu eclesiásticu, figura'l que fuera obispu de Valladolid, Fernando Blanco Llorente, y que, xunto con otres persones, representó a España nel Conceyu Vaticanu I que convocó'l papa Pío IX en 1869. thumb|left|Planu de planta de la xubida al santuariu.
El santuariu ta asitiáu na embocadura del valle del ríu Güerna, na aguada empobinada al norte y a un considerable altor sobre la que foi l'antigua área de peaxe de Campumanes de l'autopista Ruta de la Plata —tamién conocida como «autopista del Güerna»—, que foi esaniciada y treslladada a la parte de la cola del banzáu de Barrios de Lluna, na provincia de Lleón. L'accesu en vehículu al santuariu facer por una carretera asfaltada, pero de gran pendiente, que parte de la N-630 a unos 2 km dempués de pasar el pueblu de Campumanes en direición al puertu de Payares, nuna esviadura qu'hai a la derecha d'esta carretera, al altor del pueblu de La Barraca. A esti empináu accesu dióse-y tradicionalmente el nome de «camín del milagru», magar nun ta bien claro l'orixe y motivu de tal nome. Una cruz de piedra y un cartelu, asitiaos a unos cientos de metros antes de llegar al santuariu, conviden al pelegrín a rezar una Salve a la Virxe de Bendueños. Pertenez a la parroquia d'Erías, nel partíu xudicial y conceyu de Ḷḷena, y como yá na Edá Media yera unu de los puntos asitiaos na Ruta Xacobea que, pasando por Uviéu, diba de Llión a Santiago de Compostela, la so fama yera tal ente los pelegrinos que cantaben: thumb|Planu del perfil de xubida al santuariu.
El santuariu tamién foi sede de la cofradería sacerdotal» tan conocida polos sacerdotes y flaires de la zona d'Asturies inclusive de pueblos de la zona norte de Llión. Los datos d'esta cofradería tán trataos más llargamente nel artículu Cofradería sacerdotal del Santuariu de la Virxe de Bendueños.
Otra de les entraes d'esa ruta yera por Puertu Pinos, siguiendo por Teyeo y San Antolín, teniendo un descansu casi obligáu en Bendueños, pos el santuariu disponía d'una casa de pelegrinos», tamién llamada «casa de les novenes». thumb|left|Cruceru de bienvenida.
Pa los andaniegos y senderistas que deseyen visitar el santuariu faciendo'l camín a cuerpu, ye necesariu saber qu'esti percorríu tien la designación «PR nᵘ AS-86», ye ruta circular y escurre dende Campumanes por Malvedo onde dicen que s'agospió l'inxenieru francés Eiffel cuando se construyó la Fierros, xusto nel empiezu del puertu de Payares, a Casorvía, Erías, Bendueños, pequeñu pueblu que ta al mesmu nivel que'l santuariu del que lo dixebra un camín d'unos 400 m, el Santuariu, y finalmente, otra vegada a Campumanes. Los datos más relevantes d'esta ruta son: distancia, 10,56 km; dos a tres hores de duración; desnivel, 400 m; dificultá media, 3 (sobre 6). Pueden reparase los escepcionales paisaxes de Peña Furá, bien soleyeru, y el más aveséu del Cantu la Cruz. Cuando se llega al Santuariu de Bendueños apaecen les vistes del Altu del Tesu y del valle del ríu Güerna, que son bien curioses. Pa ver el monesteriu hai que pidir la llave na última casa de la esquierda del camín, nel mesmu pueblu de Bendueños y devolvela nel mesmu llugar.
Pa los cicloturistes esta xubida representa unu de los murios curtiu pero duru» de Ḷḷena. Tien un llargor de 3000 m y una ascensión de 274 m, lo que da una pendiente media del 9,13 %. La rimada máxima ye del 24 % mientres 80 m y el coeficiente de dificultá APM de 122. Los postreros 500 m son descendentes y el pisu ye aceptable en tol percorríu, inclusive pa bici de carretera. Tamién puede aportase al santuariu dende'l pueblu de Sotieḷḷo, no fondero del ríu Güerna, per un camín que solo ye pa xubir a cuerpu. Angostu y bien empináu en delles zones, resulta bien gratificante ver cómo se gana muncha cota en poco percorríu, apaeciendo paisaxes espectaculares, totalmente distintos según la cota alcanzada.
Historia thumb|Vista esterior noroccidental.
La tradición oral diz que nesti llugar tuvo asitiáu un templu dedicáu al dios Vindus, d'orixe galu, que foi llatinizáu como Apollo Vindonnus o Vindonnus a seques, pero la realidá ye que los primeros datos documentaos del santuariu remontar al añu 905 yá que ta citáu nel «Liber Testamentorum» que s'atopa nel Archivu de la Catedral d'Uviéu, fecháu'l 20 de xineru d'esi añu, pol que'l rei Alfonso III y la reina doña Jimena donaben una serie de monesterios, villes ya ilesies a la Ilesia d'Uviéu, ente ellos el Monesteriu de San Clodio y la villa d'Erías. El «Liber Testamentorum» diz lliteralmente: Inter fluminae Ornam et Lenam eclesiae Sanctae Mariae de Uendonios (Ilesia de Santa María de Vendonios ente los ríos Güerna y Ḷḷena). Esti documentu cita tamién a la ilesia de Santa María de Castieḷḷo, la de Santa María de Campumanes y la de la villa d'Erías ente otres más. Dende entós empezaron a resonar na hestoria d'esta contorna ḷḷeniza los acentos del fervor marianu al pronunciar les pallabres eclesial Sanctae Mariae de Vendonios. thumb|left|Ventanes con una concha de pelegrín llabrada en piedra na clave.
Paez probable que'l santuariu tuviera dalgún venceyu col monacato de la zona de Ḷḷena, a lo que Juan Menéndez Pidal fixo la siguiente referencia: «Cinco monasterio, probablemente de la orde de san Benitu, asitiaos en diversos puntos de la contorna, indiquen otros tantos centros de población. Los sos monxos, d'igual manera que Fromestano n'Uviéu y san Félix n'Obona, al empar que roturaban araxales, derrompíen les llendes d'un pobláu. San Pedro y san Pablo de Felgueras (güei santa Cristina de Ḷḷena), santa María de Parana, san Claudio d'Erías, san Eugenio de Moreda y santa Eulalia, yeren los nomes d'estos monesterios y, anque nun se conoz la fecha de la so fundación, como a casi toos mentar en documentos de principios del sieglu X (añu 905), ye casi seguro que nel sieglu IX yá esistíen».
Sobre'l pueblu de Bendueños y el so santuariu ta la Peñasca Xulives, d'antiguo bien respetada porque creíen que tenía una atraición especial, d'orixe sobrenatural, sobre los rayos nes nubes. La ciencia encargóse de desmontar esta idea, pos l'alta frecuencia de cayida de rayos nesa zona, que ye cierta, deber a otros factores de tipu orográficu y xeolóxicu. Los vecinos d'aquellos tiempos, nos momentos de grandes nubes, allegaben al santuariu y, tocando les campanes, rezaben a los pies de la imaxe de Santa Bárbara cola siguiente invocación: «detente nube, detente tu, que puede Dios más que tu». La rellación ente los nomes de Vindonnus y Bendueños y la procedencia del segundu respectu del primeru paez ser una forma de topónimu asturianu d'orixe indoeuropéu.
Estructura y arquiteutura thumb|Interior del santuariu.
La estructura del santuariu parte de la dómina medieval, y darréu fuéronse-y añadiendo distintos elementos. La ilesia ye d'estilu góticu tardíu, y tamién sufrió delles reformes, con un camarín o camerín consistente nun pequeñu y rústicu recintu agregu que tien pintures del sieglu XIV. La imaxe de la Virxe María, que data de la mesma dómina que'l santuariu, lleva una corona de plata y un mantu coloráu, magar na actualidá los cofrades y vecinos sufragaron otros mantos de distintos colores. En 1988, tanto'l santuariu como la so redolada fueron restauraos, tamién les imáxenes de la Virxe y de Santa Bárbara, según el retablu.
Primeros datos
Nun se sabe con certeza si'l santuariu esistente caltién dalgún elementu d'aquella ilesia prerrománica. Dellos historiadores afirmen que la portada románica y los capiteles de la ilesia de san Antolín de Sotieḷḷo vienen de aquella primitiva ilesia de Bendueños. Otros afirmen qu'estos elementos arquiteutónicos vienen de un edificiu asitiáu na aldega d'Alcedo de los Caballeros, próxima a Bendueños y totalmente erma na actualidá, onde la Orde de los Caballeros Templarios —fundada en 1118 y que la so misión yera curiar y ayudar a los pelegrinos— tenía un edificiu. Según esta hipótesis, la ilesia de Bendueños podría ser un llugar pa descansu y oración de los pelegrinos que se dirixíen escontra la Catedral de San Salvador d'Uviéu y realizaben el camín de Santiago. thumb|left|upright|Planu de planta del santuariu.