L'anfiteatru d'El Djem (n'árabe, قصر الجم), tamién llamáu coliséu de Thysdrus, ta asitiáu na ciudá d'El Djem, nel vilayato de Mahdía, en Tunicia, l'antigua ciudá de Thysdrus allugada na entós provincia romana d'África. Ye'l mayor anfiteatru romanu d'África y el cuartu del mundu, dempués del Coliséu de Roma, l'anfiteatru de Capua y el anfiteatru de Pozzuoli, y unu de los meyor calteníos del norte d'África. Ye'l monumentu romanu más conocíu de Túnezy acueye cada añu a unos 530000 visitantes.
Foi construyíu en 238 d. C. pol procónsul Gordianu, sol reináu del emperador Maximino el Traciu. Reemplazó a dos edificios del mesmu tipu, que'l so estudiu dexó analizar l'orixe d'estes grandes construcciones destinaes al ociu. Probablemente foi escenariu de combates de gladiadores, carreres de carros y otros xuegos de circu, cuantimás exhibiciones de fieres y representaciones de caceríes d'animales.
Les sos dimensiones son de 147.9 metros de llargu y 122 metros d'anchu, el sable interior ye una elipse de 64.5 por 38.8 metros y tenía capacidá pa unos 35 000 espectadores.
A pesar de qu'una parte de les sos piedres utilizar pa construyir la ciudá d'El Djem, entá se caltién en bien bon estáu. Créese que se caltuvo intactu hasta'l sieglu XVII y que a partir de 1695, acordies cola tradición árabe, empezar a baltar la fachada esterior. Inda se caltienen los fosos de los lleones y un sistema bien ellaboráu de canalizaciones y cisternes pa la recoyida de l'agua d'agua.
Dacuando recibe'l nome de Ksar de la Kahena, pola princesa bereber Kahena, que nel sieglu VII xunió les tribus bereberes pa frenar la meyora de los invasores musulmanes. Vencida y escorrida, abellugar colos sos siguidores nel anfiteatru, onde aguantó mientres cuatro años. Según la lleenda foi traicionada pol so mozu amigu, que la apuñaló y unvió la so cabeza embalsamada al xefe del exércitu árabe.
Acordies con l'especialista Jean-Claude Golvin l'edificiu constitúi, xunto con otros exemplos, l'apoxéu d'esti tipu de monumentos, «a la fin d'una evolución arquitectónica que s'estiende a lo llargo de cuasi cuatro sieglos».Sicasí, según l'arqueólogu ya historiador Hédi Slim la situación de Thysdrus, colos sos trés anfiteatros estudiaos con métodos científicos, «paez única nel mundu».
L'anfiteatru foi declaráu Patrimoniu de la Humanidá pola Unesco en 1979.
Historia Edificios precedentes left|thumb|Vista xeneral del sable del allugamientu de los antiguos anfiteatros.
L'anfiteatru actual ye'l tercer edificiu d'espectáculos construyíu en Thysdrus, una ciudá que foi próspera gracies al desarrollu de la olivicultura y al comerciu.Ye'l meyor construyío y caltenío de toos, con una gran cantidá de muertes que dexaron a los especialistes estudiar la so evolución a lo llargo del tiempu.El segundu anfiteatru, que la so esistencia fuera yá albidrada por Charles Tissot, foi escaváu na década de 1960, ente que'l primeru foi sacáu a la lluz gracies a les campañes dirixíes por Hédi Slim a partir de 1973.
El primer edificiu tenía una capacidá de 6000 espectadoresy foi calificáu como «rudimentariu»,«embrionariu»o «bien antiguu».Jean-Claude Golvin dató'l so orixe nel sieglu I,anque sería abandonáu a finales del mesmu.Debió polo tanto tar cerca de los edificios de la dómina republicana, que allugar afaciéndose a la configuración del terrén. N'efeutu, el llugar escoyíu pa la so construcción, qu'allugara sepultures na dómina prerromana,ye l'únicu relieve natural de la zona afechu pa llevantar una edificación. L'anfiteatru foi talláu nuna llomba de travertino ensin l'empléu d'albañileríay con formes irregulares. Les graes, en númberu llindáu, fueron esculpíes na rocay la cávea foi escavada. El sable tenía unes dimensiones de 49 metros de llongura por 40 d'anchu.Paez ser que'l graderíu se erosionó con bastante rapidez y foi reparáu con lladriyos de folla ensin cocer.L'apaición del edificiu pudo tar rellacionada col asentamientu na ciudá d'una comunidá italiana aficionada a los espectáculos,quiciabes d'orixe campanoo etruscu, siendo dambes rexones l'orixe de los xuegos nos anfiteatros.
thumb|Detalle de los restos del graderíu compartimentado del segundu anfiteatru. El segundu edificiu, que tenía una estructura maciza nes sos llinies xenerales,construyir a finales del sieglu Io nel sieglu IIsobre la mesma llomba que'l so predecesor. La so contorna yera más elípticu por cuenta de un terremplén esistente nel sable y al graderíu del anfiteatru anterior. El terraplenado del sable, de 2.50 metros d'altor, dexó regularizar la so forma.Les graes teníen una capacidá total de 7000 espectadores.Yeren de tamañu irregular y taben delimitadas por compartimientos realizaos con lladriyu, dixebraes per espacios a manera de corredor.Paez qu'hubo un total de 24 compartimientos, de los cualos caltiénense 16 en diversu estáu de caltenimientu.El sable tenía 60 metros de llongura por 40 d'anchu, siendo les dimensiones totales del edificiu de 92 por 72 metros.Golvin describe tamién un palcu y una capiya asitiaos na exa oeste.La construcción escarecía d'un aspeutu estéticu, anque les sos importantes meyores téuniques facer más funcional.
Mientres la dómina de la dinastía Severa, a principios del sieglu III,la ciudá esperimentó una gran crecedera, por cuenta de un floreciente comerciu del aceite d'oliva y del trigu y favorecíu pola so situación como encruz de rutes comerciales.El segundu anfiteatru quedóse insuficiente y reemplazóse pol edificiu actual, más importante, construyíu sobre un terrén llanu.Esta manera de proceder repitir n'otres ciudaes como Cartago, Nimes o Roma.
La construcción del anfiteatru taría amestada a una manifestación d'evergetismo de la élite de la ciudá.Sicasí, pa Hédi Slim el so costu oldea cola ausencia de restos epigráficos acomuñaos con un evergetismo local, rellacionáu principalmente cola organización de los xuegos.La edificación nuna dómina posterior nel tiempu implicó una correición nos problemes causaos poles edificaciones precedentes más allá de la funcionalidad,innovaciones que constituyeron coles mesmes un factor de llonxevidá.
Datación revesosa L'anfiteatru, anque figura ente los meyor calteníos de la so tipoloxía, foi escasamente estudiáu.Les investigaciones más recién del monumentu nun revelaron nenguna inscripción que dexe datar la so construcción.Coles mesmes, les últimes escavaciones arqueolóxiques nun sacaron a la lluz nengún elementu en concretu, sacante unes vasíes d'un tipu de cerámica fechada na primer metá del sieglu III.Consideróse, de forma incierta (yá que nun foi acotada por nengún elementu tanxible), que l'edificiu sería construyíu en 238 d. C., l'añu de la Revolución contra'l poder de Roma,o sol proconsulado de Gordianu,coronáu emperador romanu n'abril del mesmu añu. Envalórase xeneralmente como fecha de construcción ente 230 y 250,mientres el periodu de l'anarquía militar, anque dellos estudios antiguos haber retrasáu al reináu de la dinastía Antonina,Thomas Shaw, citáu por esto ye, a finales del Imperiu.Henri Saladin, citáu por
Sicasí, el costu de la construcción en piedra tallada, según la necesidá d'un mayor númberu d'asientos paez qu'asitiaríen la so construcción mientres l'apoxéu de la ciudá, a finales del sieglu II o principios del sieglu III,so la dinastía Severa. Alexandre Lézine, sofitáu por Golvin, propunxo un rangu de datación más llindáu, ente 230 y 238, quedando inconcluso por causa de los acontecimientos asocedíos nesti últimu añu.Pela so parte, Hédi Slim cree que la obra foi rematada.
Del final de la Edá Antigua a la Edá Media left|thumb|Tarxeta postal qu'amuesa l'anfiteatru escontra 1900 colos grandes terremplenes que rellenaben l'interior del monumentu. A pesar de que la ciudá foi sustituyida adulces por Sufétula como capital económica de la rexón y que les rutes comerciales fuéronse esviando de la llocalidá, Thysdrus siguió desempeñando un papel militar arriendes del tresformamientu del anfiteatru en fortaleza.Les escavaciones arqueolóxiques fecharon l'abandonu del edificiu na segunda metá del sieglu V, siendo la duración averada de la so actividá de dos sieglos.
thumb|Entrada a la cortil. A partir de la dómina bizantina l'anfiteatru convertir en fortificación y llugar d'abellugu, como quedó probáu tres la derrota bizantina na batalla de Sufétula en 647 contra les tropes árabes.El tresformamientu consistió nel cegáu de les arcaes asitiaes na planta baxa y la construcción d'otres instalaciones, ente les que s'atopaba una torre topada en recién escavaciones.El monumentu ye n'ocasiones denomináu'l ksar de la Kahena, n'honor a una princesa bereber del sieglu VII qu'axuntó a les tribus pa frenar la meyora de los invasores musulmanes. Vencida y acorrexada, abellugar colos sos siguidores nel anfiteatru, onde aguantó mientres cuatro años. Según la lleenda foi traicionada pol so mozu amigu, quien la apuñaló y unvió la so cabeza embalsamada al xefe del exércitu árabe. L'edificiu foi citáu por Abu Abdullah al-Bakri nel sieglu XI y por Tijani, onde se da a entender qu'ufiertaba una proteción eficaz,lo cual ye incompatible con un estáu en ruines.
La desapaición del graderíu y de los elementos de la última planta sería polo tanto posterior y progresiva.La ruina del monumentu traxo consigo un considerable depósitu d'escombros, d'un altor variable ente 1.50 a trés o cuatro metros.
Edá Moderna y Edá Contemporánea left|thumb|L'edificiu representáu nun grabáu de 1843 qu'ilustra la visión romántica percibida mientres enforma tiempu polos visitantes del monumentu. A pesar de la destrucción parcial debíu al usu de les sos piedres pa la construcción de la ciudá d'EL Djem, el tercer anfiteatru caltener en condiciones escepcionales y créese que permaneció completu hasta'l sieglu XVII. El viaxeru Victor Guérin rellata que «escontra 1695, según la tradición árabe, empezar a baltar la fachada esterior, qu'hasta entós se caltenía cuasi intacta».
thumb|Viaxeros visitando l'anfiteatru escontra 1910. Por estes feches, el bey de Tunicia reprimió una revuelta d'orixe fiscal. Los sos cañones abrieron delles buraques nel edificiu pa torgar que'l llugar sirviera d'abellugu a la población llocal.Sicasí, el sitiu siguió siendo utilizáu con esti fin hasta mediaos del sieglu XIX mientres una última rebelión. Arriendes de los numberosos deterioros nel edificiu los habitantes fueron estrayendo enormes cantidaes de material de les ruines.
L'área recibió visites dende'l sieglu XVII y sobre manera nel sieglu XIX, intensificaes tres la puesta en marcha d'una proteición de los restos arqueolóxicos. Mientres la primer metá del sieglu XX acometiéronse diverses restauraciones na parte de la fachada destruyida, según la escavación del sable y de los espacios soterraños.El turismu desenvolvióse mientres el sieglu XX hasta llegar a unos 530000 visitantes al añu en 2008,lo cual convierte al anfiteatru nel segundu llugar más visitáu de Túnez.
Restauración left|upright=0.9|thumb|Vista del edificiu en 1975, poco tiempu dempués del entamu de la campaña d'estudiu y restauración del monumentu, dirixida pol Institutu nacional del patrimoniu de Túnez (INAA). L'anfiteatru foi declaráu Patrimoniu de la Humanidá pola Unesco en 1979.El distintu estáu de caltenimientu de los distintos materiales de construcción, según la cayida de piedres inclusive de les bóvedesfixeron necesaria una campaña d'afitamientu y rehabilitación,financiada pol gobiernu tunecín y una fundación privada.La estabilización evitó nuevos derrumbes de la que se sustituyeron les árees irremediablemente deterioraes.La restauración, realizada colos materiales retiraos al estenar los terremplenes baltaos,tuvo como finalidá la proteición del monumentu y la meyora de la visita de forma más pedagóxica. La restitución de les bóvedes y escaleres facilitó l'accesibilidá al anfiteatru.
thumb|Vista escontra l'anfiteatru dende la redolada axardináu.