L'Alfabetu quechua (En quechua: Achaha o Achahala) ta basáu nel alfabetu llatín . Inclúi 17 lletres del alfabetu llatín basico y 3 dígrafos : ch,ll,shResolución ministerial Nᵘ 4023-75-ED.En 1985 les vocales y, oResolución ministerial Nᵘ 1218-83-ED fueron esaniciaes. Amiéstense y suprimen lletres pa les distintes variedaes del quechua . Ye usáu pa escribir les llingües quechues.

Historia thumb|Acta d'Independencia arxentina, escrita n'español y en quechua (1816).

Largamente vien aldericándose avera del emplegu prehispánicu de dalgún métodu d'escritura andino. Propúnxose que los quipos y los tocapos podríen ser un sistema d'escritura, pero nun esisten demostraciones aceptaes por toos.

Los primeros españoles (principalmente cronistes y evanxelizadores) según los aboríxenes buscaron graficar el(los) quechua, principalmente en quechua clásicu y en formes tempranes de la variante cuzqueña, emplegando'l alfabetu llatín; esta situación xeneró múltiples grafíes pa distintos fonemes y viceversa. Sicasí, les llingües quechua permanecieron como esencialmente orales hasta bien entráu'l sieglu venti.

El 29 d'ochobre de 1939, dase unu de los primeros intentos de graficación del quechua entá sol paradigma d'un namái idioma. Nesta ocasión, ye aprobáu un alfabetu pa les llingües aboríxenes americanes que consta de 33 signos mientres el XXVII Congresu Internacional d'Americanistes, en Lima (Perú).

El 29 d'ochobre de 1946, el Ministeriu d'Educación de Perú aprueba l'Alfabetu de les Llingües Quechua y Aimara, con 40 signos aplicables nes cartiyes d'alfabetización rural que proyeutaba dicha institución.

Na selmana del 2 al 13 d'agostu de 1954, mientres el III Congresu Indixenista Interamericano, realizáu en La Paz, creóse'l Alfabetu fonéticu pa les llingües quechua y aimara, basándose nos alcuerdos de los dos congresos anteriores, realizaos en Pátzcuaro (1940) y Cuzco (1949).

El 16 d'ochobre de 1975, a finales del gobiernu militar de Juan Velasco Alvarado, el Ministeriu d'Educación peruanu noma una Comisión d'Altu Nivel pa implementar la Llei de Oficialización de la Llingua Quechua. Esta informa y encamienta l'Alfabetu Básicu Xeneral del Quechua, aprobáu pol ministeriu por aciu la Resolución Ministerial Nᵘ 4023-75-ED, que les sos lletres yeren a, aa, ch, y, h, i, ii, k, l, ll, m, n, ñ, o, p, q, r, s, sh, t, tr, ts, o, uu, w, y. Diez años más tarde, por aciu Resolución Ministerial Nᵘ 1218-85-ED, l'alfabetu oficial suprimió les lletres y y o; úsense namái trés vocales, a, i y o, que correspuende a la fonoloxía del quechua. Sicasí, l'Academia Mayor de la Llingua Quechua nel Cuzco inda promueve una versión del alfabetu quechua cusqueño colos cinco vocales del español.

Lletres Lletra Nome A a CH cha H hai I i K ka L la LL lla M ma N na Ñ ña P pa Q qa R ra S sa SH sha T ta O o W wa Y yá

Lletres añadíes pa distintes variedaes Alfabetu Básicu Xeneral L'Alfabetu Básicu Xeneral de les Llingües quechues foi aprobáu en 1975 coles siguientes lletres : a, ch, y, h, k, l, ll, m, n, ñ, o, p, q, r, s, sh, t, o, w, y.

En 1985 les vocales y,o. fueron esaniciaes del Alfabetu Básicu Xeneral del quechuaResolución Ministerial Nᵘ 4023-75-ED

Ancash-Huaylas Adición de la consonante africada alveolar, ts; y de cinco vocales llargues que se van escribir siempres duplicaes; ii (alta anterior), uu (alta posterior), ee (media anterior), oo (media posterior), aa (baxa central).

En 1985 les vocales y,o xunto coles vocales llargues ee,oo fueron esaniciaes.

El primer inventariu de lletres pal Quechua de Huaylas deriva del Alfabetu Básicu Xeneral del Quechua establecíu en 1975 pol Ministeriu d'Educación por aciu Resolución Ministerial Nᵘ 4023-75-ED. Este constaba d'un alfabetu llatín cual estableció un patrón extra pa representar l'africada alveolar como ⟨ts⟩ y les vocales llargues como dobles, heredando del español les grafíes ⟨ñ⟩ pa la nasal palatal y el dígrafu ⟨ch⟩ pa l'africada palatal. Darréu, en 1985, modificóse la norma namái par amenorgar a trés los signos vocálicos, esaniciando pal ancashino les representaciones ⟨y⟩, ⟨ee⟩, ⟨o⟩, ⟨oo⟩ de la so escritura.

+ Alfabetu quechua Ancash-Huaylas oficial Lletres A AA CH H I II K L LL M N Ñ P Q R S SH T TS O UU W Y Valor fonémico (AFI)

Pa dellos préstamos del español, fáense usu d'un grupu de consonantes particular. Exemplu ''burriku chinchuu'' una variedá de chincho (Tagetes). + Grafíes adicionales pa préstamos Lletres B D F G RR Valor fonémico (AFI)

Ayacucho-Chanca Supresión de la fricativa palatal, sh.

Cajamarca-Cañaris Adición de la cononante africada palatal retroflexa, tr. La consonante tr foi reemplazada pol dígrafu ćh

Cuzco-Collao Adición de les siguientes oclusives aspiraes: llabial, ph; palatal, chh; velar, kh; post-velar, qh; y les oclusives glotizadas: llabial, p' ; palatal, ch'; velar, k'; postvelar, q'. Junín-Huanca Adición de la consonante africada palatal-retroflexa, tr que depués foi camudada pol dígrafu ćh y de trés vocales llargues que s'escriben siempres duplicaes: ii (alta anterior), uu (alta posterior) y aa (central baxa). Quechua Sureñu Tien una norma ortográfica propuesta pal quechua polos llingüistes Rodolfo Cerrón Palomino y Alfredo Torero basada na dialeutoloxía de la llingua.

La ortografía del quechua sureñu ye anguaño usada por munches instituciones de Perú y de Bolivia, inclusive na educación. La diferencia en Bolivia ye que s'usa «j» en llugar de «h» pal soníu [h]. La norma contién estructures orixinaries de les variantes orales del quechua II-C, (sobre manera'l quechua ayacuchano y quechua cuzqueño). Exemplos: AyacuchoCuzcoQuechua sureñu !Traducción upyay «beber, tomar» utqha «rápido» llamk'ai «trabayar» ñuqanchik «nós, as (inclusivu)» -chka- (sufixu d'aspeutu progresivu: «tar...-ndo») p'unchaw «día»

Les siguientes lletres usar pal vocabulariu quechua heredáu y pa préstamos del aimara: a, ch, chh, ch', h, i, k, kh, k', l, ll, m, n, ñ, p, ph, p', q, qh, q', r, s, t, th, t', o, w, y.

Según xeneralmente na ortografía oficial de toles variantes quechues les lletres y / o nun s'usen pa pallabres quechua heredaes porque los soníos correspondientes son alófonos de i / o qu'apaecen xunto a q, qh, q'.

Les siguientes lletres son usaes solamente en préstamos del español y otros idiomes (non del aimara): b, d, y, f, g, o.

Corriente Ortográfica Pa pallabres natives El númberu de lletres emplegaes nel Quechua dependen de del dialeutu Quechua. Sicasí polo xeneral les siguientes lletres son principalmente usaes:

MayúsculaAChHIKLLlMNÑPQSTOWYMinúsculaachhiklllmnñpqstowyIPAæɑtʃhɪɛklʎmnɲpqstʊɔwj

N'Ecuador y Bolivia amás la J(j) ye usada en reemplazu de la H(h) como y son usaes pa representar soníos aficados y eyectivos respeutivamente

MayúsculaChhCh'KhK'PhP'QhQ'ShSh'ThT'Minúsculachhch'khk'php'qhq'shsh'tht'IPAtʃʰtʃʼkʰkʼpʰpʼqʰqʼʃʂtʰtʼ

En dellos dialeutos les y les variaciones son estremaes col usu de y respeutivamente, resultando l'el usu de 5 vocales ,en cuenta de 3. En dellos dialeutos les vocales llargues son representaes por vocales dobles indicandolas como como un vocal llarga

MayúsculaAaIiUuEeOoMinúsculaaaiiuueeooIPAæːɑːɪːɛːʊːɔːɛːɔː

Entá n'otros dialeutos con soníos adicionales , lletres adicionales son emplegaes:

MayúsculaTr'TsZMinúsculatr'tszIPAtʂtsz

Pa préstamos El Quechua emplega lletres adicionales pa escribir préstamos, principalmente orixinarios del español, n'ocasiones especiales les lletres representen un soníu español ,pero xeneralmente son sustituyíes con un soníu nativu.

MayúsculaBDØYFPhGIKwORRrTrOVWYMinúsculabdØyfphgikworrrtrovwyIPA

Pa trescripción fonética Pa trescripción fonética son usaes cuatro lletres adicionales :

MayúsculaČĈŠŽMinúsculačĉšžAFI

Ver tamién Academia Mayor de la Llingua Quechua Llingües quechues Quechua I Quechua II Cambéu d'ortografía quechua y aymara Referencies

Bibliografía https://web.archive.org/web/20080507131111/http://www.runasimi.de/qillqana.htm Diccionarios en Aulex.org. Diccionariu Billingüe, Quechua Bolivianu Normalizáu, Teófilo Laime (2007). Kichwa yachakukkunapa shimiyuk kamu Diccionariu Kichwa - Castellanu, Ministeriu d'educación ecuatorianu (2009). Simi Taqe, Qheswa - Español - Qheswa 2005 Diccionariu Quechua cuzqueño - español, Academia Mayor de la Llingua Quechua (2006). Runasimi-Kastellanu-Inlis Llamkaymanaq Qullqa Diccionariu funcional quechua-castellanu-inglés d'Ayacucho-Chanka, Clodoaldo Soto Ruiz. Rimaycuna, quechua de Huánuco Diccionariu del quechua del Huallaga con índices castellanu ya inglés, David J. Weber (1998). Shimikunata asirtachik killka Inga: diccionariu quechua del Pastaza, SIL (2002). Yachakuqkunapa simi qullqa, Qusqu Qullaw Qhichwa Simipi Diccionariu ilustráu del Quechua sureñu, Ministeriu d'educación peruanu (2005). Yachakuqkunapa shimi qullqa, Anqash Qichwa Shimichaw Diccionariu ilustráu de quechua ancashino, Ministeriu d'educación peruanu (2005). Diccionariu Quechua de CosmovisiónAndina.org. Vocabulariu de la lengva xeneral de tol Perv llamada lengva Qquichua o del Inca. Quechua cortesanu del Inca o la llingua del Cuzco (1608). Diccionariu trillingüe quechua de Cusco por Esteban Hornberger S. con Nancy H. Hornberger ISBN 978-612-4121-09-8 Diccionariu Quechua-castellán/ Castellanu quechua por Jorge A. Llira, normalización de grafíes por Mario Mejía Huamán ISBN 978-9972-236-70-9. Laura Ladrón de Guevara: Diccionariu Quechua (trillingüe: castelano, quechua ya inglés), miembru de AMLQ. Abdón Yaranga Valderrama: Diccionariu Quechua-español / Runa simi-español de BNP fondu editorial, ISBN 9972-874-36-2. Elmer Félix Neyra Valverde Diccionariu de Matemática Quechua Castellán Inglés Derrama Magisterial, Lima ( 2015) ISBN 978-612-4201-48-6 Anónimu. Arte y vocabulariu na llingua xeneral de Perú (1586). Edita Rodolfo Cerrón Palomino, collaboren Raúl Bendezú y Jorge Acurio. Institutu Riva- Aguero PUCP Lima (2014) ISBN 978-9972-832-62-8 Francisco Carranza Romero. Diccionariu Quechua ancashino -castellanu. Iberoamericana-Vervuert Mainz, Germany (2003) ISBN 84-8489-098-8 Jorge Flores Aragón (Direutor editorial) Diccionariu billingüe Quechua-estañol/ Español quecchua Editoria Roc Y.I.R.L Cusco Perú (2016) ISBN 978-612-4687-69-3 César A. Guardia Mayorga. Diccionaro Kechwa castellanu // Castellán kechwa. Llibrería Editorial Minerva, Lima (1997) Retablu llingüísticu Introducción al Quechua Cursu inicial de deprendimientu del Quechua, Gerald Taylor (2001). Qayna Kunan Paqarin: Una introducción al quechua chanca. 2011 Llibru electrónicu de cursu completu de la gramática quechua, R. Zariquiey, G. Córdova. Introducción a la Llingua Xeneral. (Quechua Colonial) Institutu Francés d'Estudios Andinos. Cursu de Llingua Xeneral o Quechua colonial. Gramática Quechua Bolivianu Normalizáu Alfredo Quiroz Villarroel (2000). Mushuk Muyu Cursu Kichwa Ecuatorianu Básicu * Sobre'l nome 'Quechua' Onomástica Andina, Rodolfo Cerrón-Palomino (2008). RunasimiNet Cursu de Quechua: aprendiendo quechua en llinia. Pontificia Universidá Católica de Perú. RUNASIMI páxina web sobre quechua y escrita na llingua quechua. Ente les coses ufierta testos en quechua y padrenuesos en diverses llingües y dialeutos quechua. Nes llingües: quechua, español, inglés, italianu, francés y alemán. Runasimi Kuchu del llingüista Serafín Coronel Molina. (Sobre manera n'inglés, parcialmente n'español). Ortografía: Lleiciones del quechua Serie Llingüística Peruana Non.32, tercer edición. David John Weber (1998). Quechua.org.uk del llingüista Paul Heggarty. (Tamién n'inglés). Soníos de les llingües andines Escuche pronunciaciones natives del quechua y de aimara; vea semeyes de cada rexón; aprienda más sobre estes llingües.

Situación xeográfica de familia quechua en proel.org Comisión Arí: alfabetu runasimi inka. Llectures en quechua

Qosqo qhechwasimipi akllasqa rimaykuna Antoloxía Quechua del Cusco. Centru Guaman Poma de Ayala, Cusco (2012).