370px|miniaturadeimagen thumb|220px|right|Situación de los pueblos prerromanos nel territoriu del País Vascu, Navarra y zones aledañas según Ptolomeo. Los dialeutos del euskera (n'euskera, euskalkiak, lliteralmente «cachu de euskera») son variedaes llingüístiques con diferencies na pronunciación, vocabulariu y gramática, cada unu ente los demás y ente l'euskera batúa o euskera unificáu. Estrémense históricamente ente 6Pagola, RM Euskalkiz Euskalki Gobiernu Vascu 1984 y 9Trask, Larry The History of Basque Routledge: 1997 ISBN 0-415-13116-2 dialeutos vascos:

vizcaín o occidental guipuzcoanu o central altu navarru (septentrional y meridional) Labortanu-so navarru (occidental y oriental)

suletino

Dellos llingüistes inclúin tamién l'roncalés —qu'Azkue incluyó dientro del suletino— y tamién consideren dialeutos independientes el meridional —el que se faló en Alava y que, polo xeneral, suelse conceptuar como una variedá del dialeutu vizcaín—, el aezcoano y el salacenco. Sicasí, el roncalés escastar a finales del sieglu XX y, magar anguaño hai falantes de euskera nel Roncal, nun son falantes de roncalés, sinón inmigrantes internos d'otros dialeutos.

Les llendes d'estos nun coinciden direutamente coles actuales fronteres polítiques o alministratives, anque sí suelen coincidir coles fronteres alministratives tradicionales eclesiástiques. Amás, les llendes ente los dialeutos vizcaín, guipuzcoanu y l'altu navarru amuesen cierta rellación con delles fronteres pre-romanes tribales ente los caristios, los várdulos y los vasconos.

Historia y dialeutoloxía del euskera thumb|180px|left|Mapa dialeutal orixinal de Louis-Lucien Bonaparte de 1866. Unu de los primeros estudios científicos de los dialeutos del euskera, en rellación les formes verbales auxiliares, foi fecha por Louis-Lucien Bonaparte, un sobrín de Napoleón. El so mapa dialeutal orixinal Carte des Sept Provinces Basques, que se publicar en 1869 xunto col so -y Verbe Basque en Tableaux foi considerada como la guía autorizada na dialeutoloxía vasca mientres un sieglu. Bonaparte recoyó los sos datos nel trabayu de campu ente 1856 y 1869 en cinco visites al País Vascu. Daquella, el euskera yá yera bien escasu en tol territoriu onde fuera comúnmente faláu. En Álava, toos sumieren de les llanures y les tierres altes, solo queden na fortaleza d'Aramaio y franxes fronterices de Vizcaya y Guipúzcoa, ente qu'en Navarra l'estudiosu de les pruebes arrexuntaes llegó hasta les zones que s'estienden hasta'l sur de Tafalla. En 1998, Koldo Zuazo, profesor de Filoloxía Vasca na Universidá del País Vascu, redefinió llixeramente la clasificación de los dialeutos: ente otres coses, camudó'l nome del dialeutu vizcaín a occidental, de guipuzcoanu a central, arrexuntó los dialeutos labortanu y baxu navarru nel llamáu navarru-labortanu, dixebró'l faláu nel oriente de Navarra como un dialeutu independiente y reconoció delles zones mistes: vizcaín o occidental guipuzcoanu o central altu navarru navarru oriental suletino navarru-labortanu

Enforma s'estudió tamién del dialeutu del euskera faláu enantes n'Álava. En 1997, Koldo Zuazo publicó investigaciones realizaes sobre la tema basada na dispersión de pruebes grabaes...) glosariu (Landuchio y los documentos ellaboraos sobre manera por Koldo Mitxelena. L'espertu destaca tres ámbito llingüísticos principales de norte a sur, onde les carauterístiques rellacionaes col amiestu d'occidental y dialeutos navarros hasta distintos graos d'alcuerdu a la so posición xeográfica. Céntrase principalmente en léxicu, con diferencies morfolóxiques, como les marques de declinación -gaz / -ekin (casu sociativo), -rean / -tik (caso ablativu), barria / byrria (= 'nuevu' ), elexhala / elizhala (= 'ilesia'), padura / madura (= 'banzáu' ), pa mentar solo unos pocos.

Dalgunes de les carauterístiques clave qu'estrema na fonoloxía los dialeutos del euskera son: la perda de la /h/ y de l'aspiración nos dialeutos del sur. fuerte diverxencia de los históricos: /j/ dientro de el desenvolvimientu nel dialeutu suletino de la vocal /y/.

Variedaes morfolóxiques

Los dialeutos modernos del euskera amuesen un altu grau de diverxencia dialeutal. Sicasí, la cruz de la comunicación dialeutal ensin previa conocencia de cualesquier usando euskera batúa o otru dialeutu suel ser posible nuna midida razonable cola notable esceición del suletino, que ye consideráu como'l dialeutu del euskera más diverxente.

Los nomes pal idioma nos dialeutos del euskera son un exemplu en cierta midida de la fragmentación dialeutal de la zona eusquérica. Les formes más diverxentes atópense xeneralmente nos dialeutos orientales. Variedá dialeutalMitxelena, Koldo (ed) Diccionariu Xeneral Vascu - Orotariko Euskal Hiztegia VII Euskaltzandia, 1992 Grupu dialeutal Árees onde ye documentáu Auskera Altu navarru Arakil Eskara Altu navarruLabortanu IrunSaint-Jean-de-Luz Eskoara Vizcaín Orozco Eskuara Labortanu LabortanuVizcaín Eskuera VizcaínGuipuzcoanu Gernika-Lumo, Bermeo, Vergara, Salinas de LénizGoyerri, Burunda, Etxarri Aranatz Euskeria Vizcaín Eibar, Ermua Euskala Vizcaín Vergara, Salinas de Léniz Euskara Altu navarruAezcoano Irun, Larraun, Erroibar Euskera VizcaínGuipuzcoanuAltu navarru Euskiera Vizcaín Orozco Euzkera Vizcaín Arrigorriaga, Orozco, Markina-Xemein, Vergara, Salinas de Léniz Oskara Altu navarru Arakil Uskara Altu navarruAezcoanoSuletino Irun, Cinco Villes, Ultzama Üskara Suletino Uskaa Altu navarruSuletino Ultzama Üskaa Suletino Üska Suletino Uskera VizcaínAltu navarru Arratia, OrozcoUltzama, Erroibar, Olza, Gulina

El siguiente mapa amuesa les zones onde s'utiliza l'aproximamientu de cada pallabra. El menor tipu de casos son los casos de la denominación que se ta grabando pa un área particular; el mayor tipu de casos amuesa un escesu de formes rexonales comunes en tola zona dialeutal en cuestión: thumb|550px|center|El nome de la llingua vasca nos distintos dialeutos nel nuevu mapa dialeutal de Koldo Zuazo.

Comparanza de les formes verbales Comparando les formes verbales utilizando los distintos dialeutos del euskera, tamién se llogra una bona visión xeneral sobre dalgunes de les diferencies y carauterístiques comunes.

Euskera batúaVizcaínAulestia, G. Basque English Dictionary University of Nevada Press, 1989GuipuzcoanuAltu navarruCamín, I. (ed) Nafarroako Hizkerak Nafarroako Euskal Dialektologiako Jardunaldia 1997 (PDF)Gaminde, Iñaki Aditza Ipar Goi Nafarreraz Udako Euskal Unibertsitatea, Pamplona (1985)RoncalésLabortanuLafitte, Piarres (ed.) Grammaire Basque Pour Tous II - -y Verbe Basque Haize Garbia, 1981Baxu navarruSuletinoCasenave-Harigile, J. Hiztegia II Eüskara - Français Hitzak 1993naizhaizdagarazarazaretediranazazdagarazarazariediranaizaizdagerazerazeratediranaiz(y)aizdaga(r)aza(r)aza(r)atedi(r)enazyazdagrazrazreidranaizhaizdagarezarezaiztedi(r)en(a)izh(a)izdaxirazirazireztediranizhizdaxiraziraziraediradutdundukduduguduzuduzuedutedotdondokdaudogudozudozuedabedetdeandekdudegudezudezutedutedutdundukduduguduzuduzuedutedur, duddundukdudigutzutzeideidutdundukduduguduzuduzuedutedutdundukduduguduzuduzue(d)utedütdündükdüdügüdüzüdüziedüenionhionziongenionzenionzeniotenziotenneutsaneuntsaneutsangeuntsanzeuntsanzeuntsoeneutsoennionionziongenionzenionzeniotenziotennio(n)(y)io(n)zio(n)ginio(n)zinio(n)ziniote(n)ziote(n)naunyaunzaunginaunzinaunzinabeinzabeinnionhionzionginionzinionziniotenziotennakonhakonzakonginakonzinakonzinakotenzakotenneionheionzeiongeneionzeneionzeneioenzeioennindoakionhindoakionzihoakiongindoazkionzindoazkionzindoazkiotenzihoazkionniñoiakioniñoakionjoiakiongiñoiakiozanziñoiakiozanziñoiakiozenjoiakiozanninjoakioninjoakionzijoakionginjoazkionzinjoazkionzinjoazkiotenzijoazkionnindoakionhindoakionzoakionginoazkionzinoazkionzinoazkiotenzoazkionnindoakionhindoakionzoakiongindoazkionzindoakionzindoakioenzoazkion

Verbos cotidianos en presente:

Euskera batúaAsturianunaizhaizdagarazarazaretedirasoiyes(él / ella) yesomos(usté) ye(vós) sois / (ustedes) son(ellos / elles) sondutdundukduduguduzuduzuedute(lo / la) tengo / he ...(lo / la) tienes / has ... (interlocutor masculín)(lo / la) tienes / has ... (interlocutora femenina)[él/ella] (lo / la) tien / hai ...(lo / la) tenemos / hemos ...[usté] (lo / la) tien / hai ...[vós] (lo / la) tenéis / habéis ... / [ustedes] tienen / han ...[ellos / elles] (lo / la) tienen / han ...

Variedá fonética +Consonantes del euskera batúaHualde, José Ignacio Basque Phonology Routledge, London 1991 ISBN 0-415-05655-1 LlabialDental /AlveolarPostalveolar/ PalatalVelarNasal Oclusivasorda sonora Africadasorda Fricativasorda Trill    Tap Llateral

+Vocales del euskera batúaAnteriorCentralPosteriorZarrada Media Abierta

Hai dialeutos del euskera que s'estremen d'esti inventariu estándar en mayor o menor midida. El grafema j (históricamente /j/) amuesa, con muncho, la diverxencia más estrema, siguíu de les fricatives y africaes. Hualde (1991) describe les siguientes:

Baztan, un dilecto del navarru oriental: falta de /x/ Arbizu, un dialeutu mistu ente guipuzcoanu / navarru-occidental: vocales geminadas /i/~/ii/, /e/~/ee/, /a/~/aa/, /o/~/oo/, /u/~/uu/ Gernika-Lumo, un dialeutu vizcaín: fusión de /s̻/ con /s̺/ ; y /ts̻/ con /ts̺/. Fonemes adicionales: /ʒ/. Perda de /c/ y /ɟ/. Ondarroa, un dialeutu vizcaín: fusión de /s̻/ con /s̺/ ; y /ts̻/ con /ts̺/. Fonemes adicionales: /dz/. Perda de /c/ y /ɟ/.

Dialeutos estandarizados Hubo dellos intentos a lo llargo de la historia pa promover formes normalizaes de los dialeutos del euskera.

Un formatu normalizáu del baxu navarru foi'l dialeutu utilizáu por influencia del autor del sieglu XVI Joanes Leizarraga.

El gipuzkera osatua (‘guipuzcoanu completáu’) de Resurrección María de Azkue, que data de 1935, intentando crear la norma vasca basándose nel dialeutu guipuzcoanu, un intentu fracasáu en gran midida.

Nos 1940s, el grupu Jakintza Baitha, axuntáu alredor del académicu Federico Krutwig, que prefirió basase nel labortanu del Nuevu Testamentu protestante de Joanes Leizarraga y los primeros llibros impresos en llingua vasca. Sicasí, nun recibió sofitu oficial nin popular.

En 1944, Piarres Lafitte publicó'l so Navarro-Labourdin Littéraire, basáu nel labortanu, que se convirtió de facto en formar estándar d'esi dialeutu. Enseñar en delles escueles de Labort y ye usáu na radio, na ilesia, y nel periódicu Herria.

Más apocayá, los dialeutos vizcaín y suletino tamién fueron estandarizados.

Bibliografía

Allières, Jacques (1979): Manuel pratique de basque, "Connaissance des langues" v. 13, A. & J. Picard (París), ISBN 2-7084-0038-X. Campion, Arturo (1884): Gramática de los cuatro dialeutos lliterarios de la llingua euskara, Tolosa. Ibarra, Orreaga (1995): Ultzamako hizkera. Inguruko euskalkiekiko harremanak. Edita Gobiernu de Navarra, Departamentu d'Educación, Cultura y Mocedá. ISBN: 605-3934-2. Ibarra, Orreaga (2000): Erroibarko eta Esteribarko hizkera, Editorial Universidá Pública de Navarra, Pamplona. ISBN: 84-95057-46-6. (273 páxines). Ibarra, Orreaga (2007): Erroibarko eta Esteribarko hiztegia, Coleición Mendaur, ISBN 978-84-235-2934-6 Ed. Euskaltzaindia, Academia de la Llingua Vasca, Serviciu de Publicaciones del Gobiernu de Navarra. (280 páxines). Lafitte, Piarres (1962): Grammaire basque - navarru-labourdin littéraire. Elkarlanean, San Sebastián/Bayona, ISBN 2-913156-10-X.

Referencies

Enllaces esternos

Dialeutos, subdialeutos y variedaes del euskera por conceyos . Archivo Oral Eibartarren Ahotan. Voces de Eibar.

Categoría:Eusquera Categoría:Dialeutos Categoría:Euskal Herria