L'idioma Mexicanero ye'l nome dau a una variante del náhuatl faláu pol grupu étnicu mexicanero qu'habita nos Estaos de Durango y Nayarit. La llingua tamién ye conocida como mexicanu d'occidente, náhuatl de Durango o mexicanu del noroeste.
La clasificación llingüística que fai'l INALI estremar en dos dialeutos, considerando que'l faláu en 46 llocalidaes del conceyu de Mezquital en Durango, que puramente ye'l llamáu Mexicanu del noroeste, ye distintu al faláu nel Estáu de Nayarit en 22 llocalidaes del conceyu d'Acaponeta y en 4 del conceyu d'El Nayar y al cual denomina Mexicanu altu d'occidente.
Pela so parte Ethnologue nun concordar cola visión del INALI, anque tamién considera que son dos dialeutos; esta institución pon énfasis nes comunidaes onde los mexicaneros son mayoría étnica, polo que considera una variante a la falada en cuatro poblaos de Durango, San Pedro de Xícora, Agua Caliente, Agua Frío y La Tinaja, a la cual asígna-y el códigu ISO 639-3 azd. La otra variante toma les llocalidaes duranguenses de San Agustín de Bonaventura, Curachitos de Buena Vista, Los Alacranes, San Diego, Tepalcates, Berenjén; amás de los poblaos nayaritas de Santa Cruz, El Duraznito, La Llaguna, Mesa de les Arpes, a los que-yos asigna'l códigu azn.
Ye de notar que los falantes nun faen esta división del idioma y que caltienen una comunicación ente les sos comunidaes, onde anguaño se tán faciendo esfuercios por caltenela produciendo material didáctico que ye entendible en cualquier llocalidá y usáu nes sos escueles.Obres como les coordinaes pola doctora Margarita Castro Medina y publicaes pola SEP, Atenko wan teti, In popot wan Lorenza, vease bibliografía. Son alredor de 1300 persones quien falen el mexicanero y como vemos moren principalmente en tres comunidaes rurales: San Pedro Xícora, San Agustín Bonaventura y en Santa Cruz, onde coesisten con otros pueblos indíxenes, como los tepehuanes huicholes y cores.
Antecedentes Dos gramátiques coloniales dan noticia de les variantes occidentales, ente les que se cunten el náhuatl de Jalisco y el mexicanero. Lo que llama l'atención ye'l rexistru dende 1692 del desplazamientu llingüísticu y usu de hispanismos señaláu por frai Juan Guerra (como'l verbu "almorzaroa"); comentariu similar fai Cortés y Zedeño en 1765 (col verbu "floreceroa"). Munches de les carauterístiques gramaticales particulares señalaes hai más de 250 años caltener nel mexicanero actual.
Col desenvolvimientu de la llingüística y la etnoloxía a finales del sieglu XIX surde la escuela alemana d'americanistes; unu de los sos miembros ye Konrad Theodor Preuss quien ye conocedor de la esistencia de comunidaes aisllaes na Sierra Madre Occidental, decide demostrar qu'esos grupos humanos a pesar de nun usar un sistema d'escritura, tienen un mancomún lliterariu. Lo qu'atopa na so espedición en 1907 devasa toles sos mires, la so escoyeta ye la coleición de testos más estensa en llingua nahuatl dempués de la obra de Sahagún, 1200 páxinesAlcocer, 2005:155 que nun son namái los 178 rellatos míticu-lliterarios sinón amás como etnologo, rexistra costumes, fiestes, rituales, vistimienta y alimentación, tou en nahuatl mexicanero.Alcocer, 2005:151 Amás toma decenes de fotografíes ya inclusive fai grabaciones sonores.
Tol material de Preuss tuvo a puntu de perdese pola devastación que sufrió Berlín mientres la Segunda Guerra Mundial, que de fechu namái sobrevivió una tercer parte, escontra finales de los años cincuenta ye atopáu'l material siendo Elsa Ziehm la encargada d'estudiar y preparar pa la so publicación, que imprímese en tres tomo mientres los años 1968, 1971 y 1976.
Fonoloxía El primer intentu por trescribir los soníos del mexicanero foi realizáu por Preuss, a pesar del so esfuerciu y aplicar les nociones llingüístiques del so tiempu, averar a la fonoloxía col siguiente alfabetu:
a, b, d, y, ĕ, f, g, h (soníu /j/), i, k, l, m, n, ñ, o, p, r, s, t, ts, o, w, x (soníu /sh/), y.
Llama l'atención como Preuss enfrentar a la necesidá d'acentuar les pallabres p'amosar una mayor claridá de la so pronunciación. Tamién ye l'únicu casu de marcar constantemente'l soníu d'una "y" curtia (ĕ) qu'autores posteriores yá nun lo faen; otru interés que tamién llama l'atención ye qu'usa /x/ tantu pa los soníos /sh/ y /ch/ marcaos como distintos por otros investigadores.
Mientres los años setenta Leopoldo Valiñas visita delles comunidaes faciendo un rexistru col sistema AFA teniendo un meyor acercamientu a la so verdadera fonoloxía. Una Canger amplia la descripción nel añu 2001 y apúrrenos el siguiente inventariu consonánticu del mexicanero:Una Canger, 2001, p. 26. Pa trescribilo utiliza tamién l'Alfabetu fonéticu americanista onde se remana ¢ pal soníu /tz/, č pa la /ch/ y š pa la /sh/, pero sobremanera resalta l'usu de "x" pa la fricativa velar sorda /j/ como lletra distinta de l'aspiración glotal /h/. Amás Canger usa'l signu r pa la vibrante alveolar múltiple n'oposición a la vibrante alveolar simple qu'anguaño usa [ɾ].
Billabial Coronal Palatal Velar Labiovelar Glotal Oclusiva sorda Oclusiva sonora Africada Fricativa Aproximante Nasal
Cómo se ve'l desplazamientu llingüísticu amplió'l sistema consonánticu amestando aquellos soníos provenientes del español ya inesistentes na mayoría de les variantes nahuas; la /b/, la /f/, la /g/, la /r/.
A diferencia del náhuatl clásicu, en mexicanero sumieron les oposiciones de cantidá vocálica y amás desenvolvió una oposición /o/-/o/ inesistente en náhuatl clásicu:
anteriores centrales posterioresstyle="text-align:center; font-size:larger;"| || style="text-align:center; font-size:larger;"| ||
L'enfoque gramatical desenvueltu por Margarita Castro (2012) apurre especificaciones más detallaes, non yá a partir d'una forma d'escribir estandarizada que vemos nes publicaciones de la Secretaria d'Educación, sinón tamién d'un inventariu fonolóxicu col sistema AFI.
Gramática Atopamos una estructuración bastante estremada del nahuatl central. Mientres el náhuatl central carauterízase como una fala de duces chasquíos (debíu al soníu de la "tl"), el de la Sierra Madre Occidental ye una socesión rítmica d'oclusiones de glotis.
Una de les mayores diferencies ye l'acentu prosódicu qu'en dellos casos participa nel sistema morfolóxicu,Canger, 2001: 29. polo que ye distintu:
kitása - lo avienta
kitasá - aventar
Los investigadores tán d'alcuerdu en nun acentuar les pallabres graves al igual que nes otres variantes onde suel ser bastante regular la pronunciación grave, polo qu'en mexicanero solo consideren marcar cuando se pronuncia aguda. Na so mayoría estes formes provienen de los verbos en pasáu que tienen un raigañu bastante amenorgada. Esto mesmu provoca'l surdimientu d'alófonos cuando un verbu ye espresáu en tiempu pasáu, siendo lo avezáu primero la perda de la vocal final, por que depués prodúzase'l cambéu alofónico de les lletres /p/, /t/, /k/ y /w/ por /h/:Canger, 2001: 29-30.
mukueh - tornó (kuepa)
amu nihmáh - nun lo sé (mati)
nihkáh - oyer (kaki)
kikahtih - ta dexar (kawa)
Tamién se produz el cambéu alofónico de /ch/ a /x/, lo que suel ser difícilmente detectáu y esto seique seya la causa de la notación de Preuss. Otru cambéu dar de /ts/ a /s/:
ukinos - llamar (notsa)
El plural de los sustantivos en dellos casos presenta carauterístiques especiales nun siendo del tou regular, suel usase la duplicación de sílaba inicial siendo más bultable nos préstamos del español:
chaparo - chaparro // chahchaparo - chaparrosCanger, 2001: 63.
En Nayarit nel plural avezáu de les pallabres, -me, tamién suel producise asordamientu:SEP "In popot wan Lorenza", 2012: 50.
cacalom - cuervos
tacam - homes
piltontim -neños
Otru interés de la llingua ye l'usu del diminutivu castellanu "-ito" pa espresar el reverencial.
La forma del plural de los verbos en presente tamién oldea col nahuatl clásicu, onde en mexicanero atopamos el sufixu -l(o); el cual dependiendo del falante puede ensordase la vocal final hasta casi sumir, polo qu'atopamos por casu en Canger l'usu xeneralizáu de -l.Canger, 2001: 165.
temól - (ellos) baxen
kitekíl - (ellos) cortar
takwál - (ellos) comer
mapawál - crecen
Alrodiu de la sintaxis podemos de volao citar a Canger quien considera que l'orde nes oraciones simples ye VSO anque esclariando: "l'orde ensin marcar de los cosntituyentes paez ser desaxeradamente llibre, y depende sutilmente de la semántica y de factores contextuales".Canger, 2001: 12.
D'últimes ye necesariu falar del asordamientu consonánticu a la fin de pallabra, anque los investigadores prefieren escribilo de forma estandarizada por asociación a les estructura clásica; exemplu:
Pronúnciase miah, prefieren escribilo mia'k o inclusive miak. D'igual manera'l absolutivo de los sustantivos ye ambiguamente -t o -h.
VocabulariuTomáu del qu'apaez en Canger, 2001. Ye la parte más evidente del desplazamientu llingüísticu, onde vemos qu'afecta inclusive les pallabres más básiques provocando que la llista de Swadesh resulte inútil, por cuenta de que nun amuesa una evolución natural de los soníos que sigue les regles de la filoloxía. Tomando como primer exemplu'l campu numbérico, onde namái usen en mexicanero del unu al cuatro y tolos demás númberos son préstamos del español, siendo tamién común qu'en vegada del natural eyi usen la pallabra "trés". Se, ome, trés, nawi, sinko, seis, syete, etc.
Cuerpu humanu Barba. Bariga = barriga Kana = cana Korasón = corazón Kwerpo = cuerpu Dedo = deu Lomo = espalda Rodiya = rodía Pyerna = pierna Ígado = fégadu Weso = güesu Intestino = tripes
Animales Ágila = águila Ala Animal Armadiyo = armadillu Kola = cola Lechusa = curuxa Tigri = tigre
Mundu natural y otres coses Alegre = Allegre Blanko = blancu Monte = monte Kama = cama Sero = cuetu Syelo = cielu Korto = curtiu
Lliteratura Como muestra de la creación lliteraria tenemos el siguiente fragmentu del Rellatu del Diluviu”, recoyíu por Preuss en 1907 Interviews with German Anthropologists y analizáu por Leopoldo Valiñas:La ortografía presentada por Valiñas ye distinta a la que rexistró Preuss.
Traducción:
Vida y costumes
Los contrastes que presenta'l pueblu mexicanero son estraordinarios. Viven nel conceyu más probe del Estáu de Durango y nel 185 de tola república mexicana,Sedesol. Catálogu de llocalidaes los sos ingresos son inferiores pa cubrir la cesta básica polo que tán somorguiaos en sistemes de producción de sobrevivencia a pesar de que son beneficiarios de programes gubernamentales como'l SEDESOL; escarecen de la infraestructura básica, la mayoría ensin agua potable o sistemes de drenaxe, bien pocos cunten con servicios de lluz.
Pel otru llau'l so aislamientu produció que la evanxelización fuera casi nula, sobreviviendo un sistema relixosu étnicu mesoamericanu que practiquen el 87% de los mexicaneros, siendo puramente católicos el restu. Al empar sobreviven aspeutos culturales que sumieron nes comunidaes establecíes nel restu del país, bona parte d'eses tradiciones y cosmovisión ye compartida con tepehuanes, coras y huicholes colo que l'estudiu de toos ellos amuésanos una visión más clara. La convivencia coles otres etnies xeneró tamién que munchos mexicaneros sían billingües o inclusive trillingües.Alvarado, 2007:6.
Viven de manera aisllada y los sos asentamientos son rancherías, con alredor d'ente 10 y 50 habitantes en permediu, bien poques llocalidaes superen el centenar de persones.Sedesol. Catálogu de llocalidaesYe abondo común que nun anicien nuna sola población, una y bones la necesidá fai que pasen llargues temporaes nel monte.
Presenta una división social marcada poles funciones comunales o relixoses realizaes, siendo na so mayoría transitories pos son escoyíos en conseyu y en consensu añalmente, como'l Gobernador, el comandante, los alguaciles, los topiles, los mayordomos.Alvarado, 2007:22.
Mitoloxía