thumb|La mio nueche murnia El lunfardo ye una xíriga aniciada y desenvuelta na ciudá de Buenos Aires, capital de la República Arxentina, y la so conurbación;Hestoria del Lunfardo, con reseñes en periódicos del sieglu XIX.Definición de la pallabra "Lunfardo" según la RAE. tamién otres ciudaes cercanes como Rosario (na provincia de Santa Fe) y Montevidéu (Uruguái) contribuyeron dende'l principiu al so desenvolvimientu. Estes trés ciudaes vivíen una situación sociocultural bien similar debíu en gran midida a l'actividá portuaria y a la enorme inmigración de distintes partes d'Europa, principalmente italiana y española, asocedida a fines del sieglu XIX y principios del XX na zona del Ríu de la Plata y contorna onde, a última hora, concentraríase la riqueza económica de dambos países. Dempués de señalar la dificultá qu'esiste en precisar el conceutu de lunfardo, Mario Teruggi inclinar a dicir que ye un "fala popular arxentina compuesta de pallabres y espresiones que nun tán rexistraes nos diccionarios castellanos corrientes"Teruggi (1974), p. 26pa esclariar más palantre que "los lunfardismos son propios de la fala subestándar popular y que de nenguna manera los cultismos y otros términos elevaos pueden incluyise nesa categoría".Teruggi (1974), p. 28

En 1878, un artículu del diariu La Prensa tituláu "El dialeutu de los lladrones" señalaba qu'en Buenos Aires había una nueva manera de falar, y numberábense ventinueve pallabres ente les cualos taba lunfardo como sinónimu de lladrón. En 1879 el comisariu Benigno Lugones publicó un artículuLlugones. nel diariu La Nación nel que tamién se daben exemplos del léxicu, ente ellos el primer versu lunfardo que se conoz:

Orixinariamente esta xíriga foi emplegada polos delincuentes y llueu lo foi pola xente de les clases baxo y medio baxa. Parte de los sos vocablos y llocuciones introduciéronse darréu na llingua popular y espublizáronse nel castellán de l'Arxentina y l'Uruguái. Sicasí, yá a principios del sieglu el lunfardo empezó a espublizase ente tolos estratos y clases sociales, yá sía pola habitualidad del so usu, porque yera común nes lletres de tangu, o dambos motivos. La poesía en lunfardo supo tener un bon nivel artísticu nes manes de Felipe Fernández "Yacaré", Carlos de la Púa, Bartolomé Rodolfo Aprile, José Betinotti, Antonio Caggiano, Julián Centeya, Roberto Cayol, Iván Diez, Daniel Giribaldi, Alberto Vacarezza, el lletrista de tangu Pascual Contursi, Dante A. Linyera, Héctor Gagliardi, Enrique Cadícamo o Horacio Ferrer.

Col intre del tiempu, delles de les sos pallabres pasaron a países estremeros como Chile, Paraguay y Bolivia, onde güei ye frecuente l'usu de lunfardismos en delles árees urbanes del país. Tamién, y muncho más apocayá (dende la década de 1990), en Perú usen delles pallabres lunfardas. Toa esta "esportación" de lunfardismos d'Arxentina ye debida a los munchos inmigrantes de dichos países aniciaos ellí; y, sobre manera, al espardimientu del tangu y del rock arxentín, estilos musicales nos que frecuentemente s'utilicen términos del lunfardo.

En Funes el memorioso, Jorge Luis Borges cavilgó que'l lunfardo nun ye una auténtica xíriga: «Yo albidro de que'l lunfardo ye artificial. Que ye una invención de Gobello... y de Vacarezza».

Historia

Etimoloxía La pallabra «lunfardo» ye d'orixe lombardu, idioma faláu principalmente en Lombardía (rexón allugada nel norte d'Italia). Hasta principios del sieglu yera frecuente ente les poblaciones italianes llamar lombardi (‘lombardos') a los hampones, quiciabes recordando a les invasiones lombardes d'principios de la Edá Media. Pa otros la pallabra "lunfardo" nun provién direutamente d'Italia sinón d'Occitania (la mafia marsellesa yera abondo activa nel Ríu de la Plata a fines del sieglu XIX) y en Occitania, dizse, los migrantes procedentes de la Lombardía yeren trataos de delincuentes; según Otilia Da Veiga, la vicepresidenta nel 2011 de l'Academia Porteña del Lunfardo, como nes ciudaes de Lombardía había munchos emprestadores y banqueros, la xente humilde d'Italia dicía que los lumbardi (lombardos) yeren lladrones."El porteñísimo lunfardo se renueva con palabras del rock y de la cumbia", artículu de Nora Sánchez, diariu Clarín, domingu 21 d'agostu de 2011, páx. 56.

Oríxenes El lunfardo, abreviadamente lunfa, surdió en Buenos Aires y la so redolada mientres la segunda metá del sieglu col gran apurra de les distintes inmigraciones, sobre manera la italiana; y con pallabres d'orixe indíxena, africanu, y gauchesco, que yá había na Arxentina.

El lunfardo más zarráu empezó como llinguaxe carcelario de los presos, por que los guardias nun los entendieren, a fines del sieglu . Munches de les sos espresiones llegaron colos inmigrantes europeos; en tal casu, cuando asocede un amiestu de llingües españoles ya italianes nel área d'El Ríu de la Plata, produzse'l cocoliche, del que deriven bien de pallabres lunfardas. Otres pallabres llegaron del llinguaxe típicu gauchesco (por casu: piola). Tamién ye frecuente l'amiestu del lunfardo col vesre, modalidá que dexa la xeneración de nueves pallabres alteriando l'orde de les sílabes (por casu: mionca, por camión, o pa más comunes exemplos, «tango» ye gotán, «pantalón» ye lompa). Nel idioma francés esiste un xuegu de pallabres similar, llamáu verlan (vesre fonéticu de l'envers [lanvér]). Nos sos oríxenes, el lunfardo tamién tuvo apurras provenientes de Francia, especialmente del xíriga francés (por casu, les pallabres brema, franelear, griseta, macró)Sorbet, Piotr: "Contribución al estudio de la influencia francesa en el español de Argentina: los galicismos lunfardescos", [en:] Variación, contraste, circulación. Perspectivas lingüísticas en el hispanismo actual, Wrocław: Wydawnictwo Uniwersytetu Wrocławskiego, 2014, páxs. 29-37. según del idioma occitanu, del inglés (por casu, les pallabres jailái, jailaife, de high life o espiche de speech o escrachar de scratch, anque nel postreru de los exemplos la etimoloxía inglesa ye dudosa yá que esiste nel napolitanu la pallabra scracciato [pronunciar en lunfardo: escrachato] col significáu de bien foliáu o abolláu y qu'equival a la italiana normativa schiacciato), del gallegu, portugués y asturianu,Pablo Suárez García "¿Dormir él? Dormiriola.Delles notes sobro'l sufixu verbal -iola n'asturianu". RFA 13 (2013) páx. 127-142 ente otros. La xíriga tamién inclúi pallabres aboríxenes, cuantimás de los idiomes quechua, guaraní y mapuche; y tamién, pallabres d'orixe africanu, sobre manera del África Bantú por ex: quilombo, mucama, mondongo, candombe, etc.

Morfoloxía y llingüística Polo xeneral apréciase un consensu ente distintos autores a que'l lunfardo surde como una fala gremial, o xíriga de malvivientes; delincuentes que lu utilicen como mecanismu de cifráu pa cometer delitos o entamar fugues de les prisiones, polo qu'en principiu s'aprecia la so finalidá utilitaria.

Borges argumenta esti llinguaxe cuando afirma que «El lunfardo ye un llinguaxe gremial (...) ye la teunoloxía de la furca y la ganzúa como tantos otros. "Furca" ye un lunfardismo por "horca" anque'l verbu furcar utilízase casi puramente como sinónimu de "acogatar" o bloquear a daquién per mediu d'un estrangulamiento nel pescuezu -colos brazos o con un llazu- ensin que por ello'l estrangulamiento sía letal anque sí inhabilitante de la persona mientres ta "furcada" ; la ganzúa ye'l gabitu aguyáu que sirve a los delincuentes como ferramienta substitutiva d'una llave p'abrir puertes o ventanes.»Mercado, Jaime. Cinco temas tangueros. Medellín: Club amigos del tango, 1996 páxs. 7-8.

Según Jaime Mercado, dende'l puntu de vista llingüísticu el lunfardo nun ye una llingua en sí, sinón un léxicu qu'actúa n'estrecha simbiosis col idioma español faláu en determináu momentu, yá que «por que un sistema de comunicación sía llingua, ye menester que contenga toles partes de la oración».

Anque verdaderamente'l lunfardo nun ye una llingua (por más que dalgunos lunfardistas intentaren que lo fora) nin menos entá un idioma y nin siquier un dialeutu, lo evidente ye qu'a lo llargo de fines del sieglu XIX, tol sieglu XX, y lo que va del presente sieglu, resulta ser unu de les traces llingüístiques del dialeutu d'El Ríu de la Plata. El lunfardo, per otru llau, tien trés partes importantes: el sustantivu, el axetivu y el verbu; pero escarez d'artículus, pronomes, preposiciones y conxunciones; como resultancia, pueden espresase frases en lunfardo puru pero non oraciones.

Por casu: Hombre bacán ye una frase, pero Hombre bacán que me acamala ye una oración que nun se puede espresar en forma direuta nel lunfardo; el castellán apurre'l relativu que y el complementariu me.

Conde cunta que esiste un dialeutu d'El Ríu de la Plata o de Buenos Aires de la llingua española pero que'l lunfardo nun ye un dialeutuOscar Conde: Lunfardo: Un estudio sobre el habla popular de los argentinos páx. 43. Ediciones Taurus. Buenos Aires 2011|isbn 978.987-04-1762-0 y tampoco un léxicu esclusivu de la delincuencia porque les pallabres que la componen entepasen esi ámbitu y munches nun tán venceyaes al delitu. Conde resume:

Conde afirma que tou lunfardismo ye argentinismo, pero nun ye fácil establecer la diferencia ente dambos y asina nun pertenecen al lunfardo “bombacha (prinda interior femenina), campear, corpiño, factura, feta, milanesa, empanada, coleutivu, pedregullo, yuyo” porque “nun revelen, como suel asoceder nel lunfardo, una actitú nin lúdica nin tresgresora” Tamién diz que podría cuestionase la inclusión nel lunfardo de pallabres de la fala popular como “abrochar, aguante, bagarto, bardear, canuto, canyengue, curtir, fisura, joya, moco, partusa o psicopatear”.

Fonoloxía Los soníos del lunfardo nútrense principalmente de les llingües d'Italia, especialmente les septentrionales, por cuenta de qu'en Buenos Aires la colonia italiana ye bien estensa y dexó un importante heriedu léxicu. Amás, el lunfardo tomó pallabres, xiros, o maneres de falar, mesmos (préstamos) de diversos idiomes como'l francés, el portugués, un pocu d'inglés, y al traviés del heriedu gaucha del quechua.

Según un estudiu sobre l'elementu llingüísticu nel tangu, realizáu pol Coloque Internacional Sur de Toulouse (Coloquio Internacional Sur de Toulouse),Coloquio Internacional Sur de Toulouse. Le tango: Hommage a Carlos Gardel. Toulouse: Eché Editeur, 1984. p. 108. realizáu sobre una muestra de 2000 tangos, clasificáronse los préstamos según el so orixe: nuna única llista atópense los italianismos y pan-italianu (esto ye, les pallabres comunes a delles llingües d'Italia) que resultaron ser 38% del total. Los genovesismos y otros septentrionalismos, que resultaron ser 24%, fueron arrexuntaos xuntos, yá sía porque la mayor parte d'italianismu d'esti grupu procede del xenovés -o zeneize (ligur), o porque delles pallabres son, al empar, xenoveses, piamonteses, lombardes y hasta vénetes, siendo difícil de cutiu establecer si'l vehículu foi'l xenovés o otru dialeutu septentrional. Les pallabres tomaes de dialeutos meridionales, que son el 11  %, arrexuntáronse toes nun mesmu grupu de meridionalismos, yá que dacuando ye trabayosu establecer si proceden del napolitanu, del calabrés, del sicilianu o d'otres fales locales, dada la so afinidá. A lo último, les voces de procedencia jergal que representen una porción considerable dientro del conxuntu: son 24  %.

Exemplos:

Procedentes del italianu y d'otres llingües d'Italia : Laburo: Trabayu, de la pallabra lavoro que significa tamién trabayu. Bacán: persona bien adinerada, elegante y amistosa. Provién del xenovés bacàn, que significa patrón. Engrupir: engañar. Del xenovés gróppo: nuedu, atáu, envoltoriu, posiblemente por irradiación semántica de los demás italianismos del lunfardo que, del significáu orixinariu de paquete, pasó a significar estafa, engañu.

Procedentes del francés.