Gorgosaurus libratus (gr. γοργός, gorgós, 'tarrecible' y σαῦρος, sáuros, 'llagartu': «llagartu tarrecible») ye un dinosauriu terópodo tiranosauriu, única especie del xéneru monotípicu Gorgosaurus. Vivió a finales del periodu Cretácicu, hai ente 76,5 y 75 millones d'años, mientres la edá Campaniense, no que güei ye América del Norte. Los sos restos fósiles fueron atopaos na provincia canadiana d'Alberta. Otros restos, topaos nel estáu de Montana, Estaos Xuníos, probablemente correspuendan a esti xéneru. Los paleontólogos almiten namái la especie , anque otres especies fueron incluyíes equivocadamente nesti xéneru.
Como tolos tiranosaurios conocíos, Gorgosaurus foi un bípedu depredador que nel so maduror pesaba más de dos tonelaes y midía nueve metros de llargu. Amosaba docenes d'afilaos dientes alliniaos nos sos quexals, ente que les sos estremidaes anteriores, con dos deos, yeren relativamente curties. El xéneru Gorgosaurus ta íntimamente emparentáu con Albertosaurus y, en menor proporción, con Tyrannosaurus. Los fósiles de Gorgosaurus y Albertosaurus, ello ye que son desaxeradamente similares, estremándose sutilmente por pequeñes diferencies nos güesos del craniu y los dientes, lo que fai que dellos espertos consideren a como una de les especies, un sinónimu menor, del xéneru Albertosaurus.
Gorgosaurus vivió nun exuberante ambiente inundable a lo llargo de la mariña del mar interior occidental. Foi un superdepredador, nel visu de la cadena alimenticia, conviviendo y alimentándose d'abondoses ceratópsidos y hadrosáuridos. En delles árees, Gorgosaurus coesistía con otru tiranosauriu, Daspletosaurus. Anque estos animales yeren aproximao del mesmu tamañu, hai evidencia de qu'esistía una separación en distintos nichos ecolóxicos ente los dos. Gorgosaurus ye'l tiranosauriu meyor representáu nel rexistru fósil, con numberosos restos de especímenes que dexen a los científicos calcular con exactitú la ontogenia, desenvuelvo y otros aspeutos del so bioloxía.
Descripción Fueron descubiertos más de venti cadarmes completos de Gorgosaurus, polo que ye'l tiranosauriu meyor representáu nel rexistru fósil.
Carauterístiques xenerales left|thumb|280px|Comparanza de tamañu d'un humanu con un . 280px|miniaturadeimagen|derecha|Espécime perbién calteníu de Gorgosaurus nel Royal Tyrrell Museum. Gorgosaurus yera más pequeñu que Tyrannosaurus y Tarbosaurus, pero de mayor tamañu que Albertosaurus y Daspletosaurus. Los adultos llegaben a algamar ocho o nueve metros dende'l focicu a lo cabero. Los paleontólogos envaloren el so pesu en más de 2,4 tonelaes y quiciabes averándose a les 2.8 tonelaes. 280px|miniaturadeimagen|left|Recreación d'un Gorgosaurus libratus adultu. El cuerpu de Gorgosaurus, polo xeneral, tenía les mesmes carauterístiques que los demás tiranosaurios, destacando una gran cabeza xunida al cuerpu por un musculosu pescuezu en forma de «S» y, en contraste con ella, estremidaes anteriores bien pequeñes, con solu dos deos, anque dellos especímenes teníen un tercer metacarpu como muerte del tercer díxitu típicu n'otros terópodos. Gorgosaurus cuntaba con cuatro dedos en caúna de les sos estremidaes posteriores, incluyendo una primer deda (hallux), de pequeñu tamañu y ensin contautu col suelu. Les pates traseres de los tiranosaurios yeren relativamente llargues comparaes col restu del cuerpu, al contrariu que n'otros terópodos. El fémur de Gorgosaurus más llargu conocíu mide 105 centímetros de llargor. En dellos especímenes de menor tamañu de Gorgosaurus, la tibia yera más llarga que'l fémur, que son proporciones habituales n'animales corredores. Sicasí, estos güesos yeren d'igual llargor nos especímenes más grandes. La llarga y pesada cola sirvía de contrapesu pal so craniu y torso, y allugaba el so centru de gravedá sobre los cadriles.
En 2001, el paleontólogu Phil Currie estudió delles impresiones de la piel del espécime holotipo de . Según el so trabayu, la piel de Gorgosaurus yera nidiu, ensin les escames mesmes d'otros dinosaurios y similar a la piel ensin plumes de les aves actuales.Currie, P. (2001). 2001 A. Watson Armour Symposium: The Paleobiology and Phylogenetics of Large Theropods. Field Museum of Natural History, Chicago.
Craniu thumb|left|Vista del craniu de . El craniu más llargu conocíu mide 99 centímetros, llixeramente más pequeñu que'l de Daspletosaurus. Como n'otros tiranosaurios, el craniu yera grande comparáu col tamañu del cuerpu, anque amuesa grandes fueses temporales y cámares vacíes ente los güesos del craniu qu'amenorguen el so pesu. Los xéneros Albertosaurus y Gorgosaurus compartíen proporcionalmente les sos llongures y amenorgaos cranios con Daspletosaurus y otros tiranosaurios. L'estremu del so focicu yera chatu y los güesos nasales y parietales taben fundíos a lo llargo de la llinia media del craniu, como en tolos miembros de la familia Tyrannosauridae. La cuévanu ocular, sicasí, yera más circular qu'ovalada o en forma de pesllera, como asocede n'otros xéneros de tiranosaurios. Tamién presentaba una cresta dende'l güesu llagrimal delantre de cada güeyu, de forma similar a la de Albertosaurus y Daspletosaurus. Delles diferencies sutiles na forma de los güesos circundantes al celebru dexen estremar a Gorgosaurus de Albertosaurus.
Quexales y dientes thumb|right|Restos de los quexales del espécime (ROM 1247) de Gorgosaurus, onde pueden apreciase los distintos tipos de dientes y el so allugamientu. Los dientes de Gorgosaurus son típicos ente los tiranosaurios conocíos. Los ocho dientes premaxilares na parte delantera del focicu yeren más pequeños que'l restu, taben bien xuntos y teníen forma de «D» en seición d'encruz. En Gorgosaurus, el primer diente del güesu maxilar superior tien tamién la forma de los ochos dientes premaxilares. El restu de los dientes yeren ovalaos na seición d'encruz, abondo distintos a la forma de fueya de cuchiellu típica d'otros terópodos. Amás de los ocho dientes premaxilares, Gorgosaurus tenía de 26 a 30 dientes maxilares y de 30 a 34 dientes nos güesos dentarios del so quexal inferior. Esi númberu ye similar nos Albertosaurus y Daspletosaurus, pero menor qu'en Tarbosaurus o Tyrannosaurus.
Historia
Nome Gorgosaurus libratus foi descritu per primer vegada por Lawrence Lambe en 1914. El so nome deriva del griegu γοργώ, gorgō («fieru» o «tarrecible»), en referencia a les gorgones, bisarmes de la mitoloxía griega, y σαῦρος, sauros («llagartu»). La especie tipu ye , onde l'epítetu ye'l participiu pasáu del verbu en llatín llibrara, que significa «n'equilibriu».
Descubrimientu thumb|left|Espécime tipu de Gorgosaurus sternbergi (AMNH 5664), agora clasificáu como un exemplar nuevu de Gorgosaurus libratus. El holotipo de Gorgosaurus libratus (NMC 2120) ye una cadarma casi completa, con craniu, afayáu en 1913 por Charles M. Sternberg. Esti espécime foi'l primer tiranosauriu descubiertu con una estremidá anterior completa. Foi atopáu na Formación Dinosaur Park d'Alberta, Canadá y ta espuestu nel Muséu Canadianu de la Natura d'Ottawa. Escavadores del Muséu Americanu d'Historia Natural de Nueva York buscaron nel ríu Rede Deer en Alberta coles mesmes y recoyeron cientos de especímenes espectaculares de dinosaurios, incluyendo cuatro cranios completos de , trés d'ellos acomuñaos con una cadarma. William Diller Matthew y Barnum Brown describieron los cuatro especímenes en 1923. thumb|Espécime AMNH 5458. Matthew y Brown tamién describieron una quinta cadarma (AMNH 5664), que fuera topáu por Sternberg en 1917 y vendíu a esti muséu. Ye más pequeñu que los otros especímenes de Gorgosaurus, con un craniu menor y más llixeru y pates con proporciones más llargues. Coles mesmes, munches sutures ente los güesos nun taben osificadas dafechu nesti exemplar, una carauterística de los tiranosaurios nuevos, pero d'igual forma describir como'l holotipo d'una nueva especie, . Anguaño, los paleontólogos consideren a esti espécime un exemplar xuvenil de . Docenes d'otros especímenes fueron recuperaos na Formación Dinosaur Park y espuestos en museos de too Estaos Xuníos y Canadá. ye'l tiranosauriu meyor representáu nel rexistru fósil, con una serie completa de toles edaes. 250px|miniaturadeimagen|derecha|Espécime AMNH 5428. En 1856, Joseph Leidy describió dos dientes premaxilares procedentes de tiranosaurios descubiertos en Montana. Ensin otru niciu del aspeutu del animal y yá que los dientes yeren llargos y robustos, Leidy dio-y el nome de Deinodon. Matthew y Brown postularon en 1922 qu'esos dientes yeren indistinguibles de los de Gorgosaurus, pero n'ausencia d'otru material pa comparar dambos xéneros, optaron por non sinonimizar les especies, nomando provisionalmente a los dientes como ?Deinodon libratus. Anque los restos maxilares de Deinodon son bien paecíos a los de Gorgosaurus, los dientes de los tiranosaurios son bien uniformes, polo que nun se puede dicir con certidume a qué animal pertenecieron. Deinodon foi asitiáu anguaño na llista de noma dubia o nomenclatures dudoses. Les munches cadarmes de tiranosaurios de la Formación Río Judith de Montana probablemente pertenecieron a Gorgosaurus, pero nun puede afirmase con certeza si pertenecen a o a una nueva especie. Un espécime de Montana (TCMI 2001.89.1), agospiáu nel Muséu de los Neños d'Indianápolis, amuesa evidencies de severes patoloxíes, incluyendo una pata sanada, costielles y vértebres quebraes, osteomielitis na punta del quexal inferior con perda permanente de dentame y, posiblemente, un tumor cerebral.
Especies mal asignaes 240px|miniaturadeimagen|left|Gorgosaurus (enantes Albertosaurus) libratus ( ROM espécime 1247 ) cadarma en Maryland Science Center. Bastantes especies fueron incorreutamente asignaes al xéneru Gorgosaurus mientres el sieglu XX. Un craniu completu d'un pequeñu tiranosauriu (CMNH 7541), atopáu na Formación Hell Creek de Montana, datada nel Maastrichtiense tardíu, foi llamáu Gorgosaurus lancensis por Charles Whitney Gilmore en 1946. Esti espécime foi renomáu como Nanotyrannus por Robert Bakker y el so equipu en 1988. Anguaño, la mayoría de los paleontólogos consideren a Nanotyrannus un exemplar nuevu de Tyrannosaurus rex. Otramiente, Evgeny Maleev escoyó los nomes Gorgosaurus lancinator y Gorgosaurus novojilovi pa dos pequeños especímenes de tiranosaurios (PIN 553-1 y PIN 552-2) de la Formación Nemegt de Mongolia en 1955. Kenneth Carpenter renombró estos exemplares como Maleevosaurus novojilovi en 1992, pero anguaño considérense exemplares xuveniles de Tarbosaurus bataar.
Clasificación
Gorgosaurus ye clasificáu na subfamilia de terópodos Albertosaurinae (tamién llamaos albertosaurinos) dientro de la familia Tyrannosauridae. El xéneru más cercanu ye Albertosaurus, llixeramente más recién nel tiempu. Estos xéneros son los únicos que se describieron con seguridá na subfamilia Albertosaurinae, anque podríen esistir especies desconocíes hasta'l momentu o inesistentes nel rexistru fósil. El xéneru Appalachiosaurus, pela so parte, foi descritu como especie de Tyrannosauroidea basal, cercana pero fuera de la superfamilia Tyrannosauridae, anque'l paleontólogu d'Estaos Xuníos Thomas Holtz publicó un analís filoxenéticu nel añu 2004 nel qu'indicaba que yera un albertosaurino. Más recién, un trabayu de Holtz non publicar amosábase acordies cola evaluación orixinal. Tolos demás xéneros de tiranosaurios, incluyendo Daspletosaurus, Tarbosaurus y Tyrannosaurus, tán clasificaos na subfamilia Tyrannosaurinae. Comparaos colos tiranosaurinos, los albertosaurinos yeren de constitución más llixera, proporcionalmente menores, teníen cranios más amenorgaos y güesos más llargos nes pates (sobre manera la tibia) y pie (metatarsianos y falanxes).