Salas ye un conceyu del Principáu d'Asturies, asitiáu nel centro-occidente del país; tal y como recen les guíes turístiques, Salas ye "la Puerta del Occidente" d'Asturies. Llenda al norte con Valdés, Cuideiru y Pravia, al sur con Miranda, al este con Pravia, Candamu y Grau y al oeste con Tinéu y de nuevo con Valdés.
La capital del conceyu ye la villa homónima de Salas, y xunto a ésta, destaquen les llocalidaes de Corniana, allugada al Este na vega del Narcea, na so confluyencia col Nonaya, y La Espina, pueblu asentáu nuna encruceyada estratéxica, no alto del Puertu de La Espina, dende onde'l camín se bifuerca en direición a Tinéu, y d'ellí a La Puela o Cangas del Narcea; o bien contra tierres de Valdés, descendiendo la carretera pel valle del ríu Esva contra Brieves, Trevías o Ḷḷuarca, yá na costa.
Historia
Prehistoria y dómina romana Los primeros indicios que demuestren la esistencia d'ocupación humana nel conceyu provienen d'estremaos afayos, espardios per tol conceyu, de materiales llíticos de momentos paleolíticos.
Les primeres evidencies más sólides correspuéndense col periodu megalíticu, siendo manifestada la so esistencia en dellos llugares con formaciones de necrópolis tumulares. Son de destacar los túmulos de la Sierra de las Traviesas en Ḷḷeiguazu, el túmulu de Tierra Riba en Cermoñu, la necrópolis de La Campa de San Xuan en Maecina y la necrópolis de Penausén nel Altu de Carrales (La Bouga). De la Edá del Bronce descúbrense distintos materiales metálicos como una bruesa plana de bronce atopada nel Regueiru Secu (Figares), y les brueses de calcañu y anielles d'Alava y Maeza.
Conócense dagunos castros en Casazorrina, Alava, Llaniu, Llinares, Prieiru, Godán, Santiagu la Barca, San Esteban, San Antolín de las Dorigas, Figares y Soutu de los Infantes. Néngún d'ellos recibió l'atención arqueolóxica que mos confirme la so correspondencia cronolóxica o cultural, anque sería d'esperar que partan de la Edá del Fierro hasta llegar a los primeros momentos de la dómina romana.
La ocupación romana dexa varies muestres nel conceyu, siendo importantes les numberoses esplotaciones auríferes que se manifiesten con bien de queraos mineros (como les de Godán-Ablaneda, Carllés, El Couríu); canales hidráuliques (como les que van dende La Pereda hasta Ablaneda y Godán); y banzaos de captación d'agua (como los de Las Mueḷḷes o'l Pozu Fuḷḷeiricu). En rellación de proximidá al llabor estractivu d'Ablaneda apaeció una llábana que contenía la inscripción romana de: "equí reposa Flaviu Cabarcu, fíu d'Auledio y de Caya, de la tribu o la familia de Beriso fallecíu a los 15 años d'edá". Otres evidencias arreyaes cola presencia romana son los restos de un vicus romanu nel paraxe de Las Murias, Doriga, y bien de topónimos que podríen facenos albidrar la so procedencia romana.
Edá Media thumb|250px|Palaciu Valdés-Salas, nel centru de Salas. La primer noticia documentada de Salas, correspuende a la dómina medieval ye nella fáese referencia a una donación efectuada pol infante Gonzalu, fíu d'Alfonsu III, nel añu 896 al obispáu Uvieín, cediéndo-y dellos bienes ente los que s'atopaba la ilesia de Samartín. Fruela II cede el 912 la Villa Azeliana en Salas y Anonaya y en el 1006 la reina Velasquita cede'l monesteriu de Samartín de Salas.
Del añu 1024 data la fundación d'un monesteriu que taría venceyáu enforma al conceyu. Trátase del monesteriu de San Salvador de Corniana, construyíu por orde de la infanta Cristina Bermúdez y que sería cedíu nel añu 1122 pol conde Suero Bermúdez y la so esposa Enderquina a la orde de Cluny. El 21 de xunetu de dicuchu añu Alfonsu VII concede y llenda'l cuetu del monesteriu, con una xurisdicción de la que dependería la población, hasta que pase al conceyu independiente de Salas en 1827, entrado yá'l sieglu XIX. En 1138 Alfonsu VII de Lleón, dio les llocalidaes de Salas, Llamuñu, y los cuetos de San Salvador y Llinares a la familia Llamuñu, pasando estes llocalidaes a ser el Señoríu de Salas, la familia Llamuñu caltendría'l títulu de Señores de Salas hasta l'abolición de los Señoríos en 1837.
La villa de Salas apaez en fontes documentales asociaes al ríu que flúi peles sos tierres, conociéndose como Salas de Nonaya. Salas foi poblándose pali que pali llegando a consiguir en 1277 la carta puebla por obra y gracia d'Alfonsu X, instituyéndose la villa y el conceyu de Salas. El nucleu xenerador de la puebla constituyíalu un castiellu donáu pola reina Urraca en 1120 al Conde Suero. Esta concesión de puebla acarreará varios conflictos col cuetu monacal de San Salvador de Corniana al que desplazó la influyencia sobre la zona. thumb|250px|La Torre Palaciu Doriga En 1277 Salas yá exerz vida conceyera roblando la carta de xermandía colos conceyos d'Avilés, Pravia, Grau, Somiedo, Valdés, Tinéu, Cangas del Narcea y Allande, teniendo esti fechu llugar en La Espina. A principios del sieglu XIV, en 1301, hebo un conflictu ente l'arzobispu d'Uviéu y el conceyu de Valdés porque los habitantes del Cuetu de Ḷḷaviu son recibíos como vecinos en Ḷḷuarca. Asina mesmo, en 1316, mentes la minoría d'edá d'Alfonsu XI, Salas forma parte, xunto con otros munchos conceyos asturianos d'una xermandía que tenía como oxetivu principal caltener l'orde n'aquellos momentos difíciles. Yá na segunda metá del sieglu XIV, ente 1373 y 1382, Salas cai baxo'l señoríu del conde don Alfonsu, fíu bastardu d'Enrique II de Trastámara. Sicasí, la actividá subersiva inacadigable del conde nun entardó en provocar el final d'esti curtiu paréntesis na historia conceyera de Salas.
A finales del sieglu XV, en 1490, naz una xermandía nueva formada polos conceyos de Grau, Pravia, Salas, Valdés y Miranda, que solicitan a los monarques el reconocimientu d'una personalidá xurídica unitaria. Estos conceyos taríen más tarde axuntaos nel mesmu partíu dientro de la Xunta Xeneral del Principáu. Nes xuntes anteriores a la formación del Principáu d'Asturies, Salas tuvo representada nelles pente medies de Pedro Díaz de Salas y García Fernández de Doriga. A partir de 1594 la representación del conceyu vien dada poles families Doriga y Maeza qu'acabaríen fusionándose nun mesmu fonduxe.
El conceyu foi siempre un llugar de pasu obligáu nes pelegrinaciones a Santiago pel so percorríu interior, lo que fizo que nel territoriu esistieren hospitales p'atender a estes persones, resultando de cierta importancia los de Corniana, Salas y La Espina. Esi últimu, curiosamente, dependía de la Mitra Compostelana.
Edá Moderna A finales del sieglu XVI, en 1594 (los años finiseculares), el conceyu de Salas apaez formando parte de la Xunta Xeneral del Principáu d'Asturies. Únicamente escapen del gobiernu municipal los siguientes cuetos: el d'abadengu de Corniana, que cuntaba daquella con unos 100 vasallos (ensin cuntar les vilbes), que comíen dos veces al añu col abá y caún d'éstos estimábase que podía valir 5.000 maravedinos; el cuetu de Soutu los Infantes; el cuetu de Llinares, de curtia duración y; el cuetu de Ḷḷaviu, xurisdicción de la obispalía, pasa, cola desamortización de bienes eclesiásticos promovida en tiempos de Felipe II, a ser remíu polos sos vecinos el 3 de marzu de 1583 (por un valor de 706.557 maravedinos), y conviértese entós n'ayuntamientu autónomu.
Los trés cuetos más importantes caltienen la so xurisdicción al marxe del conceyu a mediaos del sieglu XVIII. El de Corniana presentaba una estensión de 8.790 díes de gües, sumaba 116 vecinos (ensin les vilbes) y el so mayor facenderu yera'l monesteriu, que cuntaba ente los sos bienes un molín y la botica. El de Soutu los Infantes comprendía unos 11.280 díes de gües y 60 vecinos (tamién ensin les vilbes) y pertenecía al marqués de Valdecarzana que, amás, yera'l so mayor facenderu. Finalmente'l cuetu de Ḷḷaviu con 2,5 llegües de perímetru (unos 7,5 km), siguía en manes de los sos vecinos; la so facienda más rica pertenecía a Fernando de Prado, correxidor de Calatrava.
Edá Contemporánea thumb|250px|Monesteriu de Samartín. El sieglu XIX pondrá fin a esta situación. En 1804 intégrense les parroquies de San Antolín de las Dorigas, San Esteban, San Xustu las Dorigas y Doriga provenientes de Grau. En 1809 el mariscal Ney anicia la invasión francesa d'Asturies pel occidente y pasa per Salas. Hasta'l 17 de mayu, en llegando yá les tropes de Napoleón a Corniana, el marqués de la Romana, xeneral del exércitu de defensa, nun alvierte la situación, perdida yá toa capacidá de rempuesta. Cola segunda invasión de 1810, dirixida pol mariscal Bonet dende l'oriente d'Asturies, l'exércitu asturianu instaló'l so cuartel xeneral na villa, pero les sos llinies fueron rotes y la llocalidá volvió a ser ocupada. Asina mesmo, en 1836, pela Primer Guerra Carlista, la partida mandada pol xeneral Pablo Sanz sufrió una derrota contundente'l 24 d'ochobre tres fracasar nel so intentu de tomar Uviéu.
En 1820 Salas coviértese en cabeza de partíu xudicial y pel trieniu lliberal créase un ayuntamientu independiente en La Espina con xurisdicción tamién sobre otros llugares. Pero l'añu más importante será 1827, fecha nel que s'integren nel conceyu los cuetos históricos de Corniana, Soutu los Infantes y Ḷḷaviu (el fugaz conceyu de La Espina fixéralo yá en 1823). Poco dempués, en 1835, suprímese'l monesteriu de San Salvador de Corniana, y el so templu pasa a ser ilesia parroquial baxo l'advocación de San Xuan Bautista.
La segunda metá del sieglu XIX y primeros años del sieglu XX aportaron al conceyu dellos procesos d'importancia, sobre manera nel ámbitu socioeconómicu. Introdúcense nuevos cultivos como la remolacha azucrera, destinada a la fábrica de Pravia y el tabacu, fundamentalmente na vega del Narcea (especialmente en Ḷḷaniu). Nes primeres décadaes del sieglu XX asístese a lenta sustitución del policultivu cerealista por un monopoliu especializáu nel ganáu vacunu, con destín a los mercaos de carne primero y a la producción lláctea dempués. El retornu de los indianos con riqueza faise particularmente evidente en Maeza, llamada inclusive la pequeña Cuba. En 1900 construyóse l'ayuntamientu.
Per otra parte, nel Real Decretu de 5 d'agostu de 1929, dixébrense les parroquies de Folgueras y Cordoveiru amestándose al conceyu de Pravia, alquiriendo Salas la fisonomía actual.
A propósitu de la revolución de 1934, el xeneral López Ochoa pasa per Salas nel so avance a la zona central d'Asturies, onde reprimirá la revuelta. Tamién afeuta a Salas la penetración de columnes gallegues na guerra civil: la de Tejeiro, que venía pela costa y la de Gómez Iglesias, que venía pel interior. Dambes converxeron en La Espina'l 27 d'agostu de 1936. Les fuercies conxuntes progresen despacio, a cuenta de los intensos combates. Ye la primer vez que les tropes de la defensa republicana cuenten con apoyu aereu, circustancia que se fai notar. El frenazu énte Salas costó-y a Tejeiro'l mando de les dos columnes, que Mola dio entóncenes al teniente coronel De Miguel. El 3 de setiembre cayía la villa de Salas. Díes dempués, les columnes rebeldes tenten de continuar el so avance, anque en Cabruñana alcuéntrense con una nueva oposición que-yos fai aparar la marcha. Asina y too, les tierres de Salas quedaren ya na zona nacionalista aunque non dafechu. En payares los republicanos llogren curtiar les comunicaciones ente Grau y Salas, anque los nacionalistes restablecen la posición al poco, esta vuelta de xeitu definitivu. Peracabada la guerra, Salas inclúise nel campu d'operaciones de la partida guerrillera de José Fernández, más conocíu como Pin de Dimas, tres del so resurdimientu en 1947, abondos años dempués d'evadir la cálcele.