«Польска-беларускі слоўнік» () — польска-беларускі перакладны слоўнік, укладзены Яўгеніяй Волкавай і Валянцінай Авілавай пад рэдакцыяй Генадзя Цыхуна. Выдадзены ў Мінску выдавецтвам «Беларуская Энцыклапедыя» імя Петруся Броўкі ў 2004 годзе. Змяшчае звыш 40 тысяч польскіх загалоўных слоў з беларускімі перакладнымі адпаведнікамі і адносіцца да двухмоўных слоўнікаў сярэдняга аб’ёму.Летапіс беларускага друку. — 2005. — № 6. — Запіс 4457.
Слоўнік быў падрыхтаваны ў аддзеле славянскага і тэарэтычнага мовазнаўства Інстытута мовазнаўства імя Якуба Коласа Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі ў 1997—2000 гадах. Ён арыентаваны найперш на носьбітаў беларускай мовы і прызначаны для перакладу з польскай мовы, чытання польскамоўных тэкстаў і пісьмовай ды вуснай камунікацыі.
Гісторыя і падрыхтоўка
Папярэднія польска-беларускія слоўнікі
Спробы стварэння польска-беларускіх перакладных слоўнікаў рабіліся раней. У 1932 годзе быў падрыхтаваны і часткова надрукаваны «Польска-беларускі слоўнік», праца над якім пачалася ў польскім аддзеле Інбелкульта, пазней рэарганізаваным у Польскі інстытут пралетарскай культуры. Слоўнік налічваў каля 60 тысяч слоў, аднак у 1933 годзе паводле пастановы прэзідыума Беларускай акадэміі навук яго выданне было забаронена, набор рассыпаны, а з надрукаваных асобнікаў пакінута толькі 25 — як матэрыял для далейшага выкарыстання.
У пасляваенны час польска-беларускія слоўнікі выдаваліся ў Польшчы. У 1962 годзе ў Варшаве выйшаў Podręczny słownik polsko-białoruski пад рэдакцыяй Антаніны Абрэмбскай-Яблонскай і Мікалая Бірылы, у 1996 годзе — двухбаковы Słownik białorusko-polski, polsko-białoruski Тэрэсы Ясінскай і Аліны Барташэвіч. Генадзь Цыхун адзначаў, што гэтыя выданні мелі меншы аб’ём і былі арыентаваны пераважна на карыстальнікаў, якія лепш валодалі польскай мовай, чым беларускай; у сувязі з гэтым слоўнік 2004 года ён характарызаваў як фактычна першую спробу выдання ў Беларусі польска-беларускага даведніка такога тыпу.
Укладанне
Непасрэдная праца над новым слоўнікам вялася ў 1997—2000 гадах у аддзеле славянскага і тэарэтычнага мовазнаўства Інстытута мовазнаўства імя Якуба Коласа НАН Беларусі. Асноўнымі аўтарамі-ўкладальнікамі сталі Яўгенія Волкава і Валянціна Авілава. На пачатковых стадыях у працы ўдзельнічала Ядвіга Казлоўская-Дода, якая ўкладала індэкс слоўніка і папаўняла лексічны матэрыял на літару B; удакладненні і заўвагі да часткі пачатковых раздзелаў зрабіла Інэса Кур’ян.
Агульную рэдакцыю ажыццяўляў доктар філалагічных навук Генадзь Цыхун. Навуковым рэдактарам выдання была Т. У. Люковіч, рэцэнзентамі — доктар філалагічных навук А. А. Кожынава і кандыдат філалагічных навук С. А. Важнік.
Канцэпцыя і прызначэнне
Пры стварэнні слоўніка ўкладальнікі зыходзілі з таго, што перакладны слоўнік, прызначаны для носьбітаў мовы перакладу, павінен даваць дастаткова шырокі выбар сінанімічных адпаведнікаў. «Польска-беларускі слоўнік» таму арыентаваны перадусім на беларускамоўнага карыстальніка, які выбірае з прапанаваных беларускіх сінонімаў слова, найбольш адпаведнае канкрэтнаму семантычнаму і стылістычнаму кантэксту.
Асобнай задачай было забеспячэнне патрэб мастацкага перакладу. У прадмове адзначалася, што пры адсутнасці дастатковага польска-беларускага даведачнага апарату перакладчыкам часта даводзілася карыстацца польска-рускім, а потым руска-беларускім слоўнікам, што магло прыводзіць да страты значэнневых і стылістычных адценняў арыгінала. Таму для большасці польскіх слоў, акрамя пераважна тэрміналагічнай лексікі, укладальнікі імкнуліся падаваць некалькі беларускіх перакладных адпаведнікаў, сінонімаў і блізказначных слоў.
Беларуская частка слоўніка свядома не абмяжоўвалася толькі нейтральнай кадыфікаванай лексікай. Для перадачы стылістычнай разнастайнасці польскіх тэкстаў выкарыстоўваліся таксама размоўныя і прастамоўныя словы, архаізмы, неалагізмы, аргатызмы, вульгарызмы, дыялектная і іншая лексіка, якая магла выступаць перакладным адпаведнікам у мастацкім тэксце.
Склад і структура
Рэестр
Слоўнік змяшчае больш за 40 тысяч слоў і ахоплівае асноўны лексічны склад польскай мовы. Акрамя агульнаўжывальнай лексікі, у рэестр уключана пэўная колькасць размоўных, прастамоўных і ўстарэлых слоў, якія могуць сустракацца ў мастацкіх, публіцыстычных і навукова-папулярных тэкстах.
З прычыны абмежаванага аб’ёму сістэматычна не ўключаліся словы і формы, якія лёгка выводзяцца паводле рэгулярных мадэлей: рэгулярна ўтвораныя прыслоўі, аддзеяслоўныя назоўнікі толькі са значэннем дзеяння, большасць назоўнікаў жаночага роду, утвораных ад назваў асоб мужчынскага роду, памяншальныя і павелічальныя формы, формы залежнага стану і частка дзеясловаў са складанымі прыстаўкамі. Выключэнне сярод назоўнікаў жаночага роду рабілася, у прыватнасці, для назваў нацыянальнасцей і часткі прафесій.
У канцы кнігі змешчаны асобныя даведачныя раздзелы з геаграфічнымі назвамі і найбольш ужывальнымі польскімі скарачэннямі.
Слоўнікавы артыкул
Загалоўныя словы размешчаны паводле польскага алфавіта. Амонімы афармляюцца як асобныя артыкулы з надрадковымі нумарамі; варыянты напісання звязаны сістэмай адсылак, а дзеясловы розных трыванняў падаюцца ў алфавітным парадку асобна. Калі польскае слова не мае непасрэднага беларускага адпаведніка і абазначае спецыфічную польскую рэалію, яно можа транслітаравацца з дадатковым тлумачэннем; пры менш вядомых назвах жывёл і раслін падаецца таксама лацінская навуковая назва.
Значэнні мнагазначных слоў нумаруюцца, а перакладныя сінонімы размяжоўваюцца знакамі прыпынку. Для ўдакладнення семантыкі і спалучальнасці падаюцца тлумачэнні, словазлучэнні і кантэкставыя прыклады; фразеалагізмы, ідыёмы, устойлівыя словазлучэнні, прыказкі і прымаўкі вылучаюцца ў канцы адпаведнага артыкула.
Пры загалоўных назоўніках пазначаецца граматычны род, а пры польскіх назоўніках мужчынскага роду пры неабходнасці — форма роднага склону адзіночнага ліку. Пры дзеясловах пазначаецца трыванне; калі польскае і беларускае дзеяслоўнае кіраванне адрозніваецца, у артыкуле асобна паказваецца адпаведная мадэль кіравання. Для польскіх слоў, вымаўленне якіх можа выклікаць цяжкасці, у квадратных дужках падаецца падказка да вымаўлення.
Лексікаграфічныя крыніцы
Сярод асноўных польскіх крыніц укладальнікі называлі 11-томны Słownik języka polskiego пад галоўнай рэдакцыяй Вітальда Дарашэўскага (1958—1969), мультымедыйны слоўнік польскай мовы PWN, Nowy słownik poprawnej polszczyzny (2002), Mały słownik języka polskiego (1997), Podręczny słownik frazeologiczny języka polskiego (2000) і Słownik argotyzmów Станіслава Кані. Пры папаўненні польскага рэестра арыентаваліся на новыя на той час выданні, якія адлюстроўвалі сучасны польскі моўны ўжытак, а таксама на тыповыя словазлучэнні і моўныя клішэ.
Беларускія адпаведнікі падбіраліся паводле шэрагу акадэмічных і іншых слоўнікаў. Сярод названых крыніц — пяцітомны «Тлумачальны слоўнік беларускай мовы» (1977—1984), трохтомны «Руска-беларускі слоўнік» (1993), «Вопыт літаратурна-дыялектнага слоўніка беларускай мовы» Уладзіміра Анічэнкі (1999), «Малы руска-беларускі слоўнік прыказак, прымавак і фразем» Змітра Санько (1991).
Выкарыстоўваліся таксама ранейшыя польска-беларускія даведнікі — слоўнік 1932 года, Podręczny słownik polsko-białoruski 1962 года, слоўнік Тэрэсы Ясінскай і Аліны Барташэвіч 1996 года, а таксама «Сямімоўны слоўнік» 1918 года, у якім польскія і беларускія словы падаваліся як адпаведнікі да нямецкай лексікі. Дадатковымі крыніцамі беларускіх эквівалентаў сталі матэрыялы дыялектных слоўнікаў, пазаслоўнікавая лексіка беларускіх пісьменнікаў і перыядычнага друку, матэрыялы, якія Алесь Каўрус публікаваў у часопісе «Роднае слова», а таксама электронны канкарданс мовы Кандрата Крапівы.
Выданні
Першае выданне выйшла ў 2004 годзе ў выдавецтве «Беларуская Энцыклапедыя» імя Петруся Броўкі. Яно мае 877 нумараваных старонак, ISBN 985-11-0307-1 і было надрукавана накладам 1500 асобнікаў.
У 2005 годзе выйшла другое выданне слоўніка аб’ёмам 880 старонак. Менавіта другое выданне пазней часта выкарыстоўвалася ў мовазнаўчых даследаваннях і цытуецца ў навуковай літаратуры.
Электронная версія
Тэкст слоўніка даступны для пошуку на беларускім слоўнікавым партале Verbum.by. Электроннае выданне ўключае слоўнікавыя артыкулы, прадмову, спіс умоўных скарачэнняў і спасылку на адсканаваную кнігу; на сайце яно пазначана як выданне 2004 года з правапісам да змен 2008 года.
Выкарыстанне ў даследаваннях
Слоўнік уключаны ў бібліяграфічныя і колькасныя агляды польскай лексікаграфіі з беларускай мовай. У даследаванні Катажыны Воян 2019 года ён разглядаецца ў агульным корпусе польска-беларускай і беларуска-польскай лексікаграфічнай прадукцыі XIX—XXI стагоддзяў.
Другое выданне выкарыстоўвалася, сярод іншага, Радаславам Калетам як адна са слоўнікавых крыніц пры даследаванні польска-беларускай міжмоўнай аманіміі. Выданне цытуецца і ў пазнейшых працах па беларускай лексіцы, семантыцы і польска-беларускіх моўных адпаведнасцях.
Крыніцы
Гл. таксама Лексікаграфія Беларускае мовазнаўства Падручны польска-беларускі слоўнік
Спасылкі «Польска-беларускі слоўнік» на Verbum.by Прадмова, структура і спіс асноўных лексікаграфічных крыніц Скан выдання 2004 года ў электроннай бібліятэцы «Беларуская Палічка»
Катэгорыя:Слоўнікі беларускай мовы Катэгорыя:Слоўнікі польскай мовы Катэгорыя:Перакладныя слоўнікі Катэгорыя:Кнігі 2004 года