Ашака́нская бі́тва (), вядомая таксама як Аштара́кская бітва, — бітва, што адбылася года ў ходзе Руска-персідскай вайны 1826—1828 гадоў паміж войскам спадчынніка персідскага пасада Абас-Мірзы і рускім атрадам генерал-лейтэнанта .
У пачатку жніўня 1827 года персідская армія ўварвалася ва Усходнюю Арменію і, злучыўшыся з войскамі эрыванскага , аблажыла Эчміядзінскі манастыр. Рускі ваенны атрад генерала Красоўскага, які знаходзіўся ў 35 вёрстах ад Эчміядзіна, разам з армянскімі і грузінскімі добраахвотнікамі, якія далучыліся да яго, выступіў на дапамогу да абложанага манастыра і, нягледзячы на дзесяціразовую лікавую перавагу персідскай арміі, здолеў прабіцца праз загараджальныя кардоны праціўніка, пасля чаго ў тую ж ноч аблога была знята. Падчас бітвы рускі атрад панёс цяжкія страты. Гэта была самая вялікая шкода рускай арміі за ўсе войны з Персіяй.
Найбольш каштоўныя звесткі пра бітву пакінутыя непасрэднымі яе ўдзельнікамі: камандзірам атрада А. Красоўскім, капітанам М. Собалевым і дзекабрыстам Е. Лачынавым.
На ход бітвы ў велізарнай ступені паўплывалі знясільваючая спякота, што стаяла ў той дзень і адсутнасць водных крыніц на шляху рускага атрада. У значнай ступені дзеянні атрада скоўваў абоз з правіянтам. Калоны рухаліся пад шчыльным артылерыйскім і ружэйным агнём непрыяцеля. Пакуль рускі «пракладаў сабе шлях штыкамі», ар'ергард адбіваў апантаныя атакі іранцаў з тылу. Праціўнік, заняўшы выгаднае месца, наносіў па рускім атрадзе флангавыя ўдары. Варта таксама адзначыць, што паспяховаму праходу атрада Красоўскага спрыялі правільныя дзеянні рускай артылерыі, якая займала найбольш выгадныя вышыні, і гарматы пад прыкрыццям стралкоў наколькі маглі стрымлівалі атакі непрыяцеля. Разлютаванасць іранцаў даходзіла да таго, што, нягледзячы на цяжкія страты ад і ружэйнага агню, яны ўразаліся ў шэрагі рускай пяхоты, якая штыкамі адкідала непрыяцеля назад.
У 1833—1834 гадах па ініцыятыве каталікоса і архібіскупа на сродкі манастыра і мясцовых жыхароў у гонар бітвы быў усталяваны памятны абеліск.
19 красавіка 2011 года адбылося ўрачыстае адкрыццё Ашаканскага памятнага комплекса «рускім воінам-ратавальнікам Першапасаднага Эчміядзіна, якія загінулі ў Ашаканскай бітве 1827 года».
Перадумовы
Здыманне аблогі Эрывані Красоўскім для аблогі Эрывані прыбыла пад камандаваннем генерала Красоўскага. Лета 1827 года было надзвычай гарачым і засушлівым. Тэмпература даходзіла да 43 °R (53.7 °C) спякоты на сонцы і 33 °R (41.2 °C) у цені. Мясцовы клімат спрыяў распаўсюджанню масавых хвароб сярод салдат, якія нядаўна прыбылі з Расіі. Ліхаманкі і эпідэмія дызентэрыі пакінулі ў 20-й дывізіі баяздольнымі не больш за 4000 ваяроў. Так, у жніўні камандуючы генерал-ад’ютант І. Ф. Паскевіч, апісваючы агульнае становішча спраў у рускай арміі на Каўказе, рапартаваў Мікалаю I, што спякота працягвалася, падножнага корму не было, коні былі зняможаныя, а ⅓ арміі знаходзілася ў шпіталях. У палках з 1800 чалавек у страі заставаліся каля 1000 (з выключэннем гвардыі, у якой лік хворых складаў не больш за 200 чалавек, а 900 заставаліся гатовымі). З прычыны ўзніклага становішча, было прынята рашэнне — зняць аблогу Эрывані і да надыходу восені адысці ў горы.
Прычынай здымання аблогі таксама было і то, што транспарт з правіянтам і аблогавымі гарматамі чакаўся не раней жніўня.
У ноч на дывізія знялася з аблогавых пазіцый і адступіла да Эчміядзінскага манастыра. У прыстанку быў уладкаваны шпіталь для хворых салдат. На трох манастырскіх вежах усталявалі па адной палявой гармаце. да 2000 салдат прыступілі да нарыхтоўкі правіянту.
Забяспечыўшы манастыр дастатковай колькасцю правіянту, Красоўскі са сваім корпусам накіраваўся да Баш-Абаранскага ўзвышша і стаў лагерам пры ўрочышчы Джэнгулі. У манастыры заставаліся батальён севастопальскага пяхотнага палка (да 500 штыкоў), 5 гармат, конная сотня з армянскай добраахвотніцкай дружыны, якая папытала ў Красоўскага дазвол застацца для абароны манастыра, і 700 хворых салдат.
Аблога Эчміядзінскага манастыра Хусейн-ханам Эрыванскі сердар Хусейн-хан, пазнаўшы, што ў Эчміядзінскім манастыры знаходзіўся ўсяго адзін батальён севастопальскага палка, распачаў спробу захапіць манастыр, і 4000 кавалерыі (паводле іншых дадзеных, 500) і два батальёны сарбазаў (2000 чал.) з дзвюма (паводле іншых дадзеных, з трыма) гарматамі выйшлі з Эрывані і на наступны дзень аблажылі манастыр. На пакатасцях гары Арагаца (цюркскі: Алагёз), насупраць рускага лагера, размясціўся атрад конніцы ў 1000 чалавек пад правадырствам Нагі-хана для сачэння за дзеяннямі корпуса Красоўскага.
Камендантам эчміядзінскага гарнізона на той момант быў пажылы штаб-афіцэр 20-й артылерыйскай брыгады — падпалкоўнік Ліндэнфельд. Сердар паслаў яму ліст, у якім запэўніваў каменданта, што Паскевіч з галоўнымі сіламі адступіў ад Нахічэвані ў Грузію і дапамогі эчміядзінскаму гарнізону чакаць няма адкуль, прапануючы апошняму пакінуць манастыр. Са свайго боку, Хусейн-хан гарантаваў свабодны праход гарнізона ў кожны бок, ручаючыся за яго бяспеку. У адваротным выпадку — манастыр будзе ўзяты сілай, і тады нікому не будзе літасці.
Адказам на ліст быў гарматны стрэл з манастырскай вежы. Хусейн-хан змушаны быў адсунуць арміі на бяспечную адлегласць і, атачыўшы манастыр, блакаваў усе шляхі зносін. Аднак некалькім мясцовым армянам усё ж удалося дайсці да рускага лагера пры Джэнгулях і паведаміць Красоўскаму пра аблогавае становішча манастыра. Красоўскі тут жа, падрыхтаваўшы два батальёны з чатырма гарматамі, высунуўся да Эчміядзіна. Карапапахскі атрад апавясціў Хусейн-хана пра рух рускіх, і сердар, зняўшы блакаду, адступіў да Сардар-Абада і далей пайшоў у Эрывань.
Уварванне Персідскай арміі Абас-Мірзы
Разведка Персідскае камандаванне шырока выкарыстоўвала шпіёнаў і шныпароў, галоўным чынам сярод мясцовага насельніцтва — армян, татар (маюцца на ўвазе азербайджанцы), персаў. Звычайна гэта былі , якія гандлявалі ў рускім лагеры. Красоўскаму ж, для атрымання звестак пра праціўніка, часта даводзілася праводзіць рэкагнасцыроўкі і кавалерыйскія разведкі.
Прычынай слабейшай агентуры ў рускага камандавання былі пакаранні смерцю і жорсткія катаванні іранцамі рускіх шпіёнаў ці шныпароў, тым часам як выяўленых іранскіх шпіёнаў — высякалі і, пратрымаўшы некаторы час пад вартай, выпускалі, пасля чаго апошнія маглі працягнуць займацца сваім рамяством.
У Эчміядзіне Нерсесам Аштаракецы была наладжана сістэма збору інфармацыі пра непрыяцеля. Ад яго пасылаліся шныпары ў Эрывань і Сардар-Абад. Данясенні галоўнакамандуючаму дубляваліся. Разведкай варожых перасоўванняў займаўся Казіяр Аруцюнаў. Красоўскаму перадаваў каштоўныя звесткі пляменнік архібіскупа Аштаракецы — Педрос Маркараў. Апошні паведаміў пра ўварванне персідскіх войскаў. Тая ж вестка была пацверджана прыбылым на наступны дзень з персідскага лагера армянскім старшыной Саакам Агамалянам, што камандаваў армянскай пяхотай эрыванскага сердара Хусейн-хана.
Звесткі пра праціўніка насілі ў рускіх штабах часам супярэчлівы характар. У выпадку, калі Красоўскі паслаў у галоўны лагер ля Кара-Бабы Паскевічу данясенне пра канцэнтрацыю буйных сіл персаў паблізу свайго лагера, Паскевіч адказваў, што па мелых у яго звестках у персідскай арміі адбыўся бунт, а сам Абас-Мірза быў арыштаваны і знаходзіўся ў Чорсе пад вартай. Красоўскі надалей пісаў:
Уварванне
Сабраўшы ўсе патрэбныя звесткі пра рускіх, Хусейн-хан паслаў ліст Абас-Мірзе, у якім пісаў, што Эрывань вызвалена ад блакады; рускія, пакінуўшы ў манастыры Эчміядзін мноства хворых і невялікі гарнізон, адступілі ў горы; атрад Красоўскага малалікі і складаўся з маладых і неспрактыкаваных салдатаў; няма нічога лягчэй, як авалодаць зараз Эчміядзінам, адбіць аблогавую артылерыю, што рухаецца яшчэ ў Безабдальскіх гарах, і, вынішчыўшы Красоўскага, адкрыць дарогу ў Грузію.
армія Абас-Мірзы (15 000 кавалерыі і 10 000 пяхоты пры 22 гарматах), перайшоўшы Аракс блізу Сардар-Абада, уварвалася ў Эрыванскае ханства, а заняла паселішча Аштарак, якое знаходзілася паміж Эчміядзінам і рускім лагерам пры Джэнгулях. Пераканаўшыся ў непрыступнасці рускіх пазіцый на Баш-Абаранскім узвышшы, Абас-Мірза адвёў свае войскі да Ашакана і стаў лагерам.
Мэта ўварвання Меркавалася захапіць Эчміядзінскі манастыр, потым абыходным маршам праз Гюмры ўварвацца ў Грузію і разбурыць дашчэнту Тыфліс, пасля чаго — праз Елізаветпаль і Карабахскую правінцыю па ці праз Асландузскі брод перайсці Аракс і вярнуцца ў Азербайджан.
Пры з’яўленні персідскай арміі ў тыле галоўных сіл рускіх Паскевіч быў бы змушаны адмовіцца ад паходу на Таўрыз. Красоўскі так ацэньваў дзеянні Абас-Мірзы:
Аднак планы Абас-Мірзы сталі вядомыя тыфліскаму ваеннаму губернатару генерал-ад’ютанту , які тут жа перакінуў дзве роты з ў , а ў Гюмры былі пераведзены рота з дзвюма гарматамі і батальён севастопальскага пяхотнага палка з корпуса ген. Красоўскага.
Першыя сутыкненні
Раніцай з боку р. Абарані перад рускім лагерам з’явіліся 2000 персідскай кавалерыі. Казачыя , манеўруючы, згрупаваліся да пяцідзесяці чалавек і адстрэльваліся да падыходу падмацавання. На дапамогу былі высланы дзве казачыя сотні і два батальёны пяхоты з дзвюма гарматамі. З прыбыццём падмацавання казакі, пры падтрымцы пяхоты, контратакай адкінулі персідскую конніцу. У баі быў паранены шабляй у нагу харунжы (падпаручнік) Крукаў.
У ноч на персідская кавалерыя ўтоенымі цяснінамі падышла з некалькіх бакоў да рускага лагера і на досвітку раптам атакавала казачыя аванпосты. Аднак казакі здолелі пратрымацца да прыбыцця пяхоты, пасля чаго іранцы былі адбіты з усіх кірункаў. У той час Красоўскі з генералам і 50-ю казакамі праводзіў рэкагнасцыроўку па Эчміядзінскай дарозе. Асцерагаючыся за камандуючага атрадам, з лагера ў яго бок высунуўся пяхотны батальён з адной гарматай. У цясніне гары Карны-Ярых Трузсон з пяццю казакамі, якія ішлі наперадзе разведатрада, здалёк заўважылі засаду і спыніліся. У тое месца штодня хадзіў казачы раз’езд для атрымання інфармацыі шляхам тэлеграфа пра становішча ў Эчміядзінскім манастыры. Каля 500 персідскіх вершнікаў, зразумеўшы, што іх выявілі, кінуліся ў пагоню за атрадам, але праз некалькі вёрстаў убачылі набліжэнне батальёна рускай пяхоты і павярнулі назад.
У той жа дзень з лагера Красоўскага заўважылі рух буйных сіл іранцаў убок Судагента, адкуль у той самы час павінен быў прыбыць з галоўнага лагера ў Кара-Бабе ад Паскевіча тыфліскі ваенны губернатар Сіпягін. Красоўскі тут жа выступіў у дадзеным кірунку з двума батальёнамі пяхоты і чатырма гарматамі на дапамогу Сіпягіну. На Судагенцкай дарозе апошні сапраўды быў атакаваны персідскай кавалерыяй, але высланы за дзень да таго батальён севастопальскага палка, для сустрэчы губернатара, здолеў адбіць усе атакі непрыяцеля.
Паміж гарой Арагац і рускім лагерам з’явіліся да 4000 персідскай кавалерыі. Красоўскі выступіў супраць іх з двума батальёнамі пяхоты, да 50-ці чалавек (азербайджанскай) конніцы, дзвюма гарматамі пры казаках і аддзяленнем . У сваёй Красоўскі адзначаў удалае дзеянне апошніх. Былі выпушчаны да 20-ці ракет Кангрыва, «якія разганялі натоўпы непрыяцельскія». Батальён 40-га егерскага палка, падмацаваны севастопальцамі, «цясніў гэтага да самай ночы».
Аблога Эчміядзінскага манастыра частка персідскай арміі — пад камандаваннем Юсуф-хана (Юсуп-хана), Заграб-хана і Тапчыбы — аблажыла Эчміядзін.
На прапанову Юсуф-хана здаць манастыр камендант адказаў лаканічна: «Не здам». Тады Юсуф-хан паспрабаваў схіліць Ліндэнфельда на шахскую службу, абяцаючы разнастайныя прывілеі. Персідскія саноўнікі не скупіліся на абяцанкі. Ліндэнфельд адказваў:
«Рускія сабой не гандлююць, а калі манастыр персіянам патрэбен, то хай яны ўвойдуць у яго як сумленныя ваяры, са зброяй у руках».
Юсуф-хан адправіў архібіскупу Нерсесу ліст наступнага ўтрымання:
«Калі ты самахоць не адчыніш вароты, то я атачу манастыр усёй артылерыяй, гарматамі, марцірамі — і спустошу яго дашчэнту. Тады, Нерсес, грэх будзе ляжаць ужо на тваёй душы».
Нерсес даў адказ: «Прыстанак моцны абаронай Бога, паспрабуй узяць яго…».