Беларускі партрэт XII―XVIII стагоддзяў ― адзін з асноўных жанраў беларускага жывапісу і скульптуры. Аснова жанру ― мемарыяльны пачатак, увекавечанне аблічча канкрэтнага чалавека. У мастацтве беларускія партрэты XII―XVIII стст. дзеляцца на жывапісныя і графічныя; парадныя, камерныя; у рост, па калені, паясны, галава, анфас, профіль і інш. Паводле колькасці персанажаў падзяляюцца на індывідуальныя, парныя, групавыя; спецыфічны від партрэта ― аўтапартрэт. Ад старажытнасці вядомыя партрэтная мініяцюра, партрэты на медалях і манетах.

Першыя беларускія партрэты

Першы вядомы скульптурны партрэт, які знойдзены на тагачаснай тэрыторыі Беларусі ў 1935 годзе, адносіцца да XV—ХII стст. да н. э. Гэта статуэтка з біўня маманта даўжынёй 15 см. Прапорцыі фігуркі выцягнутыя за кошт адносна доўгага тулава, якое плаўна пераходзіць у масіўныя, выразна аформленыя пластычныя ногі. Ступні ног ледзь акрэсленыя, не выразаныя рукі і галава.

Пры раскопках гарадзішча мілаградскай і ранняга этапу зарубінецкай культур (2-я палова I ст. да н. э.) у вёсцы Багушэвічы Сенненскага раёна, у 1965 годзе знойдзеная статуэтка ― гліняная абпаленая скульптура галавы мужчыны вышынёй 3,5 см, шырынёй 2,8 см. Выразна бачныя вочы, нос, вялікая барада, зачэсаны назад валасы. Мяркуецца, што гэта выява рэальнага чалавека.

Спроба партрэтнай характарыстыкі бачная ў роспісах Полацкай Спаса-Ефрасіннеўскай царквы XII стагоддзя. Тут, відавочна, некалькі жывапісных манер. Твар серафіма, галовы маладых архідыяканаў ў апсідзе і твар маладой манашанкі-пакутніцы напісаны ў класічнай візантыйскай манеры, якая ўзыходзіць да антычнага мастацтва. М. С. Кацар выказаў здагадку, што манашка і ёсць Прадслава (Ефрасіння), па замове якой пабудавана царква. У асобах свяціцеляў і Аўраама бачны пэўны адыход ад класічных візантыйскіх узораў, хоць сувязь цалкам яшчэ не страчаная. Пластычная аснова падаецца ў спалучэнні з лінейным контурам. Поўная стылізацыя формы, як вынік перапрацоўкі візантыйскіх ўзораў намячаецца пры выкарыстанні кантрасных шырокіх мазкоў (галава Давіда). На іншай сцяне царквы рэльеф твараў малюецца з дапамогай вохрыстых тонаў з лінейным абрысам. Па тэматычнаму і кампазіцыйнаму рашэнні фрэскі полацкай царквы адрозніваюцца ад вядомых фрэсак XII стагоддзя (пскоўская Спаса-Мірожская царква і кіеўская Кірылаўская царква) і больш збліжаюцца з роспісамі наўгародскай Багародзіцкай царквы (1125). Навукоўцы прапануюць два варыянты: а) фрэскі Спаскай царквы належаць наўгародскім вучням раманскіх фрэскістаў; б) гэта твор полацкіх майстроў, якія прайшлі той жа шлях навучання як і наўгародскія мастакі.

У XII―XIII стст. былі шырока распаўсюджаны віслыя пячаткі, якія прывешвалі на снурку да дакумента, пячаткі надавалі яму юрыдычную сілу. Акрамя надпісаў на пячатках, былі і выявы святых; валодалі гэтымі пячаткамі людзі, якія насілі тыя ж імёны, што і святыя. На адным баку пячаткі (дыяметр 25 мм), якая знойдзена у Ваўкавыску, чатырохпялястковая разетка, на другім ― постаць чалавека ў рост. На галаве карона, у правай руцэ кароткая дзіда, у левай ― круглы шчыт. Надпіс ― Дімітріос. Іканаграфія адпавядае выяве святога . Належала пячатка старэйшаму сыну Яраслава Мудрага Ізяславу (у хрышчэнні Дзмітрыю). У сярэдзіне XI ст. ён княжыў у Тураве, пасля смерці бацькі стаў вялікім князем кіеўскім (1054).

Носяць партрэтны характар роспісы, зробленыя беларускімі майстрамі XIV стагоддзя ў Сандомежы (касцельны партрэт караля Ягайлы аўтарства Якуба Вужа (Венжыка), у Любліне (касцёл брыгітак, у выглядзе вершніка з дзідай) і Троках (фрэскавыя партрэты Вітаўта XV ст.). На падставе гэтых роспісаў нямецкі вучоны Альберт Іпель сцвярджаў, што «беларуская школа жывапісу» існавала, але ў гісторыі мастацтва яе абышлі ўвагай.

У гісторыі захавалася некалькі імёнаў беларускіх жывапісцаў: на Брэстшчыне працавалі Тамаш (пачатак XVI ст.), Навоша (1525), на Гродзеншчыне ― Нічыпар (XVI ст.), Апанас Антонавіч (1539―1540), на Магілёўшчыне ― Дзмітрый Іванавіч (1578), Сямёнавіч (1570―1580), Ісаак Іванавіч, у Мінску ― Геранім (1591), у Вільні ― Антоній (40-я гг. XVI ст.), Францішак (1562), Грахоўскі (1578), Андрэй Руль, Ян Літвін.

Беларускі партрэт XV―XVII стагоддзяў К сярэдзіне XV стагоддзя партрэт перастае быць толькі сценапісным. А. П. Сапуноў спасылаецца на Мацея Стрыйкоўскага, які згадвае ў сваіх творах сямейны партрэт вялікага князя Альгерда з жонкай, што знаходзіўся у віцебскай замкавай царкве. Таксама вядомы маляўнічы партрэт вялікага князя Аляксандра Ягелончыка (каля 1493).

З сярэдзіны XVI стагоддзя і на працягу XVII стагоддзя складваецца маляўнічы партрэт: адзіночны, парны і групавы. Пад уплывам заходнееўрапейскага Адраджэння напісаны жаночыя партрэты Барбары Радзівіл (1550), Катажыны Тэнчынскай-Слуцкай (1580) і інш. З’явіліся партрэты духоўных асоб (партрэты мітрапаліта Іосіфа Солтана, кардынала Юрыя (Ежы) Радзівіла).

З’явіліся партрэты для палацавых галерэй ― партрэты Мікалая Радзівіла Рудага, Юрыя Алелькавіча, Міхаіла Барысавіча, Соф’і Алелькі-Радзівіл. Напрыклад, партрэт Юрыя Алелькавіча ў авале тры чвэрці; ён ў ганарлівай позе, адна рука на поясе, другая ― на ручцы шпагі. Дамінуе светлаценевая падача формы твара і фігуры. Цікавы парны партрэт (1646) віленскага мастака Іагана Шрэтэра, дзе намаляваныя дзве жонкі гетмана вялікага літоўскага Януша Радзівіла. Асаблівасць партрэта ў тым, што першая жонка Катажына Патоцкая да таго часу памерла. Аднак, па волі заказчыка, мастак злучыў абодвух. Фон партрэта урачысты, ўборы жанчын адпавядаюць іх характарам: чырвоны ў Катажыны і чорны ў Марыі Лупу* Portrety osobistości dawnej Rzeczypospolitej w zbiorach mińskich = Портрэты знакамітых постацяў даўняй Рэчы Паспалітaй у мінскіх зборах : katalog wystawy / Państwowe Zbiory Sztuki na Wawelu [etc.]; [katalog wystawy opracowali] , Taisija A. Karpowicz; wstęp: Jerzy T. Petrus; redaktor katalogu: Joanna Winiewicz. Кракаў, 1991. С. 50.

У асноўным пераважаў парадны рыцарскі сармацкі партрэт, далей ішлі партрэты данатарскі, пахавальны. Сармацкі партрэт адлюстроўваў шляхетнага шляхціца ў багатым рыцарскім убранні. Часцяком у карціне прысутнічала зброя (меч, дзіда), паліца, распяцце, радавы герб. Партрэт, як стыль выяўленчага натуралізму, даваў уяўленне не толькі пра аблічча чалавека, але і пра яго асяроддзя пражывання. У мастацкім плане зараджалася імкненне да адлюстравання матэрыяльнасці і аб’ёмнасці твара і фігуры, хоць светаценевая мадэліроўка заставалася яшчэ плоскасцёвай. Найбольш яркімі прадстаўляюцца партрэты Юрыя Радзівіла (другая палова XVI ст.), Грызельды Сапегі (1632), Канстанціна Астрожскага (першая палова XVII ст.), Міхала Казіміра Паца (другая палова XVII ст.), Крыштафа Весялоўскага (1636), Ігнацы Завішы (1732). Вядомыя некаторыя жывапісцы сармацкага партрэта: Іаган Шрэтэр, , Стэфан Цыбульскі.

Для карцін і партрэтаў Мікалай Радзівіл Сіротка адвёў цэлую вялікую залу нясвіжскага палаца. У гэтай карціннай галерэі ў 1770 годзе знаходзіліся 984 карціны. Акрамя каралеўскіх і вялікакняскіх, у калекцыі былі і партрэты духоўных асоб. Першым па часе ў калекцыі стаў паясны партрэт біскупа Мельхіёра Гедройца, створаны ў 1585 годзе. У руках у біскупа крыж, на пальцах залатыя пярсцёнкі, ― усе гэта, уключаючы багатае адзенне, павінна сведчыць пра веліч каталіцкай царквы і яе вышэйшых служыцеляў. Багатая галерэя радавымі партрэтамі Радзівілаў. Сярод іх ― выявы вялікага канцлера літоўскага Альбрэхта Станіслава Радзівіла (1640-я гг.), вялікага гетмана літоўскага Януша Радзівіла (1612―1655) (каля 1652, маст. Даніэль Шульц), вялікага гетмана літоўскага Міхала Казіміра Паца, абатісы нясвіжскага манастыра бенедэктынак Крысціны Яўфіміі Радзівіл (1640-я гг., маст. Іаган Шрэтэр). Сабралася калекцыя партрэтаў роду Вішнявецкіх. Па замове ўдавы канцлера Караля Станіслава Радзівіла ― Ганны Сангушкі, напісаныя гістарычныя партрэты продкаў у лаўровых вянках. Яе сын, віленскі ваявода Міхал Казімір Радзівіл Рыбанька з жонкай Францішкай Уршуляй перавезлі ў Нясвіж шэраг партрэтаў з Бяла-Падляскі і Жолквы. У другой палове XIX стагоддзя жонка князя Антонія Радзівіла Марыя Даратэя Радзівіл, якая абнаўляла нясвіжскі палац, аднавіла рэшткі радзівілаўскіх партрэтаў. У 1960-х гадах пачалося сістэматычнае вывучэнне партрэтаў і рэстаўрацыя іх у Маскве і Ленінградзе. Беларускае творчае аб’яднанне мастакоў «Жалезны воўк», якое пажадала адрадзіць жанр, стварыла больш за 20 палотнаў у духу сармацкіх партрэтаў XV― XVIII стагоддзяў.

На беларускім данатарскім партрэце адлюстроўваўся данатар () ― фундатар храма, звычайна з мадэллю будынка ў руцэ перад Хрыстом, Маці Божай або святым-заступнікам. Першы такі партрэт згадваецца ў кнізе В. Г. Краснянскага пра Мсціслаў. Гэта абраз прападобнага Ануфрыя, які знаходзіўся ў Ануфрыеўскай пустыні каля Мсціслаўля. Унізе, побач з Ануфрыем намаляваны хлопчык-княжыч Юрый ― сын мсціслаўскага князя Лугвена. Па лягендзе, святы вывяў з лесу княжыча-хлопчыка. Наступны данатарскі партрэт вядомы ў Беларусі з XVI стагоддзя: гэта абраз «Пакланенне вяшчуноў» (каля 1514), у вёсцы Дрысвяты Браслаўскага раёна, на ёй у выніку абнаўлення XVII стагоддзя змешчана выява фундатара Яна Сапегі. У вопісу 1552 года гаворыцца пра віцебскую Спаскую царкву, дзе знаходзіўся партрэт князя Івана Шуйскага Губкі, які захаваўся на больш познім малюнку XVII стагоддзя ў гравюрнай калекцыі караля Станіслава Аўгуста. Партрэт фундатара віцебскага касцёла езуітаў Аляксандра Гансеўскага дазваляе ўбачыць знешні выгляд касцёла. Па сведчанні А. П. Сапунова, яшчэ ў пачатку XX стагоддзя партрэт знаходзіўся ў віцебскім музеі, цяпер ён ― у Вільні. У абразу «Маці Божая з данатарамі» (ля 1680) намаляваныя браты Радзівілы, яны ж на абразах Святога Дамініка і Ігнацыя Лаёлы.

Характэрнай формай партрэта сарматызма з’яўляецца пахавальны (трунный, труменный) партрэт ― маляўнічае або скульптурная выява нябожчыка. Гэта магільнай партрэт (які крапіўся да труны), эпітафійны (вешаўся на сцяне касцёла побач з дэкаратыўным або скульптурным прыбыткам), жалобная харугва (малюнак нябожчыка на тканіны, якая ўмацоўвалася на дрэўку, як сцяг). У XVII―XVIII стст. пахавальныя партрэты ў асноўным пісаліся на ліставай медзі або па ліставаму олаву. Сярод пахавальных партрэтаў ― партрэты Андрэя Завіша (1678), Аляксандра Пацея (другая палова XVIII ст.), эпітафія маршалку старадубскаму Баляславу Біспінгу мастака І. Прукнэра ў ружанскім Траецкім касцёле (1789), эпітафія М. Ф. Радзівілу з дзятлаўскага касцёла.

Узнікненне графічнага партрэта датуецца 1517 годам, калі ў кнізе «Ісус Сірахаў» і ў 4-й Кнізе Царстваў (1518) апублікаваны партрэт Францыска Скарыны. Беларускі першадрукар паказаны ў сваім працоўным кабінеце, ў правай руцэ пяро, на стале ― глобус, гадзінннік, на паліцах ― кнігі. Да ранняга ўсходнеславянскага партрэту адносяць і партрэт Васіля Цяпінскага (1576).

Партрэты-гравюры сталі з’яўляцца ў кнігах: партрэты Боны Сфорца, Жыгімонта I (Decius I. L. De vetustatibus Polonorum liber I. De Jagellonum familia liber II. De Sigismundi regis temporibus liber III. Cracoviae, 1521), у выданні А. Гваньіні «Gwagnin A. Sarmatiae Europeae descriptio. Spirae», 1581, партрэты вялікіх князёў Трайдэна, Віценя, Міндоўга, Ягайлы, Гедыміна, Вітаўта, Альгерда, Свідрыгайлы і караля Польшчы, вялікага князя літоўскага Аляксандра Ягелончыка. У пачатку другога тома Яна Астроўскага, (сакратара брэсцкага рэферэндарыя Яна Фрэдэрыка Сапегі) «Suada latina» апублікаваны партрэт Сапегі. У прыжыццёвым выданні твора Мікалая Радзівіла Сіроткі «Падарожжа ў Іерусалім» (1601, Брунсберг) змешчаны партрэт аўтара ― ксілаграфія Г. Трэтэра. Сярод іканаграфіі Іасафата Кунцэвіча ёсць партрэт-гравюра (1670-я гг.) А. Тарасевіча.