Ю́рый Аляксе́евіч Гага́рын (, в. Клушына, , Смаленская вобласць, РСФСР — ), каля сяла Навасёлава, Кіржацкі раён, Уладзімірская вобласць, СССР) — лётчык-касманаўт СССР № 1, Герой Савецкага Саюза, кавалер вышэйшых знакаў адрознення шэрага дзяржаў, ганаровы грамадзянін шматлікіх савецкіх і замежных гарадоў.

Палкоўнік ВПС (1963). Лётчык-касманаўт СССР, Ваенны лётчык 1-га класа, ЗМС СССР (1961). Член ЦК УЛКСМ. Дэпутат Вярхоўнага Савета СССР 7-га і 8-га скліканняў.

12 красавіка 1961 года Юрый Гагарын стаў першым чалавекам у сусветнай гісторыі, які здзейсніў палёт у касмічнай прасторы«Большая российская энциклопедия»: в 30-ти тт. / Председатель науч.-ред. совета Ю. С. Осипов. Отв. ред С. Л. Кравец. Т. 6. Восьмеричный путь — Германцы. — М.: «Большая российская энциклопедия», 2006. — 767 с.. Ракета-носьбіт «Усход» з караблём «Усход-1», на борце якога знаходзіўся Гагарын, была запушчана з касмадрома «Байканур». Пасля палёту Гагарын паспяхова прызямліўся ў Саратаўскай вобласці, непадалёк ад горада Энгельса. Пачынаючы з 12 красавіка 1962 года, дзень палёту Гагарына ў космас быў абвешчаны святам — Днём касманаўтыкі.

Першы касмічны палёт выклікаў вялікую цікавасць ва ўсім свеце, а сам Юрый Гагарын ператварыўся ў сусветную славутасць. Па запрашэннях замежных урадаў і грамадскіх арганізацый ён наведаў каля По материалам стенда на ВДНХ // Гл. таксама поўны тэкст справаздачы .. Шмат у першага касманаўта было падарожжаў і па Савецкаму Саюзу. У наступныя гады Гагарын вёў вялікую грамадска-палітычную працу, скончыў Ваенна-паветраную інжынерную акадэмію імя прафесара М. Я. Жукоўскага, працаваў у Цэнтры падрыхтоўкі касманаўтаў і рыхтаваўся да новага палёту ў космас.

27 сакавіка 1968 года Юрый Гагарын загінуў у авіяцыйнай катастрофе паблізу вёскі Навасёлава Кіржацкага раёна Уладзімірскай вобласці, выконваючы навучальны палёт на самалёце МіГ-15УТІ пад кіраўніцтвам дасведчанага інструктара У. С. Сярогіна. Прычыны і акалічнасці авіякатастрофы застаюцца не цалкам высветленымі да сённяшняга дня.

У сувязі з гібеллю Гагарына ў Савецкім Саюзе была абвешчана агульнанацыянальная жалоба (упершыню ў гісторыі СССР у памяць пра чалавека, які не з’яўляўся кіраўніком дзяржавы). У гонар першага касманаўта Зямлі быў пераназваны шэраг населеных пунктаў (уключаючы яго родны горад — Гжацк), названы вуліцы і праспекты. У розных гарадах свету было ўсталявана мноства помнікаў Гагарыну.

Біяграфія

Раннія гады жыцця і адукацыя Юрый Аляксеевіч Гагарын нарадзіўся 9 сакавіка 1934, па дакументах у вёсцы Клушына Гжацкага раёна Заходняй вобласці РСФСРГл. копія пасведчання аб нараджэнні на стар. 17 // , гэта значыць па месцы жыхарства (прапіскі) бацькоў. Фактычнае месца нараджэння — радзільня горада Гжацка (пераіменаванага ў 1968 годзе ў г. Гагарын). Рускі. Па паходжанні з’яўляецца выхадцам з сялян: яго бацька, Аляксей Іванавіч Гагарын (1902—1973), — цясляр, маці, Ганна Цімафееўна Матвеева (1903—1984), — працавала на малочнатаварнай ферме«…отец плотничал, а мать была дояркой. За хорошую работу её назначили заведующей молочнотоварной фермой колхоза.» — «На ферму прибежала рассыльная … Бегу, — ответила мама. — Вот задам поросятам корму, зайду переодеться домой …» — . Яго дзядуля, працоўны Пуцілаўскага завода Цімафей Мацвеевіч Мацвееў, жыў у Санкт-Пецярбургу, у Аўтава, на Багамолаўскай (цяпер Адраджэння) вуліцы ў канцы XIX стагоддзя.

У сям’і Гагарыных было тры сыны і дачка. Юрый быў трэці па старшынстве.

Дзяцінства Юрыя прайшло ў вёсцы Клушына. 1 верасня 1941 года хлопчык пайшоў у школу, але 12 кастрычніка вёску занялі нямецкія войскі, і яго вучоба перапынілася. Сям’ю з малымі дзецьмі немцы выгналі на вуліцу, а ў доме зладзілі майстэрню. Да пачатку зімы Гагарына выкапалі маленькую зямлянку, накрылі дзірванам, выклалі печку. Бацькі збівалі і прымушалі працаваць. Незадоўга да адступлення немцы сагналі старэйшага брата Валянціна і сястру Зою ў Германію. Юра бачыў, як маці беглі за машынай, якая везла іх дзяцей, а немцы наводмаш адганялі іх прыкладамі. У далейшым Гагарын ніколі не згадваў пра ваенныя гады. Амаль паўтара года вёска Клушына была акупаваная немцамі. 9 красавіка 1943 года вёску вызваліла Чырвоная армія, і вучоба ў школе аднавілася.

24 мая 1945 года сям’я Гагарыных пераехала ў Гжацк. У маі 1949 года Гагарын скончыў шосты клас Гжацкай сярэдняй школы. Нягледзячы на ​​ўгаворы бацькоў і настаўнікаў скончыць сямігодку ў Гжацку Юрый вырашыў працягнуць вучобу ў Маскве, дзе жылі сваякі. Але патрапіць у Маскву не атрымалася: пакуль бацькі рыхтавалі сына да ад’езду, набор у маскоўскія рамесныя вучылішчы ўжо скончыўся. Толькі 30 верасня з дапамогай дзядзькі — Савелія Іванавіча Гагарына — Юрыю ўдалося паступіць у Люберэцкага рамеснае вучылішча № 10Ю. А. Гагарин — сын Земли и звёзд. Адначасова Юрый паступіў у вячэрнюю школу рабочай моладзі, сёмы клас якой скончыў у маі 1951 года, а ў чэрвені скончыў з адзнакай вучылішча па спецыяльнасці фармоўшчык ліцейшчыка.

У жніўні 1951 года Гагарын паступіў у Саратаўскі індустрыяльны тэхнікум, і 25 кастрычніка 1954 года ўпершыню прыйшоў у Саратаўскі аэраклуб. У 1955 года Юрый Гагарын дамогся значных поспехаў, скончыў з адзнакай вучобу і здзейсніў першы самастойны палёт на самалёце Як-18. Усяго ў аэраклубе Юрый Гагарын выканаў 196 палётаў і налётаў 42 гадзіны 23 хвілін.

Кар’ера ў марской авіяцыі 27 кастрычніка 1955 года Гагарын быў прызваны ў Савецкую армію і накіраваны ў Чкалаў (цяпер Арэнбург), у 1-е ваеннае авіяцыйнае вучылішча лётчыкаў імя К. Я. Варашылава. Навучаўся Гагарын у вядомага ў тыя часы лётчыка-выпрабавальніка Я. Ш. Акбулатава. Нягледзячы на некаторыя складанасці, якія ўзнікалі ў працэсе навучання, 25 кастрычніка 1957 года Гагарын скончыў вучылішча з адзнакай. На працягу двух гадоў служыў у Луастары (Мурманская вобласць) у 769-м знішчальным авіяцыйным палку 122-й знішчальнай авіяцыйнай дывізіі ВПС Паўночнага флота, узброеным самалётамі МіГ-15біс. Да кастрычніка 1959 года налётаў у агульнай складанасці 265 гадзін. Меў кваліфікацыю «Ваенны лётчык 1-га класа». Воінскае званне старшы лейтэнант.

Гагарын з касмічным атрадам Рашэнне аб адборы касманаўтаў і іх падрыхтоўцы да першага палёту на караблі «Усход-1» было прынята ў Пастанове ЦК КПСС і Савета Міністраў СССР № 22/10 ад 5 студзеня 1959 года і ў Пастанове Савета Міністраў СССР № 569—264 ад 22 мая 1959 года.

Ваенна-паветраныя сілы СССР займаліся адборам і падрыхтоўкай будучых касманаўтаў. Планавалася адабраць 20 кандыдатаў.

Адбор кандыдатаў у касманаўты ажыццяўляўся спецыяльнай групай спецыялістаў Цэнтральнага ваеннага навукова-даследчага авіяцыйнага шпіталя. Псіхолагі ж звярнулі ўвагу на наступныя асаблівасці характару Гагарына:

Любіць відовішча з актыўным дзеяннем, дзе пераважае героіка, воля да перамогі, дух спаборніцтва. У спартыўных гульнях займае месца ініцыятара, важака, капітана каманды. Як правіла, тут гуляюць ролю яго воля да перамогі, цягавітасць, мэтанакіраванасць, адчуванне калектыву. Любімае слова — «працаваць». На сходах уносіць слушныя прапановы. Пастаянна ўпэўнены ў сабе, у сваіх сілах. Трэніроўкі пераносіць лёгка, працуе вынікова. Развіты вельмі гарманічна. Шчыры сэрцам. Чысты душой і целам. Ветлівы, тактоўны, акуратны да пунктуальнасці. Інтэлектуальнае развіццё ў Юры высокае. Выдатная памяць. Вылучаецца сярод таварышаў шырокім аб’ёмам актыўнае ўвагі, кемлівасцю, хуткай рэакцыяй. Не саромеецца адстойваць пункт гледжання, які лічыць правільнымИз заключения комиссии, состоявшей в основном из врачей и психологов, при аттестации 23 августа 1960 г. Цит. по: Губарев В. Юрий Гагарин: «Я чувствовал себя хорошо…» (Комментарий к Главному полёту ХХ века) // Наука и жизнь. — 2011. — № 4. — С. 6..

9 снежня 1959 года Гагарын напісаў рапарт з просьбай залічыць яго ў групу кандыдатаў у касманаўты. Праз тыдзень Гагарына выклікалі ў Маскву для праходжання ўсебаковага медыцынскага абследавання ў Цэнтральным навукова-даследчым авіяцыйным шпіталі. У пачатку 1960 года рушыла ўслед яшчэ адна спецыяльная медкамісія, якая прызнала старшага лейтэнанта Гагарына прыдатным для касмічных палётаў.

11 студзеня 1960 года загадам Галоўнакамандуючага ВПС Канстанціна Андрэевіча Вяршыніна была арганізавана спецыяльная вайсковая часць (в/ч) № 26266, задачай якой была падрыхтоўка касманаўтаў (у далейшым, частка была ператворана ў Цэнтр падрыхтоўкі касманаўтаў ВПС). Гагарын быў залічаны ў групу кандыдатаў у касманаўты загадам Галоўнакамандуючага ВПС К. А. Вяршынін ад 3 сакавіка 1960 года, а 11 сакавіка — разам з сям’ёй выехаў да новага месца ваеннай службы. З 25 сакавіка пачаліся рэгулярныя заняткі па праграме падрыхтоўкі касманаўтаў.

Выбар касманаўта і падрыхтоўка

Хто першым павінен ляцець у космас, у Галоўнага канструктара Асаблівай канструктарскага бюро № 1 Дзяржкамітэта Савета Міністраў СССР па абароннай тэхніцы Каралёва і яго паплечнікаў сумненняў не выклікала — гэта павінен быць лётчык рэактыўнай знішчальнай авіяцыі.

Для працы з касмічнай тэхнікай спатрэбіліся асаблівыя кандыдаты — людзі абсалютна здаровыя, прафесійна падрыхтаваныя, дысцыплінаваныя, якія адпавядаюць усім прад’яўленым фізічным і медыцынскім патрабаванням.

Пасля чатырохмесячнай маскоўскага перыяду падрыхтоўкі, які пачаўся ў сакавіку 1960 года, Цэнтр падрыхтоўкі касманаўтаў усім сваім наяўным складам перабраўся на пастаяннае месца свайго базавання — у Зорны. Там у той момант атрымалася стварыць на першы час самыя непатрабавальныя ўмовы для працы. Непадалёк, блізу станцыі Чкалаўскай, быў атрыманы першы жылы фонд — кватэры для размяшчэння сем’яў слухачоў-касманаўтаў і часткі сем’яў кіруючага складу Цэнтра падрыхтоўкі касманаўтаў.

Акрамя Гагарына, былі яшчэ прэтэндэнты на першы палёт у космас; усяго іх было дваццаць чалавек (Першы атрад касманаўтаў СССР). Кандыдаты набіраліся менавіта сярод ваенных лётчыкаў-знішчальнікаў па рашэнні Каралёва, які лічыў, што такія лётчыкі ўжо маюць досвед перагрузак, стрэсавых сітуацый і перападаў ціску. Адбор у першы атрад касманаўтаў праводзіўся на падставе медыцынскіх, псіхалагічных і шэрагу іншых параметраў: ўзрост рост не больш за 170 см, вага не больш , здольнасць да высотнай і стратасфернай адаптацыі, шпаркасць рэакцыі, фізічная вынослівасць, псіхічная ўраўнаважанасць. Патрабаванні да росту і вазе паўсталі з-за адпаведных абмежаванняў на касмічны карабель «Усход», якія вызначаліся магутнасцю ракеты-носьбіта «Усход». Акрамя таго, пры адборы кандыдатаў улічваліся станоўчая характарыстыка, сяброўства ў партыі (Гагарын стаў кандыдатам у члены КПСС у 1959 годзе, а ўступіў у партыю летам 1960 года), палітычная актыўнасць, сацыяльнае паходжанне. Непасрэдна лётныя якасці не гулялі вырашальнай ролі. Лётчык-выпрабавальнік Марк Галай, які прымаў удзел у падрыхтоўцы будучых касманаўтаў да палёту, у кнізе «З чалавекам на борце» пісаў: «У любым авіягарнізоне можна было лёгка сустрэць такіх хлопцаў. Ці дрэнна гэта? Наадварот, перакананы, што вельмі добра! Ні ў якай меры не прымяншае вартасцяў першых касманаўтаў, але многае кажа ў карысць „любых авіягарнізонаў“» С человеком на борту. — М.: Советский писатель, 1985.

У першым атрадзе касманаўтаў пазначыліся тры лідары — Юрый Гагарын, Герман Цітоў і Рыгор Нялюбаў.

З дваццаці прэтэндэнтаў адабралі шасцярых, Каралёў вельмі спяшаўся, бо былі дадзеныя, што 20 красавіка 1961 свайго чалавека ў космас адправяць амерыканцы. І таму старт планавалася прызначыць паміж 11 і 17 красавіка 1961 года. Таго, хто паляціць у космас, вызначылі ў апошні момант, на пасяджэнні ГК, імі сталі Гагарын і яго дублёр Герман Цітоў.

3 красавіка 1961 года адбылося пасяджэнне Прэзідыума ЦК КПСС, якое праводзіў Хрушчоў. Па дакладзе намесніка Старшыні Савета Міністраў СССР Д. Ф. Усцінава Прэзідыум ЦК прыняў рашэнне аб запуску чалавека ў космас.

8 красавіка 1961 года адбылося закрытае пасяджэнне Дзяржаўнай камісіі па пуску касмічнага карабля «Усход», якую ўзначальваў Старшыня Дзяржаўнага камітэта Савета Міністраў СССР па абароннай тэхніцы К. Н. Руднеў. Камісія зацвердзіла першае ў гісторыі заданне чалавеку на касмічны палёт, падпісанае С. П. Каралёвым і М. П. Каманіным: