Вале́рый Мікала́евіч Чэ́кман (з 1982 года таксама Чэ́кманас, ; паводле афіцыйных дакументаў 25 кастрычніка 1937, Завалле, Чаркаская вобласць, Украінская ССР; паводле сямейнага архіва — 26 снежня 1936 — 17 сакавіка 2004, Вільня) — савецкі і літоўскі мовазнавец, славіст, фанетыст, дыялектолаг і даследчык сацыялінгвістыкі. Спецыялізаваўся на беларускай і праславянскай фанетыцы і фаналогіі, параўнальна-гістарычным мовазнаўстве, балта-славянскіх моўных сувязях, мовах беларуска-літоўскага памежжа, польскіх гаворках Літвы і Беларусі, а ў апошні перыяд жыцця — на рускіх стараверскіх гаворках Літвы.Валерий Николаевич Чекман. 25.10.1937—17.03.2004 // Slavistica Vilnensis. 2004. Vol. 53 (2). С. 7—11.
Доктар філалагічных навук (1982), прафесар (1985). Аўтар больш як 200 навуковых прац, апублікаваных у Беларусі, Літве, Расіі, Польшчы і іншых краінах. У даследчай літаратуры з яго дзейнасцю звязваецца фарміраванне віленскай школы славістыкі і асобнай методыкі вывучэння балта-славянскіх моўных кантактаў.Valerijus Čekmonas: kalbų kontaktai ir sociolingvistika // Lietuvių kalbos institutas.
Біяграфія
Дзяцінства і адукацыя Нарадзіўся ў Заваллі на Чаркашчыне ў сям'і настаўнікаў. Бацька, Мікалай Максімавіч Чэкман, выкладаў фізіку і матэматыку і быў дырэктарам сельскай школы; у першы дзень германа-савецкай вайны яго мабілізавалі, у студзені 1942 года ён памёр ад ран. Маці, Анастасія Рыгораўна Цэханчук, таксама працавала настаўніцай.Чекмонене И. Э. Научный портрет профессора В. Чекмонаса в свете (авто)биографических данных // Slavistica Vilnensis. 2017. Т. 62. С. 349—380.
У афіцыйных дакументах датай нараджэння Валерыя Чэкмана было 25 кастрычніка 1937 года. Паводле Ірэны Чэкманене, у сямейным архіве захаваліся звесткі, што фактычна ён нарадзіўся 26 снежня 1936 года; пры аднаўленні страчанага ў час вайны пасведчання аб нараджэнні ў 1948 годзе маці пазначыла пазнейшую дату, каб сын адпавядаў узроставым патрабаванням для паступлення ў сувораўскае вучылішча.
У 1948—1955 гадах вучыўся ў Кіеўскім сувораўскім ваенным вучылішчы. Пасля яго заканчэння паступіў у ваеннае вучылішча ў Маскве, аднак вырашыў не працягваць афіцэрскую кар'еру; да ліпеня 1958 года праходзіў вайсковую службу ў сапёрна-мінёрным падраздзяленні.
У 1958 годзе паступіў на аддзяленне рускай філалогіі Чарнавіцкага дзяржаўнага ўніверсітэта. Яшчэ студэнтам займаўся славянскімі, балтыйскімі і іншымі індаеўрапейскімі мовамі, удзельнічаў у дыялекталагічных экспедыцыях і студэнцкай навуковай працы. Яго навуковым кіраўніком у Чарнаўцах быў мовазнавец Алег Шырокаў, які займаўся параўнальным і агульным мовазнаўствам і прыцягнуў Чэкмана да палявых дыялекталагічных даследаванняў.
У канцы 1962 года Чэкмана адлічылі з Чарнавіцкага ўніверсітэта. У пазнейшым мемарыяльным артыкуле яго адлічэнне было ахарактарызавана як палітычна матываванае; Ірэна Чэкманене прыводзіць архіўныя дакументы і ўспаміны сучаснікаў, з якіх вынікае, што ўніверсітэцкі канфлікт быў звязаны не з навуковай паспяховасцю студэнта.
У 1963 годзе пераехаў у Літоўскую ССР і стаў настаўнікам рускай і нямецкай моў у школе вёскі Шуленай Ігналінскага раёна. Пры падтрымцы Алега Шырокава і прафесара Аляксандра Саўчанкі аднавіў навучанне завочна ў Растоўскім дзяржаўным універсітэце. Саўчанка фактычна кіраваў яго далейшай навуковай падрыхтоўкай і заахвочваў займацца параўнальна-гістарычным мовазнаўствам, індаеўрапеістыкай і балта-славянскімі сувязямі.
16 чэрвеня 1964 года Чэкман атрымаў кваліфікацыю філолага і настаўніка рускай мовы і літаратуры. У 1965 годзе ненадоўга пераехаў у Латвійскую ССР, дзе выкладаў у школе вёскі Гайні Прэйльскага раёна і адначасова вывучаў латышскую мову.
Мінскі перыяд 15 лістапада 1965 года Чэкман паступіў у аспірантуру Інстытута мовазнаўства імя Якуба Коласа Акадэміі навук Беларускай ССР. У час падрыхтоўкі дысертацыі праводзіў шматлікія палявыя даследаванні беларускіх гаворак. 26 снежня 1968 года абараніў кандыдацкую дысертацыю «Развитие противопоставлений твердых и мягких согласных фонем в белорусском языке. Типологическое и сравнительно-историческое исследование».Морозова Н. Библиография научных трудов проф. В. Н. Чекмонаса // Slavistica Vilnensis. 2009. Т. 54 (2). С. 21—36.
У 1968—1973 гадах працаваў малодшым, у 1973—1979 гадах — старшым навуковым супрацоўнікам Лабараторыі эксперыментальнай фанетыкі Інстытута мовазнаўства. Лабараторыяй кіраваў Аляксандр Падлужны; разам з ім Чэкман даследаваў артыкуляцыю і фаналагічную сістэму беларускай літаратурнай мовы.
На аснове кандыдацкай дысертацыі ў 1970 годзе выйшла манаграфія «Гісторыя проціпастаўленняў па цвёрдасці-мяккасці ў беларускай мове». У 1973 годзе Аляксандр Падлужны і Валерый Чэкман апублікавалі манаграфію «Гукі беларускай мовы», заснаваную на эксперыментальным аналізе рэнтгенаграм, палатаграм, лінгваграм і адантаграм носьбітаў літаратурнага вымаўлення.Падлужны А. І., Чэкман В. М. Гукі беларускай мовы. — Мінск: Навука і тэхніка, 1973. — 264 с. Праца стала адным з асноўных эксперыментальна-фанетычных апісанняў гукавога ладу беларускай літаратурнай мовы.
Адначасова Чэкман звярнуўся да вывучэння моўных кантактаў. Артыкул 1971 года «Polska gwara m. Widze i okolicy», напісаны сумесна з К. Гюлумянц, Ірэна Чэкманене лічыць пачаткам больш як трыццацігадовага кірунку яго даследаванняў польска-беларуска-літоўскага моўнага ўзаемадзеяння. У мінскі перыяд ён таксама супрацоўнічаў з даследчыкамі Сектара агульнага і славянскага мовазнаўства, якім кіраваў Вячаслаў Мартынаў, і ўдзельнічаў у даследаваннях польскіх гаворак пад уплывам прац Валерыя Вераніча.
У 1974 годзе далучыўся да працы над Агульнаславянскім лінгвістычным атласам. У другой палове 1970-х гадоў асноўнае месца ў яго працах занялі гістарычная фанетыка праславянскай мовы, лінгвагеаграфія і тыпалагічная рэканструкцыя; вынікам стала манаграфія «Исследования по исторической фонетике праславянского языка. Типология и реконструкция» (1979).
Віленскі перыяд Улетку 1979 года, пасля чарговай дыялекталагічнай экспедыцыі ў Літве, пры падтрымцы літоўскага мовазнаўца Зігмаса Зінкявічуса Чэкман атрымаў працу на кафедры рускай мовы Віленскага ўніверсітэта. З 1 верасня 1979 года працаваў там дацэнтам; у красавіку 1980 года ў Вільню пераехала і яго сям'я.
У 1982 годзе ў Маскоўскім дзяржаўным універсітэце абараніў доктарскую дысертацыю «Типологические основания реконструкции», асноўныя палажэнні якой развівалі ідэі яго манаграфіі па гістарычнай фанетыцы праславянскай мовы. У 1983 годзе ВАК прысудзіў яму ступень доктара філалагічных навук, у 1985 годзе ён атрымаў званне прафесара.
30 лістапада 1982 года сям'я афіцыйна прыняла літоўскую форму прозвішча — Čekmonas; пасля гэтага ў літоўскіх і міжнародных публікацыях вучоны пераважна выступаў як Valerijus Čekmonas. У 1986—1989 гадах быў прафесарам кафедры рускай мовы Віленскага ўніверсітэта.
У 1988 годзе выйшлі два буйныя вучэбна-навуковыя выданні: «Введение в славянскую филологию» і падрыхтаваная сумесна з польскай беларусісткай Эльжбетай Смулковай «Fonetyka i fonologia języka białoruskiego z elementami fonetyki i fonologii ogólnej». У першай палове таго ж года Чэкман выкладаў літоўскую мову ў Варшаўскім універсітэце.
3 красавіка 1989 года на філалагічным факультэце Віленскага ўніверсітэта была створана кафедра славянскай філалогіі, першым загадчыкам якой стаў Чэкман. Ён кіраваў кафедрай у 1989—1997 гадах, пасля чаго да 2001 года заставаўся яе прафесарам. У 1991 годзе пры кафедры быў створаны Цэнтр літоўска-славянскіх этналінгвістычных даследаванняў, дзе распрацоўваліся праграмы вывучэння гаворак, этнічнай і сацыялінгвістычнай сітуацыі Віленскага краю.
У межах праектаў Чэкмана планавалася сістэматычна абследаваць шматмоўныя тэрыторыі Літвы і стварыць фонотэку аўтэнтычных гаворак. Даследаванні ахоплівалі літоўскую, беларускую і польскую мовы і былі пабудаваны на сумяшчэнні дыялекталогіі, лінгвагеаграфіі і сацыялінгвістычных апытанняў.
У 1993 годзе пры актыўным удзеле Чэкмана ў Віленскім універсітэце была створана кафедра польскай мовы. У 1988—1996 гадах ён сабраў вялікую картатэку польскіх гаворак Літвы; у 1990-я гады працягваў таксама палявыя даследаванні на Пскоўшчыне.
З 1996 года адным з галоўных кірункаў яго працы сталі гаворкі старавераў Літвы. У 1996—2002 гадах Чэкман арганізаваў больш за дзесяць экспедыцый у раёны кампактнага пражывання старавераў у Літве, памежных раёнах Латвіі і Беларусі і на Пскоўшчыне; у выніку была створана фонотэка з больш як 400 гадзінамі дыялектных запісаў. Па гэтай тэматыцы ён апублікаваў больш за дваццаць прац і падрыхтаваў матэрыялы да дзвюх манаграфій — пра сацыялінгвістычную гісторыю і сінтаксіс стараверскіх гаворак Літвы.
З 1995 года і да смерці быў адказным рэдактарам выдання Kalbotyra (2), якое пазней выходзіла пад назвай Slavistica Vilnensis. На пачатку 2000-х гадоў узначаліў Цэнтр даследавання культурных супольнасцей Віленскага ўніверсітэта; на момант смерці займаў пасаду дырэктара цэнтра пры гістарычным факультэце.Valerijus Čekmonas // Visuotinė lietuvių enciklopedija.
Памёр 17 сакавіка 2004 года ў Вільні пасля цяжкай хваробы. Пахаваны на могілках у .
Навуковая дзейнасць
Фанетыка і гістарычная фаналогія Сам Чэкман лічыў сваёй асноўнай спецыяльнасцю фанетыку. Яго раннія даследаванні былі прысвечаны беларускай фанетыцы і дыялекталогіі: развіццю сістэмы цвёрдых і мяккіх зычных, асаблівасцям беларускіх афрыкат і свісцячых, вакалізму паўночна-ўсходніх і паўднёвых гаворак, а таксама эксперыментальнаму апісанню беларускай літаратурнай мовы.
У манаграфіі «Гісторыя проціпастаўленняў па цвёрдасці-мяккасці ў беларускай мове» ён шырока выкарыстоўваў сінхронны матэрыял розных моў для тлумачэння дыяхранічных працэсаў. Гэты прынцып — праверка гістарычнай рэканструкцыі тыпалагічнымі і сінхроннымі данымі — быў пазней развіты ў працах па гістарычнай фанетыцы праславянскай мовы і стаў адной з характэрных рыс яго метадалогіі.
Да праблем, якія Чэкман даследаваў на працягу некалькіх дзесяцігоддзяў, адносілася паходжанне ўсходнеславянскага акання. Значнае месца ў яго працах займалі таксама праславянская палаталізацыя, гісторыя структуры склада, балта-славянскія і балта-слава-індаіранскія фанетычныя паралелі і праблемы лінгвагеаграфічнай рэканструкцыі.
Балта-славянскія моўныя кантакты і сацыялінгвістыка З пачатку 1970-х гадоў Чэкман сістэматычна даследаваў беларускія, польскія, літоўскія і рускія гаворкі на шматмоўных тэрыторыях Літвы і Беларусі. Асобныя працы прысвяціў літоўска-беларускай лексічнай і фанетычнай інтэрферэнцыі, польскім гаворкам беларуска-літоўскага памежжа, білінгвізму і гісторыі польскамоўных арэалаў Літвы.
Распрацаваная ім методыка палявога даследавання прадугледжвала апытанне інфарманта на ўсіх мовах, якімі той валодаў, без загадзя зададзенай перавагі адной мове. Гэта дазваляла адначасова фіксаваць дыялектныя рысы, ступень шматмоўя, сферы ўжывання розных моў і моўныя ўстаноўкі насельніцтва. Укладальнікі зборніка прац Чэкмана 2017 года характарызуюць гэты падыход як самастойную сацыялінгвістычную методыку даследавання балта-славянскай кантактнай зоны.
У артыкуле Ірэны Чэкманене «История одной карты» навуковая біяграфія Чэкмана падзяляецца на два асноўныя перыяды — мінскі і віленскі; пры гэтым даследаванні моўных кантактаў сталі сувязным кірункам, які аб'яднаў абодва этапы яго працы.Чекмонене И. Э. История одной карты. Валерий Чекмонас (1937—2004) // Prace Filologiczne. 2020. T. 75, cz. 2. S. 405—417. За 39 гадоў прафесійнай навуковай дзейнасці ён назапасіў значны корпус палявых запісаў і картатэк з Беларусі, Літвы і Расіі, частка якіх засталася неапублікаванай.
Навуковая школа
У Вільні вакол Чэкмана сфарміравалася ўласная школа славістыкі. Паводле мемарыяльнага артыкула, пад яго кіраўніцтвам або пры яго непасрэдным кансультаванні было абаронена больш за дзесяць доктарскіх дысертацый у галінах славянскай этымалогіі, славянскай і літоўскай дыялекталогіі, даследавання культурнай спадчыны Вялікага Княства Літоўскага і сумежных дысцыплін.