Роза Люксембу́рг (, ; сапраўднае імя — Разалія Люксенбург; псеўд. Róża Kruszyńska, Maciej Rózga, Spartakus, — ) — нямецкая рэвалюцыянерка польска-яўрэйскага паходжання. Яна была паслядоўнай актывісткай Сацыял-дэмакратыі каралеўства Польшчы і Літвы, Сацыял-дэмакратычнай партыі Германіі, Незалежнай сацыял-дэмакратычнай партыі Германіі і Камуністычнай партыі Германіі.
Адна з найболей уплывовых дзеячаў нямецкай і еўрапейскай рэвалюцыйнай левай сацыял-дэмакратыі. Брала ўдзел у працы кружка польскіх палітычных эмігрантаў, які стаяў ля вытокаў рэвалюцыйнай сацыял-дэмакратыі Польшчы, вяла змаганне супраць нацыяналізму Польскай сацыялістычнай партыі (ППС). За антываенную агітацыю ў гады Першай сусветнай вайны падпала пад рэпрэсіі — сумарны тэрмін, праведзены ў турмах, склаў каля 4 гадоў. Адна з заснавальнікаў антываеннага Саюза Спартака і Камуністычнай партыі Германіі. Схоплена і забіта разам з патужнікам па партыі Карлам Лібкнехтам пасля падаўлення паўстанні берлінскіх працоўных у студзені 1919 года.
Біяграфія Разалія Люксембург нарадзілася 5 сакавіка 1871 года ў Расійскай імперыі, у горадзе Замосць (Замосце). Яна была апошнім, пятым дзіцём у буржуазнай яўрэйскай сям’і Эліяша Люксенбурга (1830—1900) (бацька быў камерсантам-лесагандляром) і яго жонкі Лін, народжанай Левенштэйн (1835—1897). У рамане Юліяна Сямёнава «Гарэнне» гаворыцца, што ў Расійскай імперыі Роза Люксембург насіла імя па бацьку «Эдуардаўна». Скончыла жаночую гімназію ў Варшаве. У гімназіі выявіла сябе як бліскучая вучаніца. Яшчэ падчас навукі занялася рэвалюцыйнай дзейнасцю.
У 1889 годзе, хаваючыся ад пераследаў паліцыі за ўдзел у польскім рэвалюцыйным падполлі «Пралетарыят», эмігравала ў Швейцарыю, дзе працягнула адукацыю. Вывучала ў Цюрыхскім універсітэце палітычную эканомію, юрыспрудэнцыю, філасофію. Вяла рэвалюцыйную прапаганду сярод студэнтаў, брала удзел у працы кружка польскіх палітычных эмігрантаў, які паклаў пачало рэвалюцыйнай сацыял-дэмакратыі Польшчы, вяла змаганне супраць Польскай сацыялістычнай партыі (ПСП). Тут яна сустрэлася з сацыялістам Леа Ёгіхесам (у расійскім рэвалюцыйным руху вядомым пад псеўданімам Тышка).
У 1893 годзе Роза разам з Янам Цішкам, Юліянам Мархлеўскім, Адольфам Варскім і іншымі брала ўдзел у заснаванні Сацыял-дэмакратычнай партыі Каралеўства Польскага і Літвы (СДКПіЛ) і ўзначаліла яе друкаваны орган «Справа роботнича». У гэты ж час яна вяла бязлітаснае змаганне з Польскай сацыялістычнай партыяй, хоць Георгі Пляханаў і Фрыдрых Энгельс ставіліся да гэтага змагання далёка не ўхвальна.
У 1897 годзе Роза Люксембург абараніла дысертацыю на тэму «Прамысловае развіццё Польшчы», атрымаўшы ступень доктара дзяржаўнага права. У 1898 годзе пераехала ў Германію.
Каб атрымаць нямецкае грамадзянства, ёй давялося аформіць фіктыўны шлюб з нямецкім падданым Густавам Любекам. У 1907 годзе пачаўся раман з Кастусём Цётчыным (1885—1980) (сынам Клары Цэткін), пра што сведчыць шматгадовае ліставанне (напісана каля 600 лістоў)Die Zeit 5. Oktober 1984. Rosa Luxemburg in ihren Briefen .Канстанцін разам з маці наведваў пасяджэнні чарговага з’езда Другога інтэрнацыянала, які адбыўся ў Штутгарце, і быў захоплены прамовамі Розы Люксембург. Неўзабаве яна стала яго настаўнікам у вывучэнні марксізма і палюбоўніцай. Развод Клары Цэткін з другім мужам Георгам Фрыдрыхам Цундэлем і разрыў Канстанціна з Розай ізноў зблізіў даўніх сябровак — яны перыядычна сустракаліся ў доме Клары ў Сіленбухе пад Штутгартам, а таксама вялі ліставаннеЕврейская газета: Старейший депутат Рейхстага#Подруга Роза..
Больш ніколі ў шлюбе Роза не была і дзяцей не мела. Неўзабаве яна стала бачнай фігурай вельмі левага крыла Сацыял-дэмакратычнай партыі Германіі (СДПГ). Роза выявіла сябе як журналіст і прамоўца. Шматкроць і падоўгу была ў зняволенні ў польскіх і нямецкіх турмах. Яна мела зносіны з Пляханавым, Аўгустам Бебелем, Леніным, Жанам Жарэсам, вяла з імі палеміку.
Па даручэнні партыі яна працавала сярод польскіх гарнякоў Сілезіі, у той жа час тэарэтычна і палітычна ваюючы супраць апартунізму ўсярэдзіне германскай і міжнароднай сацыял-дэмакратыі. Выступала супраць міністэрыялізмау(мільеранізму) і апартуністычных кампрамісаў з буржуазнымі партыямі. Аспрэчанню рэвізіянізму яна прысвяціла шэраг артыкулаў, што склалі кнігу «Сацыяльная рэформа ці рэвалюцыя?» (1899, рускі пераклад 1907). Пасля пачатку расійскай рэвалюцыі ў 1905 гады Люксембург таемна паехала ў Варшаву і ўзяла ўдзел у рэвалюцыйных дзеяннях польскага пралетарыяту. Царская ахранка арыштавала яе, і Роза правяла доўгія месяцы ў турме пад пагрозай расстрэла ці катаргі. Нямецкія сябры выбавілі яе з турмы, і ў 1907 годзе Люксембург назаўжды пераехала ў Германію.
Знаходзячыся летам 1906 года ў Фінляндыі, напісала брашуру «Масавы страйк, партыя і прафсаюзы» (1906, у рускім перакладзе — «Всеобщая забастовка и немецкая социал-демократия», 1919), у якой абагульніла досвед рускай рэвалюцыі і сфармулявала ў святле гэтага досведу задання германскага працоўнага руху. Брашура атрымала высокую ацэнку Леніна.
На Штутгарцкім кангрэсе Другога інтэрнацыянала (1907) Люксембург супольна з Леніным унесла папраўкі ў рэзалюцыю Аўгуста Бебеля па пытанні пра дачыненне да імперыялістычнай вайны і мілітарызму. У папраўках, у прыватнасці, паказвалася, што пры ўзнікненні вайны трэба скарыстаць спараджальны ёю крызіс для скідання панавання буржуазіі.
Яшчэ да пачатку Першай сусветнай вайны Роза Люксембург канчаткова парвала не толькі з афіцыйным цэнтрам, але і з Карлам Каўцкім. Цягам шэрага гадоў яна ўзначальвала леварадыкальную апазіцыю ў партыі.
У гады паміж Першай рускай рэвалюцыяй і Першай сусветнай вайной Люксембург пачала ўдзяляць увагу ўзросту і развіццю імперыялізму. Цягам некалькіх гадоў яна вяла курсы эканомікі ў партыйнай школе СДПГ. Яе праца «Назапашанне капіталу» (1913) утрымвае шэраг палажэнняў і высноў, якія паклалі пазней пачатак так званаму «люксембургіянству».
Напярэдадні войны, у 1913 годзе, за прамову супраць мілітарызму Люксембург была прысуджана да года турмы. З пачатку вайны яна пачала рэвалюцыйную агітацыю супраць вайны, узначальваючы групу «Інтэрнацыянал». Падчас вайны — інтэрнацыяналістка, аднадумка Карла Лібкнехта, разам з якім заснавала «Саюз Спартака».
18 лютага 1915 года пасля выступу на мітынгу ў Франкфурце-на-Майне Роза Люксембург была арыштавана і кінута ў турму. Праз год яна выйшла на волю, але ўжо праз тры месяцы, у 1916 годзе, ізноў была ўзята пад арышт — гэтым разам прысуджана да двух з паловай гадоў турмы. Аднак, нават знаходзячыся ў турме, Роза не спыніла агітацыйнай і прапагандысцкай працы, пасылаючы канспірацыйна брашуры, улёткі і заклікі супраць вайны. Так, пад псеўданімам «Юніус» яна напісала брашуру «Крызіс сацыял-дэмакратыі», у якой тэарэтычна апярэдзіла поўнае раскладанне II Інтэрнацыяналу і стварэнне III Інтэрнацыяналу. Уладзімір Ленін прачытаў гэту брашуру, апублікаваную ў чэрвені 1916 года, і пахваліў яе, не ведаючы, хто з’явіўся аўтарамHarding N. Lenin’s Political Thought: Theory and Practice in the Democratic and Socialist Revolutions. — Haymarket Books, 2010. — ISBN 1-931859-89-2. — P. 372..
У верасні 1918 года напісала артыкулы, выдадзеныя пасмяротна ў 1922 годзе брашурай пад загалоўкам «Руская рэвалюцыя. Крытычная ацэнка слабасці». Роза Люксембург прадказала, у што выльецца падаўленне палітычных свабод ленінскай «дыктатурай пралетарыяту»: З падаўленнем свабоднага палітычнага жыцця ва ўсёй краіне жыццё і ў Саветах няўхільна ўсё больш і больш замірае. Без свабодных выбараў, без неабмежаванай свабоды друку і сходаў, без свабоднага змагання думак жыццё адмірае ва ўсіх грамадскіх установах, робіцца толькі падабенствам жыцця, пры якім толькі бюракратыя застаецца дзейным элементам… Пануе і кіруе некалькі дзясяткаў энергічных і дасведчаных партыйных кіраўнікоў. Сярод іх сапраўды кіруе толькі тузін найболей выбітных людзей і толькі адборная частка працоўнага класа час ад часу збіраецца на сходы для таго, каб апладыраваць прамовам правадыроў і аднагалосна ўхваляць прапанаваныя рэзалюцыі. Такім чынам — гэта дыктатура зграі, несумнеўная дыктатура, але не пралетарыяту, а купкі палітыканаў.
Пасля вызвалення з турмы Роза Люксембург разам з Карлам Лібкнехтам у снежні 1918 года кіравала ўстаноўчым з’ездам Камуністычнай партыі Германіі. Быўшы (як і Лібкнехт) супраць скідання шэйдэманаўскага ўрада, з прычыны слабасці кампартыі, Люксембург усё ж вітала распачаты ў пачатку студзеня 1919 года выступ берлінскіх працоўных. Выступ быў падаўлены. Сацыял-дэмакраты асцерагаліся, што дзеянні Лібкнехта і яго прыхільнікаў могуць прывесці да грамадзянскай вайны. Цэнтральны орган СДПГ «Форвертс» запатрабаваў пераследы правадыроў Камуністычнай партыі Германіі. За галовы Карла Лібкнехта і Розы Люксембург было прызначана 100 000 марак. Па дарозе ў турму Моабіт 15 студзеня 1919 года Розу Люксембург забіў адзін з канвойнікаў. Паводле пазнейшых сведчаннях капітана Вальдэмара Пабста, які дапытваў Розу Люксембург, яе павезлі з гатэля «Эдэн», дзе праводзіўся допыт, усю ў крыві. Скарыстаўшыся катэрам для транспартавання арыштаванай, у бязлюдным месцы Ландверканала паміж паркам Тыргартэн і Заапаркам падначалены Пабста лейтэнант флота Эрман Сушон стрэліў жанчыне ў галаву і скінуў цела ў канал паміж мастамі ў раёне ўзбярэжнай вуліцы Катарына-Хайнрот-Уфер (раён Тыргартэн, акруга Мітэ). Пазней Пабст прызнаўся, што дазвол на забойства Розы Люксембург ён атрымаў ад рэйхсміністра абароны правага сацыял-дэмакрата Густава НоскэErster Weltkrieg: Die Pazifistin Rosa Luxemburg. // Die Zeit.. Цела было знойдзена амаль праз пяць месяцаў — 31 мая. Роза Люксембург была пахавана 13 чэрвеня 1919 года ў Берліне, дзе пад канец студзеня быў пахаваны Лібкнехт і іншыя ўдзельнікі няўдалага паўстання.
Паводле слоў гісторыка Ісака Дойчэра, з забойствам Люксембург «свой апошні трыумф святкавала кайзераўская Германія і першы — нацысцкая». У эпоху ГДР на набярэжнай паўднёвага берага Ландвер канала каля моста Lichtensteinbrücke усталяваны помнік Розе Люксембург у выглядзе бронзавых літар яе імя, што сыходзяць з парэнчаў набярэжнай у ваду канала, і мемарыяльнай дошкі, а ў 200 м паўночней быў пастаўлены памятны знак на месцы забойства Карла Лібкнехта. На могілкі Фрыдрыхсфельдэ будучы знакаміты архітэктар Людвіг Міс ван дэр Роэ у 1926 годзе стварыў манумент загінулым рэвалюцыянерам (разбураны нацыстамі ў 1930-х гадах).
Сачыненні Сярод літаратурнай спадчыны Розы Люксембург асабліва трэба адзначыць працы: «Сацыяльная рэформа ці рэвалюцыя» (1899), «Масавая стачка, партыя і прафзвязы» (1906), «Назапашанне капіталу» (1913), «Крызіс сацыял-дэмакратыі» (1916), «Анты-крытыка» (1916), «Руская рэвалюцыя. Крытычная ацэнка слабасці» (1922, пасмяротна). Кризис социал-демократии 1915 Накопление капитала або текст Издание пятое. Государственное социально-экономическое изд-во, Москва (1934) О социализме и русской революции. Избранные статьи, речи, письма. Москва, Издательство политической литературы, (1991)
Цытаты
Ацэнка дзейнасці Уладзімір Ільіч Ленін высока шанаваў рэвалюцыйныя заслугі Розы Люксембург. Ён зваў яе «арлом, вялікай камуністкай, прадстаўніком нефальсіфікаванага, рэвалюцыйнага марксізму», падкрэсліваючы, што яе працы …будуць найкарыснейшым урокам для выхавання многіх пакаленняў камуністаў усяго свету. У той жа час Ленін раскрытыкаваў люксембургіянскую тэорыю імперыялізму і назапашанні капіталу, якая, як адзначае БСЭ, «па істоце з’яўлялася абгрунтаваннем тэорыі аўтаматычнага краху капіталізму». У лісце да Каменева ён паказваў: «Чытаў новую кнігу Розы „Die Akkumulation des Kapitals“. Нахлусіла жорстка! Пераблытала Маркса. Я вельмі рады, што і Панекук і Экштейн і О. Баўар яе згоднена засудзілі і сказалі супраць яе тое, што я ў 1899 г. казаў супраць народнікаў. Збіраюся пісаць пра Ружу ў „Асвеце“ для № 4 197.»Ленин ПСС, т. 48, с. 173.