Беларусы ў Аўстрыі — супольнасць беларусаў, якія жывуць у Аўстрыі, у тым ліку мігрантаў з Беларусі і грамадзян Аўстрыі беларускага паходжання.
Значная беларуская прысутнасць у Аўстрыі сфарміравалася ў час Другой сусветнай вайны і асабліва ў першыя пасляваенныя гады, калі краіна стала адным з асноўных цэнтраў знаходжання перамешчаных асоб у Цэнтральнай Еўропе. Найбуйнейшыя беларускія асяродкі ўзніклі ў Зальцбургу і Верхняй Аўстрыі, у тым ліку ў акрузе Рыд.
Пасля распаду СССР пачалася новая хваля міграцыі з Беларусі. Станам на 1 студзеня 2024 года ў Аўстрыі жылі 2242 грамадзяніны Беларусі; за дзесяць гадоў іх колькасць вырасла амаль напалову.
Гісторыя
Другая сусветная вайна Аснову першай значнай беларускай супольнасці ў Аўстрыі склалі людзі, якія апынуліся там у гады Другой сусветнай вайны ў выніку прымусовай працы, ваенных падзей або адступлення на захад перад савецкімі войскамі.
Некаторы час у 1944 годзе на ваеннай фабрыцы ў Швадорфе намаганнямі Алеся Змагара працавала школа для беларускіх дзяцей. Сярод выкладчыкаў былі паэт Алесь Салавей і мастак Пётр Мірановіч.
У апошнія месяцы вайны Алесь Салавей, Алесь Змагар і іншыя беларусы перамяшчаліся праз Вену і заходнія землі Аўстрыі. Салавей разам з сям'ёй Яцэвічаў некаторы час жыў каля Кірхгайма, а пазней пераехаў у лагер перамешчаных асоб у Зальцбургу.
Перамешчаныя асобы пасля вайны
Пасля заканчэння Другой сусветнай вайны Аўстрыя стала адным з галоўных цэнтраў размяшчэння перамешчаных асоб у Еўропе. У 1946 годзе агульная колькасць DP і бежанцаў у краіне ацэньвалася прыблізна ў 450—500 тыс. чалавек — каля 7 % пасляваеннага насельніцтва Аўстрыі.
Беларусы не мелі ў Аўстрыі вялікага асобнага нацыянальнага лагера і часта жылі ў лагерах, якія адміністрацыйна лічыліся польскімі, украінскімі, рускімі або агульнымі. На іх улік уплывала даваенная дзяржаўная прыналежнасць: выхадцаў з Заходняй Беларусі маглі рэгістраваць як палякаў, а жыхароў БССР — як грамадзян СССР. Дадатковым фактарам было нежаданне часткі людзей афіцыйна называць сябе беларусамі праз страх прымусовай рэпатрыяцыі ў СССР.
У лісце да Вітаўта Тумаша ад 14 снежня 1946 года Алесь Салавей паведамляў, што ў Аўстрыі колькасць людзей, якіх тэарэтычна можна было лічыць беларусамі, ацэньвалася ім прыкладна ў 5000, але арганізаваная ідэнтыфікаваная беларуская супольнасць была значна меншай — каля 300 чалавек. Паводле яго сведчання, праз рэгістрацыю Беларускага таварыства ў Зальцбургу ў 1945 годзе прайшлі 315 чалавек, а ў самім Зальцбургу ўдалося згуртаваць амаль 200 беларусаў.
Салавей адзначаў, што ўжо да канца 1946 года большая частка гэтай групы раз'ехалася і ў Зальцбургу заставалася крыху больш за 50 чалавек. Ён ацэньваў колькасць беларускай інтэлігенцыі ва ўсёй Аўстрыі толькі ў некалькі чалавек, што, на яго думку, перашкаджала стварэнню асобнага беларускага DP-лагера.
Падчас паездкі ў брытанскую і французскую акупацыйныя зоны Салавей таксама паведамляў пра беларусаў у лагерах іншых нацыянальных груп. У польскім лагеры ў Філаху, паводле атрыманых ім звестак, магло знаходзіцца да 200 выхадцаў з беларускіх зямель, аднак многія з іх не называлі сябе беларусамі. Салавей непасрэдна звязваў гэта са страхам перад савецкай рэпатрыяцыяй.
У цэлым пасляваенная Аўстрыя была для большасці беларускіх DP часовым месцам знаходжання. У канцы 1940-х — пачатку 1950-х гадоў яны перасяляліся перадусім у ЗША, Канаду, Аўстралію, Францыю, Аргенціну і іншыя краіны. Так, Алесь Салавей у 1949 годзе выехаў з Зальцбурга ў Аўстралію, а Алесь Змагар — у Францыю, адкуль пазней пераехаў у ЗША.
Беларускія асяродкі і школы У Верхняй Аўстрыі працавалі дзве беларускія школы: у Кірхгайме ў 1945 годзе і ў лагеры для перамешчаных асоб DP 701-A у Рыд-ім-Інкрайсе ў 1948 годзе. У Рыдзе настаўнікам быў Алесь Яцэвіч, вядомы пад літаратурным псеўданімам Алесь Змагар.
Літаратурныя крыніцы сведчаць, што Алесь Салавей і сям'я Яцэвічаў жылі ў раёне Кірхгайма ўжо ў 1945 годзе. У аўстрыйскі перыяд у творах Змагара неаднаразова пазначаны месцы напісання Kirchheim і Ried, што адлюстроўвае перамяшчэнне беларускага асяродка паміж гэтымі мясцовасцямі.
Зальцбург у той час быў адным з найбольш насычаных DP рэгіёнаў Аўстрыі. У горадзе і наваколлі існавалі дзясяткі лагераў і транзітных цэнтраў розных нацыянальных груп; 15 красавіка 1951 года агульная колькасць бежанцаў і перамешчаных асоб у зямлі Зальцбург дасягнула 36 378 чалавек.
Друк і культурнае жыццё У пасляваенным Зальцбургу сфарміраваўся невялікі беларускі літаратурны асяродак. Група літаратараў на чале з Алесем Салаўём выдавала літаратурны часопіс Пагоня і інфармацыйнае выданне З беларускага жыцця.
Пагоня была заснавана ў 1945—1946 гадах з ініцыятывы Алеся Салаўя. У яе падрыхтоўцы ўдзельнічалі таксама Аляксей Грыцук і Уладзімір Дудзіцкі. Усяго выйшлі чатыры нумары часопіса.
Выданне З беларускага жыцця выходзіла ў 1946—1947 гадах; паводле Беларускай энцыклапедыі, было выдадзена 38 нумароў. Беларускі друк фактычна быў адным з нешматлікіх арганізаваных праяў грамадскага жыцця невялікай і рассеянай беларускай групы ў Аўстрыі.
Зальцбургскі перыяд стаў адным з найбольш прадуктыўных у творчасці Алеся Салаўя. Тут ён стварыў значную частку сваіх вершаў і паэм, удзельнічаў у беларускім і ўкраінскім літаратурным жыцці і займаўся перакладамі. У Аўстрыі выйшлі або былі падрыхтаваны яго паэма Звіняць званы Святой Сафіі і зборнік Сіла гневу.
Рэлігійнае жыццё
З пасляваеннай беларускай прысутнасцю ў Аўстрыі звязаны праваслаўны іерарх Сцяпан (Сеўба). У 1942—1943 гадах ён быў епіскапам бранскім і смаленскім Беларускай аўтакефальнай праваслаўнай царквы, а пасля вайны далучыўся да Рускай праваслаўнай царквы за мяжой. У 1946—1965 гадах насіў тытул архіепіскапа венскага і аўстрыйскага. Памёр у Зальцбургу ў 1965 годзе і пахаваны на гарадскіх могілках.
Пасляваенная супольнасць Пасля масавага ад'езду DP ў канцы 1940-х — пачатку 1950-х гадоў беларускае арганізаванае жыццё ў Аўстрыі значна аслабла. Частка беларусаў засталася ў краіне і паступова інтэгравалася ў аўстрыйскае грамадства.
Паводле Беларускай энцыклапедыі, з пачатку 1950-х гадоў у Вене дзейнічала таварыства «Родина», якое займалася культурна-асветнай працай сярод выхадцаў з Беларусі, Расіі і Украіны. На момант падрыхтоўкі энцыклапедычнага артыкула яго ўзначальваў А. Э. Кухар, а аддзелы працавалі ў Зальцбургу пад кіраўніцтвам Т. Н. Гаўрылюк і ў Інсбруку пад кіраўніцтвам А. П. Радла.
Сучасная супольнасць
Колькасць Аўстрыйская дзяржаўная статыстыка ўлічвае перадусім грамадзянства і краіну нараджэння, а не этнічную самаідэнтыфікацыю, таму колькасць этнічных беларусаў у краіне дакладна не вызначаецца.
Колькасць грамадзян Беларусі, зарэгістраваных у Аўстрыі, паступова павялічвалася:
Дата Грамадзяне Беларусі 1 студзеня 2014 1 551 1 студзеня 2016 1 714 1 студзеня 2018 1 777 1 студзеня 2020 1 777 1 студзеня 2022 1 928 1 студзеня 2023 2 133 1 студзеня 2024 2 242
Такім чынам, паміж 2014 і 2024 гадамі колькасць грамадзян Беларусі ў Аўстрыі павялічылася на 691 чалавека, або прыкладна на 45 %.
У 2025 годзе Amnesty International Österreich, спасылаючыся на Statistik Austria, паведамляла пра 2318 мігрантаў з Беларусі, якія жылі ў краіне.
Вена Найбуйнейшае сучаснае беларускае асяроддзе знаходзіцца ў Вене. На 1 студзеня 2023 года ў горадзе жылі 1000 грамадзян Беларусі — 345 мужчын і 655 жанчын. Калі выкарыстоўваць шырэйшы статыстычны паказчык паходжання (), да Беларусі адносіліся 1236 жыхароў Вены — 409 мужчын і 827 жанчын.
У Беларусі нарадзіліся 1283 жыхары Вены — 414 мужчын і 869 жанчын. Такім чынам, і сярод грамадзян Беларусі, і сярод народжаных у Беларусі ў венскай супольнасці пераважалі жанчыны.
Арганізацыі пасля 2020 года У жніўні—кастрычніку 2020 года была арганізавана суполка «Беларуская дыяспара ў Аўстрыі» (). Яна ўзнікла ва ўмовах актывізацыі беларускай супольнасці пасля прэзідэнцкіх выбараў 2020 года і наступных пратэстаў у Беларусі.
Арганізацыя праводзіла культурныя і інфармацыйныя мерапрыемствы, падтрымлівала сем'і рэпрэсаваных і ўдзельнічала ў міжнародных ініцыятывах беларускай дыяспары. Яе існаванне як зарэгістраванага аўстрыйскага аб'яднання фіксавалася, у прыватнасці, у дакументах Еўрапейскага парламента ў сувязі з петыцыяй, пададзенай у 2021 годзе ад імя Belarusian Diaspora in Austria.
У снежні 2020 года ў межах міжнароднай сеткі была створана Народная амбасада Беларусі ў Аўстрыі. Яна займаецца кантактамі з аўстрыйскімі дзяржаўнымі і грамадскімі арганізацыямі, дапамогай беларусам у краіне, культурнымі і мемарыяльнымі мерапрыемствамі.
Святлана Ціханоўская падчас візіту ў Вену ў лістападзе 2021 года сустрэлася з беларусамі, якія жывуць у Аўстрыі; сустрэча адбылася каля Дунайскага канала ў Вене.
У 2020-я гады беларускія арганізацыі праводзяць у Аўстрыі культурныя выставы, памятныя акцыі і ўдзельнічаюць у мерапрыемствах еўрапейскіх арганізацый. Народная амбасада Беларусі ў Аўстрыі, у прыватнасці, удзельнічае ў штогадовых памятных мерапрыемствах у былым канцлагеры Маўтхаўзен і прадстаўляе беларускую культуру на грамадскіх мерапрыемствах у Вене.
Праблема дакументаў Пасля абмежавання Беларуссю консульскіх аперацый па выдачы і замене пашпартоў за мяжой для часткі беларусаў у Аўстрыі ўзнікла праблема атрымання дзейных праязных дакументаў. У 2024 годзе Народная амбасада Беларусі ў Аўстрыі паведаміла пра першыя вядомыя ёй выпадкі выдачы беларусам аўстрыйскіх пашпартоў замежніка ().
У 2025 годзе праблему пратэрмінаваных пашпартоў беларусаў у Аўстрыі ўздымала таксама Amnesty International Österreich, якая адзначала складанасці з паездкамі і афармленнем дакументаў для людзей, што не могуць бяспечна вярнуцца ў Беларусь.
Вядомыя прадстаўнікі З беларускай прысутнасцю ў Аўстрыі ў розныя перыяды былі звязаны: Алесь Салавей — паэт, жыў у Зальцбургу ў 1945—1949 гадах, удзельнічаў у выданні Пагоні і З беларускага жыцця; Алесь Змагар — паэт і грамадскі дзеяч, арганізатар беларускіх школ, жыў у Кірхгайме і Рыдзе; Пётр Мірановіч — мастак, выкладчык беларускай школы ў Швадорфе; Уладзімір Дудзіцкі — паэт, удзельнік беларускага літаратурнага асяродка ў Зальцбургу; Сцяпан (Сеўба) — праваслаўны іерарх, архіепіскап венскі і аўстрыйскі ў 1946—1965 гадах.
Крыніцы
Літаратура
Юрэвіч Л. Камэнтары: літаратуразнаўчыя артыкулы. — Мінск, 1999. — 302 с. Савік Л. Пакліканыя: літаратура беларускага замежжа. Москвин А. Беларускія эміграцыйныя часопісы: «Пагоня», «Сакавік» і «Наперад!». — Варшава: Выдавецтва Варшаўскага ўніверсітэта, 2025. Demographisches Jahrbuch 2023. — Wien: Statistik Austria, 2024.
Гл. таксама Беларускія лагеры для перамешчаных асоб Перамешчаная асоба Беларусы Германіі Беларусы Францыі Беларусы Аўстраліі Беларуска-аўстрыйскія адносіны Беларуская дыяспара ў Аўстрыі (арганізацыя) Народная амбасада Беларусі ў Аўстрыі
Спасылкі Народная амбасада Беларусі ў Аўстрыі. Насельніцтва Аўстрыі паводле грамадзянства і краіны нараджэння — Statistik Austria.
Катэгорыя:Беларуская дыяспара Катэгорыя:Беларуска-аўстрыйскія адносіны Катэгорыя:Народы Аўстрыі