Зараастрызм, таксама маздэізм (авест. Vahvī-daēnā-māzdayasna — «Добрая вера шанавання Мудрага», перс. بهدین behdin «Добрая Вера») — адна з найстаражытнейшых сусветных рэлігіяў, якая бярэ пачатак у шчыротах прарока Спітамы Заратуcтры (новаперсідская форма імя — زرتشت, «Зартошт»; старажытнагрэчаская — Ζωροάστρης, «Зараастрэс»), атрыманых ім ад Бога — Ахура Мазды. У аснове вучэння Заратуштры — вольны маральны выбар чалавекам добрых думак, добрых слоў і добрых дзеяў. У старажытнасці і раннім Сярэднявеччы зараастрызм быў распаўсюджаны пераважна на тэрыторыі Вялікага Ірана і Старажытнай Арменіі. Да цяперашняга часу ў асноўным выцеснены ісламам, невялікія супольнасці захаваліся ў Іране і Індыі.
Назва Зараастрызм — тэрмін еўрапейскай навукі, які паходзіць ад грэчаскага вымаўлення імя заснавальніка рэлігіі. Іншая яе еўрапейская назва маздэізм, якая паходзіць ад імя Бога ў зараастрызме, у цяперашні час успрымаецца ў цэлым як састарэлая, хаця яна бліжэй да галоўнай саманазвы зараастрыйскай рэлігіі — авест. māzdayasna — «Ушанаванне Мазды», пехл. māzdēsn. Іншая саманазва зараастрызму — vahvī-daēnā — «Добрая Вера», дакладней «Добрая Уява», «Добры Светапогляд», «Добрая Свядомасць». Адсюль асноўная саманазва паслядоўнікаў зараастрызму перс. behdin — «дабраверны», «бехдзін».
Асновы веравучэння Зараастрызм з’яўляецца дагматычнай рэлігіяй з развітым артадоксам, які склаўся падчас апошняй кадыфікацыі Авесты ў сасанідскі перыяд і збольшага ў перыяд ісламскай заваёвы. Пры гэтым у зараастрызме не склалася строгай дагматычнай сістэмы. Гэта тлумачыцца асаблівасцямі вучэння, ў аснову якога пакладзены рацыянальны падыход, і гісторыяй інстытуцыйнага развіцця, якое было перапынена мусульманскай заваёвай Персіі. Сучасныя зараастрыйцы звычайна падкрэсліваюць сваё веравучэнне ў выглядзе 9 асноў: Вера ў Ахура Мазду — «Мудрага Госпада» як добрага Творцу. Вера ў Заратуштру як адзінага прарока Ахура Мазды, які ўказаў чалавецтву шлях да праведнасці і чысціні. Вера ў існаванне духоўнага свету (міну) і ў два духі (Святога і Злога), ад выбару паміж якімі залежыць лёс чалавека ў духоўным свеце. Вера ў Ашу (Арту) — пачатковы Сусветны Закон праведнасці і гармоніі, усталяваны Ахура Маздам, на падтрыманне якога павінны быць накіраваныя намаганні чалавека, які абраў дабро. Вера ў чалавечую сутнасць, у аснове якой даэна (вера, сумленне) і храту (розум), якія дазваляюць кожнаму чалавеку адрозніваць дабро ад зла. Вера ў сем Амешаспентаў як сем ступеняў развіцця і раскрыцця чалавечай асобы. Вера ў Дадодахеш і Ашудад — гэта значыць узаемадапамога, дапамога тым, хто жыве ў нястачы, узаемная падтрымка людзей. Вера ў святасць прыродных стыхіяў і жывой прыроды як стварэнняў Ахура Мазды (агню, вады, ветру, зямлі, раслінаў і жывёлаў) і неабходнасць клопату пра іх. Вера ў Фрашо-керэці (Фаршкард) — эсхаталагічнае цудадзейнае перамяненне быцця, канчатковую перамогу Ахура Мазды і выгнанне зла, што адбудзецца дзякуючы сумесным намаганням усіх праведных людзей на чале з Саош’янтам — Збаўцам свету.
Ахура Мазда
Ахура Мазда (пехл. Ормазд) — Творца духоўнага і фізічнага светаў, Усеблагі Адзіны Бог, асноўныя эпітэты якога «Светлы» і «Слаўны» (дакладней «Поўны хварну», бліскучай царскай славы).
Аша і Друдж У аснове этычнага вучэння зараастрызму супрацьпастаўленне двух паняццяў: Аша і Друдж. Аша (aša-з * arta) — гэта закон сусветнай гармоніі, ісціна, праўда, дабро. Бацька Ашы — Ахура Мазда. Друдж — гэта антытэза Ашы, літаральна «хлусня», разбурэнне, дэградацыя, гвалт, рабаванне, карупцыя. Усе людзі дзеляцца на дзве катэгорыі: ашаваны (прыхільнікі Ашы, праведныя, тыя, хто імкнецца несці свету дабро) і друджванты (ілжывыя, якія нясуць свету зло). Дзякуючы падтрымцы Ахура Мазды праведныя павінны перамагаць Друдж і перашкаджаць яе прыхільнікам губіць свет.
Два Духі «Дух» у зараастрыйскім разуменні — гэта mainyu (перс. minu), гэта значыць «думка». Два пачатковыя духі — Святы і Злы (Спента і Ангра) — сімвалізуюць дзве супрацьлеглыя ментальнасці: накіраваную на стварэнне і накіраваную на разбурэнне. Апошняя (Ангра Маінью, Ахрыман) аб’яўляецца галоўным ворагам Ахура Мазды і яго свету, яго разбуральнікам і перш за ўсё згубцам чалавечай свядомасці, чыё разбурэнне абарочваецца дэградацыяй грамадства і затым усяго свету. Адсюль вынікае задача зараастрыйца — прытрымлівацца Спента Маінью (Святога Духу, стваральнага мыслення) і падобна свайму Творцы Ахура Маздзе ўвасабляць у сваіх дзеяннях Ашу (сусветны закон дабра) і адкідваць Друдж (хлусню, зло, разбурэнне).
Заратуштра
Заратуштра — адзіны прарок Ахура Мазды, які прынёс людзям добрую веру і заклаў асновы маральнага развіцця. У крыніцах апісваецца як ідэальны святар, воін і жывёлавод, узорны кіраўнік і апякун людзей усяго свету. Казанне прарока насіла ярка выяўлены этычны характар, асуджала несправядлівы гвалт, усхваляла мір паміж людзьмі, сумленнасць і стваральную працу, а таксама сцвярджала веру ў Адзінага Бога (Ахуры). Пад крытыку падпадалі сучасныя прароку каштоўнасці і практыка кавіяў — традыцыйных правадыроў арыйскіх плямёнаў, якія сумяшчалі жрэчаскія і палітычныя функцыі, і карапанаў — арыйскіх чараўнікоў, а менавіта: гвалт, рабаўніцкія набегі, крывавыя рытуалы і амаральная рэлігія, якая падтрымлівала ўсё гэта.
Вызнанне веры Ясна 12 уяўляе сабой зараастрыйскі «сімвал веры». Асноўнае яе палажэнне: «Ахура Маздзе я прылічаю ўсё дабро». Інакш кажучы, паслядоўнік Заратуштры прызнае адзінай крыніцай дабра Ахура Мазду. Паводле «Вызнання», зараастрыец называе сябе: Маздаясна (прыхільнікам Мазды) Заратуштры (паслядоўнікам Заратуштры) Відаэва (праціўнікам дэваў — амаральных арыйскіх бажкоў) Ахура-ткаэша (прыхільнікам рэлігіі Ахуры)
Акрамя таго, у гэтым тэксце зараастрыец адракаецца ад гвалту, рабавання і крадзяжу, абвяшчае мір і свабоду мірным і працавітым людзям, адхіляе ўсялякую магчымасць саюзу з дэвамі і чараўнікамі. Добрая вера называецца «спыняючай спрэчкі» і «апускаючай зброю».
Добрыя думкі, добрыя словы, добрыя дзеі Авест. humata-, huxta-, hvaršta-(чытаецца хумата, хухта, хваршта). Гэтая этычная трыяда зараастрызму, прытрымлівацца якой павінен кожны зараастрыец, спецыяльна падкрэсліваецца ў «Вызнанні» і шматразова ўхваляецца ў іншых частках Авесты.
Амешаспенты Амешаспенты (авест. aməša-spənta-) — неўміручыя Святыя, шэсць духоўных першатварэнняў Ахура Мазды, якія разам з Самым Богам складаюць «сямёрку адзінасутных». Для тлумачэння сутнасці Амешаспентаў звычайна звяртаюцца да метафары шасці свечкаў, якія запалілі ад адной свечкі. Такім чынам Амешаспентаў можна параўнаць з іпастасямі, ці дакладней эманацыямі Бога. Амешаспенты ўяўляюць сабой вобраз сямі ступеняў духоўнага развіцця чалавека і, акрамя таго, называюцца апекунамі сямі цялесных стварэнняў, кожнае з якіх уяўляе сабою бачны вобраз Амешаспента.
Авестыйскае імяІмя на персідскай мовеЗначэннеТварэнне, якое апекваеццаАхура МаздаАрмазд/Ахура Мазда (адноўленае)Гасподзь МудрычалавекВоху МанаБахманДобрая ДумкажывёлыАша ВахіштаАрдзібехештІсціна НайлепшаяагоньХшатра Ваір’яШахрыварУлада АбранаяметалыСпента АрмаіціСпандармаз/ЭсфандСвятая НабожнасцьзямляХаўрвататХардадЦэласнасцьвадаАмерэтатАмардадНеўміручасцьрасліны
Язаты, раты і фравашы Іншымі значнымі катэгорыямі зараастрызму з’яўляюцца: Язаты (авест. «вартыя шанавання»). Паняцце можа быць умоўна перакладзена як «анёлы». Найбольш значныя язаты: мітры («дамова», «сяброўства»), Арэдві Сура Анахіта (апякунка водаў), Верэтрагна (язат перамогі і гераізму). Раты (авест. ratu — «узор», «кіраўнік») — шматграннае паняцце, перш за ўсё ўзорны кіраўнік-апякун якой-небудзь групы (напрыклад, Заратуштра — рат людзей, пшаніца — рат злакаў, гара Хукар’я — галоўная гора і г. д.). Акрамя таго, раты — гэта «ідэальныя» прамежкі часу (5 частак суткаў, тры часткі месяца, шэсць частак года). Фравашы (авест. «прадвыбар») — паняцце прадісных душаў, якія абралі дабро. Ахура Мазда стварыў фравашы людзей і спытаў іх пра іх выбар, і фравашы адказалі, што абіраюць быць увасобленымі ў цялесным свеце, сцвярджаць у ім дабро і змагацца са злом. Шанаванне фравашы людзей блізка да культу продкаў.
Агонь і святло Паводле вучэння зараастрызму, святло з’яўляецца бачным вобразам Бога ў фізічным свеце. Таму, жадаючы звярнуцца да Бога, зараастрыйцы звяртаюцца тварам да святла — крыніца святла ўяўляе для іх кірунак малітвы. Асаблівую павагу яны аддаюць агню, як найбольш важнай і даступнай для чалавека з даўніх часоў крыніцы святла і цяпла. Адсюль распаўсюджанае знешняе вызначэнне зараастрыйцаў як «вогнепаклоннікаў». Тым не менш, не меншай пашанай у зараастрызма карыстаецца і сонечны свет.
Паводле традыцыйных уяўленняў зараастрыйцаў Агонь пранізвае ўсё быццё, як духоўнае, гэтак і цялеснае. Іерархія агнёў прыводзіцца ў Ясне 17 і Бундахішні:
Берэзасаванг (Высокаратавальны) — палаючы перад Ахура Маздам у раі. Вахуфрыян (Дабрасяброўны) — палаючы ў целах людзей і жывёлаў. Урвазішт (Найпрыемнейшы) — палаючы ў раслінах. Вазішт (Найдзейсны) — агонь маланкі. Спанішт (Найсвяцейшы) — звычайны зямны агонь, у тым ліку і агонь Варахрам (Пераможны), той, што гарыць у храмах.
Рай і пекла Вучэнне Заратуштры было адным з першых, якое абвясціла асабістую адказнасць душы за здзейсненае злачынства ў зямным жыцці. Заратуштра называе рай vahišta ahu «найлепшым існаваннем» (адсюль перс. Behešt «рай»). Пекла мянуецца dužahu «дурное існаванне» (адсюль перс. Dozax «пекла»). Рай мае тры ступені: добрыя думкі, добрыя словы і добрыя дзеі і вышэйшую ступень Гародману «Дом Песні», Анагра раоча «Бясконцыя ззянні», дзе знаходзіцца Сам Бог. Сіметрычна ступені пекла: злыя думкі, злыя словы, злыя дзеі і цэнтр пекла — Друджо Дмана «Дом хлусні».
Тых, хто абраў Праведнасць (Ашу), чакае райская асалода, тых, хто абраў Хлусню, — пакуты і самаразбурэнне ў пекле. Зараастрызм уводзіць паняцце пасмяротнага суду, які ўяўляе сабою падлік дзеяў, здзейсненых у жыцці. Калі добрыя справы чалавека хаця б на валасок пераважылі злыя, язаты вядуць душу ў Дом песень. Калі пераважылі злыя справы, душу сцягвае ў пекла дэў Візарэша (дэў смерці).
Распаўсюджаная таксама канцэпцыя Мосту Чынвад (хто падзяляе або хто адрознівае), які вядзе ў Гародману над пякельнай прорвай. Для праведнікаў ён становіцца шырокім і зручным, перад грэшнікамі ён ператвараецца ў самае вострае лязо, з якога яны правальваюцца ў пекла.
Фрашо-керэці Эсхаталогія зараастрызму караніцца ў вучэнні Заратуштры аб канчатковай трансфармацыі свету («на апошнім павароце калясніцы быцця»), калі пераможа Аша, а Хлусня будзе канчаткова і навекі разбіта. Гэтае Перамяненне называецца Фрашо-керэці (Фаршкард) — «Рабленне (свету) дасканалым». Кожны праведны чалавек сваімі дзеяннямі набліжае гэту радасную падзею. Зараастрыйцы вераць, што ў свет павінны прыйсці 3 саош’янты (выратавальнікі). Першыя два саош’янты павінны будуць аднавіць вучэнне, дадзенае Заратуштрай. У канцы часоў, перад апошняй бітвай прыйдзе апошні саош’янт. У выніку бітвы Ангра Майне і ўсе сілы зла будуць разбітыя, пекла будзе разбурана, усе мёртвыя — праведнікі і грэшнікі — уваскрэснуць для апошняга суда ў выглядзе выпрабавання агнём (вогненнай ардаліі). Уваскрослыя пройдуць праз плынь расплаўленага металу, у якім згараць рэшткі зла і недасканаласці. Праведным выпрабаванне падасца купаннем у парным малацэ, а бязбожнікі згараць. Пасля апошняга суда свет навечна вернецца да сваёй першапачатковай дасканаласці.
Такім чынам, зараастрызму з яго развітай эсхаталогіяй чужыя ўяўленні аб цыклічнасці тварэння і рэінкарнацыі.
Авеста
Святая кніга зараастрыйцаў называецца Авестай. Па сутнасці гэта збор разначасовых тэкстаў, якія сладаліся ў зараастрыйскай суполцы ў архаічны перыяд на старажытнаіранскай мове, якая называецца цяпер «авестыйскай». Нават пасля з’яўлення ў Іране пісьменнасці, тысячагоддзі асноўным спосабам перадачы тэкстаў быў вусны, захавальнікамі тэксту былі святары. Вядомая традыцыя запісу з’явілася толькі пры пазнейшых Сасанідах, калі ў V—VI ст. для запісу кнігі быў вынайдзены адмысловы фанетычны авестыйскі алфавіт. Але і пасля гэтага авестыйскія малітвы і тэксты для набажэнстваў вучылі напамяць.