Дыскусія вакол спадчыны Вялікага Княства Літоўскага — праблема ў навуковых і палітычных колах вакол спадчыны Вялікага Княства Літоўскага (ВКЛ), датычнасці да яго сучасных Беларусі і Літвы. Асноўнымі спрэчнымі момантамі выступаюць нацыянальна-этнічны характар, пытанні генезісу і вытокаў дзяржавы, ролі балта-літоўскіх і беларуска-славянскіх зямель. Іншымі супярэчнасцямі сталі спрэчкі аб першай сталіцы, лакалізацыі летапіснай Літвы, паходжанні кіруючай дынастыі, добраахвотным або гвалтоўным уключэнні тэрыторыі Беларусі. У рамках дыскусіі былі супрацьпастаўленыя дзве канцэпцыі аб ВКЛ — адна разглядае яго як балцкую (літоўскую ў сучасным значэнні) дзяржаву, гэта значыць вынік сацыяльна-палітычнага развіцця старажытналітоўскіх плямёнаў, падчас чаго адбылося заваяванне імі зямель Русі; іншая ж лічыць яго славянскай (беларускім), якая сфармавалася пераважна на беларускай тэрыторыі з перавагай славянскай культуры, дзе балцкае насельніцтва адыгрывала другарадную ролю. Аднак усё большае прызнанне атрымлівае пункт гледжання тых, хто ўлічвае ролю і продкаў літоўцаў, і продкаў беларусаў, адпрэчваючы крайнія і аднабаковыя падыходы да праблемы. Гэта трактоўка ўяўляе дзяржаву як аб’яднанне ваеннай моцы балтаў з культурнымі дасягненнямі ўсходніх славян.

Дыскусія мае вытокі ў XVI стагоддзі, але непасрэдна ўзнікла ў другой палове XIX — пачатку XX стагоддзя. Папярэднічаў гэтаму шляхецкі рух за аднаўленне Вялікага Княства Літоўскага. Пасля паўстання 1863—1864 гадоў яно саступіла сваё месца беларускаму і літоўскаму нацыянальным рухам, якія сталі канкураваць за палітычную спадчыну дзяржавы. Першы этап барацьбы скончыўся поспехам літоўцаў: у свеце яны сталі лічыцца адзінымі спадчыннікамі дзяржавы. Беларускі бок не змог атрымаць поспеху з-за праблем з назвай, непрызнання як самастойнага народа, разгрому Беларускай Народнай Рэспублікі, замацавання Вільні (Вільнюса) за Літвой. На мяжы 1980-х і 1990-х пачаўся сучасны этап дыскусіі, які стартаваў з публікацыі Міколы Ермаловіча, які крытыкаваў старыя погляды на вытокі Вялікага Княства Літоўскага. Пасля распаду СССР навукоўцы дзвюх краін уступілі ў дыялог для пошуку кампрамісу. Гісторыкі змаглі прыйсці да меркавання, што спадчына дзяржавы ёсць агульным здабыткам. Аднак у такой трактоўкі знайшлося шмат праціўнікаў у Літве. Толькі з часам у краіне сталі паступова адыходзіць ад старога падыходу, пакуль у Беларусі кампрамісная ацэнка ўжо зацвердзілася. Праз тое, што ў сучаснасці гісторыя стала інструментам маніпулявання грамадскай свядомасцю з боку палітыкаў, акрамя навуковай супольнасці, у спрэчку ўцягнутыя дзяржаўныя ўлады, грамадскасць і звычайныя карыстальнікі Інтэрнэту. Сярод дыскусійных момантаў — стаўленне да літвінізму і карыстанне беларусамі гербам «Пагоня».

Шэраг сучасных беларускіх і літоўскіх дзеячаў заклікаюць талерантна ставіцца да пунктаў гледжання адзін аднаго, адзначаючы агульнасць спадчыны Вялікага Княства Літоўскага для двух народаў. Палякі, рускія і ўкраінцы таксама выказвалі сваю датычнасць да дзяржавы. Пры гэтым у Беларусі і Літве ёсць праціўнікі далучэння да спадчыны ВКЛ.

Канцэпцыі На цяперашні час у навуковых колах вылучаюць тры асноўныя канцэпцыі ўтварэння ВКЛ пад умоўнымі назвамі: «літоўская» (таксама традыцыйная, «летувіская», «балцкая», афіцыйная савецкая), «беларуская» (таксама канцэпцыя Ермаловіча), цэнтрысцкая (таксама «беларуска-літоўская», «літоўска-беларуская», «літоўска-руская», кампрамісная). Да ліку іншых канцэпцый адносіцца «польская». Мяркуецца, што Польшча таксама мае права на гістарычную спадчыну дзяржавы.

У «Дзяды. Дайджэст публікацый пра Беларускую гісторыю» сцісла пазіцыі бакоў апісалі так:

Літоўская канцэпцыя

Галоўная роля адведзена балцкім плямёнам аўкштайтаў і жамойтаў (якіх агулам называюць літоўцамі, продкам сучасных літоўцаў), падкрэслена балцкае паходжанне першага ўладара — Міндоўга. У яе аснове закладзена ідэя эвалюцыі старажытналітоўскага грамадства да дзяржавы і заваёвы суседзяў-славян. Канцэпцыя зарадзілася ў XVIII—XIX стагоддзях, але яе вытокі ў XVI стагоддзі.

Дзяржава ўяўляецца як вынік сацыяльна-палітычнага развіцця старажытналітоўскіх плямёнаў. Ключавым момантам у фарміраванні ВКЛ было падпарадкаванне літоўцамі жыхароў Русі. Такога пункту гледжання прытрымліваліся многія расійскія, у тым ліку і савецкія гісторыкі, а таксама большасць польскіх і літоўскіх навукоўцаў. Як адзначаюць прыхільнікі літоўскай канцэпцыі, калі ўсходнія славяне мелі моцную дзяржаўнасць (IX—XI стст.) — Кіеўскую Русь, сучасная Літва была шэрагам асобных зямель на чале з «кунігасамі» (князямі). Дзяржава тут паўстала толькі ў XIII ст. і адразу ж ператварылася ў магутную палітычную і ваенную арганізацыю. Для паўднёвых і заходніх зямель Русі XII—XIII стст. былі перыядам феадальнай раздробненасці, міжусобных войнаў, якія аслаблялі славян. Усё гэта пагаршалі набегі мангола-татараў і крыжакоў. Таму заходнія і паўднёвыя землі Русі, нягледзячы на больш высокі ўзровень развіцця, сталі лёгкай здабычай балтаў.

Часткай канцэпцыі выступае гіпотэза пра раннелітоўскую дзяржаву, якая меркавана ўзнікла ў Аўкштайціі прыкладна да 1183 года. Аднак грунтоўнае станаўленне княства адносяць да сярэдзіны XIII стагоддзя. Паслабленне Русі ў ходзе феадальнай раздробненасці лічыцца ключавым фактарам, які дазволіў літоўцам пачаць экспансію, у першую чаргу тым, што балты прыцягваліся да канфліктаў князёў як найміты. Розныя княжацкія групоўкі спрабавалі перавабіць літоўскія дружыны на свой бок, і такім чынам яны сталі залежнымі ад іншаземцаў. Мяркуецца, што ў XII ст. пры падтрымцы Полацка, у чые міжусобіцы былі ўцягнутыя найміты, Літва заваявала суседнія княствы Нальшаны, Дзяволтва і Нерыс. Да 1183 года літоўцы маглі аб’яднаць усе гэтыя землі ў адно княства, пра што сведчыць узмацненне іх моцы ў той перыяд. Імпульсам для кансалідацыі балтаў стала знешняя пагроза: па-першае, стабілізацыя становішча Полацка прывяла да аднаўлення экспансіі палачан у Нальшаны ў напрамку Браслава; па-другое, у Балтыйскі рэгіён прыходзяць крыжакі. Правёўшы аб’яднанні, з 1183 года літоўская дзяржава пачынае набегі на ўсходніх суседзяў. У XII—XIII стст. літоўцы здзяйснялі напады на Пскоў, Ноўгарад, Полацк, Вялікія ЛукіПеткевич К. / Великое княжество Литовское, Университет им. Адама Мицкевича, Познань с. 280—303 .

Як прыкмету функцыянавання ВКЛ называюць распаўсюджанне паняцця «Літва» на новыя тэрыторыі. На думку прыхільнікаў канцэпцыі, цэнтрам дзяржавы была Літва ў вузкім сэнсе — былая тэрыторыя першапачатковага Літоўскага княства, раён пражывання племя літва. З цягам часу назва распаўсюдзілася на тэрыторыю сучаснай Літоўскай Рэспублікі.

Уклад і роля продкаў беларусаў пры такім падыходзе не разглядаюцца.

Беларуская канцэпцыя

Галоўная роля адведзена славянскаму насельніцтву Русі (продкам сучасных беларусаў), у прыватнасці Панямоння, дзе зарадзілася дзяржава. ВКЛ разглядаецца як уласна беларуская дзяржава, якая сфарміравалася пераважна на беларускай тэрыторыі і з пераважнай роляй беларускага элемента. Гэта трактоўка зарадзілася на мяжы 1980-х і 1990-х гадоў, але каранямі ўзыходзіць у міжваенны перыяд. Большасць беларускіх навукоўцаў яе не падтрымала, але ў цэлым канцэпцыя адыграла велізарную ролю ў вывучэнні айчыннай гісторыі. Так, у прыватнасці, калі ў гістарычных падручніках савецкіх часоў гаворка ішла пра літоўскае заваяванне беларускіх зямель, ВКЛ трактавалася выключна як літоўская дзяржава, а адлік беларускай гісторыі фактычна вялі з 1917 года, то пад уплывам новых ідэй старыя погляды сталі пераглядацьВ Вильнюсе боятся носителей идеологии литвинизма. Объясняем, почему в белорусах, которые ее придерживаются, видят угрозу.

Прадстаўнікі беларускай канцэпцыі робяць упор на адсутнасць у гістарычных дакументах сведчанняў пра заваёвы. Разам з тым, станаўленне ВКЛ суправаджалася заваяваннем балцкіх зямель, у прыватнасці Дзяволтвы і Нальшан, знішчэннем і выгнаннем мясцовых феадалаў, што было ў інтарэсах феадалаў беларускіх зямель. Акрамя таго, заяўляецца пра памылковасць атаяснення летапіснай Літвы (ХІ—ХІІІ стст.) з усходняй часткай сучаснай Літвы (тагачаснай Аўкштайціяй). Гістарычныя сведчанні і тапаніміка паказваюць, што ў сярэднявеччы пад Літвой разумелася тэрыторыя Верхняга Панямоння, якая размяшчалася паміж Полацкай, Турава-Пінскай і Новагародскай землямі і была разам з імі адной з гістарычных абласцей Беларусі (тым часам край быў не славянскім, а паўднёвай ускраінай абшару рассялення балтаў). Тут «беларусы» ўступаюць у канфлікт з «літоўцамі», бо для апошніх яна займала тэрыторыю Жамойці, Аўкштайціі, Селы і Земгалы.

Ролю Міндоўга ў гісторыі беларуская канцэпцыя лічыць перабольшанай. Аддаецца большае значэнне дзейнасці Войшалка. Менавіта ім праведзена аб’яднанне Новагародскай, Пінскай, Полацка-Віцебскай, Нальшанскай, Дзяволтаўскай і іншых летапісных літоўскіх зямель у адзіную дзяржаву. Аднак калі далучэнне балцкіх тэрыторый было гвалтоўным, то далучэнне гарадоў Пінск, Полацк і Віцебск праходзіла добраахвотна. Падобным чынам да Вялікага Княства Літоўскага далучаліся і іншыя беларускія землі. Вырашальную аб’яднальную ролю ў пачатковы перыяд адыгрываў Навагрудак. Адзначалася, што ўсходнеславянскія землі шмат у чым вызначалі культурнае і эканамічнае развіццё ВКЛ. Паводле гэтага пункту гледжання, хоць уладарная дынастыя і частка арыстакратаў мелі літоўскае паходжанне, але феадалы беларускіх і іншых зямель Русі таксама ўдзельнічалі ў кіраванні краінай.

Часам балтаў або не заўважаюць, або перамяншаюць іх ролю ў стварэнні ВКЛ. Больш за тое, продкам сучасных літоўцаў, як і ім самім, адмаўляецца ў праве лічыцца Літвой і літоўцамі, а замест гэтага прапануюцца гістарычныя назвы «Жмудзь» («Жамойць», «Жамойція») і «жмудзіны», якімі раней беларусы іх і называлі. На думку прыхільнікаў гэтай трактоўкі, першыя тэрміны заўсёды адносіліся толькі да продкаў беларусаўЛёсік Я. Літва — Беларусь: гістарычныя выведы // Школа и культра Советской Белоруссии. — 1921. № 2. — С. 12—22.Эта тема до сих пор будоражит и литовцев, и белорусов. Историк о спорах насчет ВКЛ // Белта, 12 сентября 2024. Абазначэнне «Русь» замацоўваецца за тэрыторыяй сучаснай Украіны. Пры гэтым Жмудзь лічыцца адасобленым ад гістарычнай Літвы, гэта значыць Беларусі, рэгіёнам, таксама як і Аўкштайція.

Некаторыя прыхільнікі паказваюць, што паводле Статуту ВКЛ дзяржаваўтваральнымі народамі былі ліцвіны (беларусы) і русіны (украінцы; хоць насамрэч гэта памылка, русінамі былі беларусы і ўкраінцы), а вось жмудзіны (літоўцы) аб’яўляліся разам з яўрэямі пазбаўленымі правоў нацыянальнымі меншасцямі. Прысваенне назвы Літвы жмудзінам прыйшло пры расійскіх уладах: замест «літвіны» ў значэнні беларусаў царызм увёў у 1870-х паняцце «літоўцы» ў значэнні жмудаў. Балцкі кампанент тлумачыцца прысутнасцю на тэрыторыі сучаснай Гродзенскай вобласці яцвягаў, якія беларусізаваліся і ніяк не звязаны з літоўцамі.

Цэнтрысцкая канцэпцыя

У цэнтрысцкай канцэпцыі прызнаецца роля як продкаў літоўцаў, так і продкаў беларусаў. ВКЛ разглядаецца як шматнацыянальная дзяржава, якая склалася на балта-славянскай аснове. Свае вытокі яна бярэ ў палемічнай літаратуры першай паловы XVIII стагоддзя, дзе змяшчалася ідэя мірнага характару ўключэння зямель Русі ў літоўскую дзяржаву і гарантаванага прывілеямі асаблівага статусу для праваслаўнай царквы і рускай шляхты. На гэтай аснове была сфарміравана «вялікаруская» версія паходжання ВКЛ, якая знайшла сваё адлюстраванне ў працах гісторыкаў наступных перыядаў, у тым ліку традыцыйнай беларускай гістарыяграфіі XX—XXI стагоддзяў. У другой палове XIX стагоддзя быў зроблены вывад, што працэс далучэння тэрыторый былой Русі не можа быць растлумачаны выключна заваявальнай стратэгіяй літоўцаў або аслабленнем заходнерускіх княстваўМегем М. Е., Давиденко А. А. Литва — «защитник» русских земель: литовская история в зеркале отечественной медиевистики второй половины XIX — начала XX века // Наука. Общество. Оборона. 2021. Т. 9, № 4(29). С. 34. Яе станаўленне прыпадае на другую палову XIX стагоддзя і звязана са спробамі прадставіць дзяржаву як частку расійскай гісторыі.