Фалезская аперацыя — наступальная аперацыя войск Антыгітлераўскай кааліцыі, праведзеная 12-21 жніўня 1944 год у ходзе Нармандскай аперацыі Другой сусветнай вайны. Завяршылася знішчэннем большай часткі нямецкіх войск на захад ад Сены і адкрыла саюзнікам шлях на Парыж і да франка-германскай мяжы. Таксама ў гістарыяграфіі распаўсюджаны назвы Фалезскі мяшок (), Фалезскі калідор () і іншыя.

Пасля поспеху аперацыі «Кобра» амерыканскі войскі прасоўваліся з нармандскага плацдарму на поўдзень, паўднёвы ўсход і ў Брэтань, тым часам брытанцы і канадцы наступалі і скоўвалі немцаў каля Кана. Адольф Гітлер загадаў камандуючаму германскімі войскамі на гэтым фронце фельдмаршалу Гюнтэру фон Клюгэ контратакаваць пад Мартэнам, але не дазволіў зняць войскі з іншых участкаў. У ходзе нямецкага наступу (аперацыя «Лютціх») рэшткі чатырох танкавых дывізій (усё, што здолеў сабраць фон Клюгэ) не здолелі стварыць чаканага ціску на 1-ю армію ЗША. Больш за тое, германскія войскі былі ахоплены з флангаў, што стварыла для іх небяспеку. Карыстаючыся ахопам, 8 жніўня камандуючы саюзнымі войскамі, фельдмаршал Бернард Мантгомеры, загадаў сваім войскам наступаць і злучыцца ў раёне Фалез—Шамбуа. 1-я амерыканская армія з поўдня, 2-я брытанская і 1-я канадская арміі з поўначы спрабавалі акружыць немцаў, якія да 17 жніўня не пакідалі сваіх пазіцый. 19 жніўня наступленне саюзнікаў з абодвух фасаў замкнуліся акружэннем каля Шамбуа, аднак іх сілы былі расцягнуты. Выхад з акружэння немцам блакіравала 1-я польская бранятанкавая дывізія, яна трывала атакі немцаў як з захаду (на прарыў), так і з усходу (на дэблакаду); праз яе пазіцыі два дні перыядычна прарываліся нямецкія войскі.

21 жніўня выхад з «катла» канчаткова замкнуты, у акружэнні засталося каля 50 000 нямецкіх салдат. Хаця да гэтага значная частка германскіх войск здолела прарвацца з акружэння, іх страты ў асабовым складзе і тэхніцы былі неаднаўляльныя. Праз два дні саюзнікі ўзялі Парыж, 30 жніўня апошнія нямецкія часці перайшлі за Сену, што лічаць завяршэннем аперацыі «Оверлорд».

Перадгісторыя Першымі мэтамі войск саюзнікаў пасля замацавання на нармандскім узбярэжжы былі глыбакаводны порт Шэрбур і гістарычны цэнтр рэгіёну, Кан. Аднак спробы пашырэння плацдарма сутыкаліся з зацятым супрацівам немцаў, што разам са штормам у Ла-Маншэ затрымлівала нарошчванне сіл і паставак забеспячэння саюзнікаў. Шэрбур узяты 27 чэрвеня 7-м корпусам ЗША; немцы ў Кане вытрымалі шэраг атак, але 20 ліпеня брытанскія і канадскія войскі занялі горад падчас аперацый «Гудвуд» і «Атлантык».

Камандуючы сухапутнымі войскамі саюзнікаў, фельдмаршал Бернарда Мантгомеры планаваў адцягнуць увагу нямецкіх сіл да брытана-канадскага сектара, што дало б амерыканцам магчымасць ажыццявіць прарыў. 25 ліпеня, калі асноўныя баі разгортваліся каля Кана, генерал-лейтэнант Амар Брэдлі пачаў аперацыю «Кобра». 1-я армія ЗША паспяхова пераадолела разрэджаную нямецкую лінію абароны Брэтані, за тры дні прасунулася на 24 кіламетры на поўдзень. 30 ліпеня быў захоплены Аўранш на паўвостраве Катантэн; у левым флангу германскіх войск з’явіліся правалы, праз адзін з іх 8-ы корпус ЗША за суткі пераправіўся па мосце ў Пантабо і выйшаў на адкрытую мясцовасць Брэтані, працягваў рухацца на поўдзень і захад практычна без супраціву.

Аперацыя «Лютціх»

Амерыканскія войскі імкліва прасоўваліся, 8 жніўня яны захапілі былую штаб-кватэру 7-й германскай арміі, Ле-Ман. Пасля аперацыі «Кобра» і адначасовага з ёй наступаў брытанскіх і канадскіх сіл маральны стан нямецкіх войск пагоршыўся настолькі, што, паводле гісторыка Макса Гасцінгса, толькі некалькі фанатыкаў з СС яшчэ верылі ў магчымасць унікнуць паражэння. Летні наступ савецкіх войск (аперацыя «Баграціён») паставіў групу армій «Цэнтр» на мяжу катастрофы і выключыў магчымасць перакідання падмацаванняў на Заходні фронт. Замест адводу сваіх сіл з Нармандыі за Сену, Гітлер загадаў камандуючаму групай армій «B», фельдмаршалу Гюнтэру фон Клюгэ, арганізаваць неадкладную контратаку паміж Мартенам і Аўраншам, каб знішчыць праціўніка і аднавіць кантакт з заходнім узбярэжжам Катантэна. Гітлер патрабаваў, каб у наступе ўдзельнічалі восем з дзевяці танкавых дывізій, якія былі ў фон Клюгэ, аднак толькі чатыры (з іх адна няпоўная) маглі быць падрыхтаваны да вызначанага тэрміну. Нямецкае камандаванне спрабавала адгаварыць Гітлера ад атакі праз яе вялікую рэсурсаёмістасць, але папярэджанні былі праігнараваны, і контрнаступленне, аперацыя «Лютціх», пачалося 7 жніўня каля Мартэна. Ударныя сілы аперацыі — 2-я танкавая дывізія, дывізіі СС «Лейбштандарт СС Адольф Гітлер» і «Рэйх» — разам мелі толькі 75 PzKpfw IV, 70 «Пантэр» і 32 САУ. Службы «Ultra» перахапіла і расшыфравала германскія радыёзагады, саюзнікі былі гатовы да атакі, баявыя дзеянні трывалі да 13 жніўня, але нямецкі наступ захлынуўся ўжо ў першы суткі. Насуперак чаканню контратака ў Мартэна не палепшыла становішча нямецкіх войск, але і стала прычынай іх ахопу саюзнікамі; прасоўванне 1-й арміі ЗША паставіла пад пагрозу ўсю сістэму нямецкай абароны Нармандыі. Брэдлі заявіў: «Такая магчымасць адкрываецца камандзіру раз за стагоддзе. Мы збіраемся знішчыць варожую армію і дайсці да самай германскай мяжы».

Аперацыя «Тоталайз»

Тым часам як амерыканцы наступалі на поўдзень, а брытанцы атакавалі германскія войскі на ўсходзе ад Кана, мэтай 1-я канадская армія стала ўзвышша на поўнач ад Фалеза. Генерал Хары Крырар і генерал-лейтэнант Гай Сімандс, канадскія камандуючыя, адпаведна, 1-й арміяй і 2-м корпусам, распрацавалі брытана-канадскую аперацыю пад кодавай назвай «Тоталайз». Яна планавалася з папярэдняй дывановай бамбардзіроўцы і з наватарскай начной атакай танкаў пры падтрымцы пяхоты на бронетранспарцёрах «Кенгуру». А 23:00 7 жніўня 641 цяжкі бамбардзіроўшчык атакаваў нямецкія пазіцыі; праз паўгадзіны механізаваная калона з 76 «Кенгуру» рушыла наперад, яны карысталіся электронным навігацыйным абсталяваннем і сігнальнымі ракетамі. На 14-кіламетровым фронце атацы супрацьстаяла 12-я танкавая дывізія СС «Гітлерюгенд» Курта Мэера пры падтрымцы 101-га батальёна цяжкіх танкаў СС і рэшты 89-й пяхотнай дывізіі. Нягледзячы на захоп Вер’ера і Сенто, да 9 жніўня з прычыны нямецкага супраціву і некампетэнтнасці ніжэйшага каманднага звяна прасоўванне значна запаволілася; цяжкія страты панеслі 4-я канадская і 1-я польская танкавыя дывізіі. Да 10 жніўня брытанска-канадскія сілы ўзялі вышыню 195 на поўнач ад Фалеза, аднак увайсці ў горад не здолелі. 11 жніўня Сімандс адвёў з пазіцый танкавыя часці і замяніў іх пяхотай.

Бітва Тым часам як фон Клюгэ беспаспяхова спрачаўся з Гітлерам пра неабходнасць адступлення, Мантгомеры распрацаваў план «вялікага акружэння», у якім брытанцы і канадцы павінны былі прайсці лявей Фалеза да Сены, а амерыканцы заблакіраваць арлеана-парыжскі праход паміж Сенай і Луарай. Галоўнакамандуючы войскамі саюзнікаў Дуайт Эйзенхаўэр у тэлефоннай размове раіў малое акружэнне з замыканнем каля скрыжавання стратэгічных дарог у Аржантане. Пагадзіўшыся ў прынцыпе з такім варыянтам, Мантгомеры і Патан сумняваліся ў яго паспяховасці, бо большая частка нямецкіх сіл магла паспець пакінуць мяшок да дасягнення саюзнікамі Алансона, Аржантана і Фалеза. Урэшце, Мантгомеры вырашыўся на малое акружэнне з магчымым вяртаннем пры неабходнасці да свайго першага варыянту вялікага акружэння.

Ахоп

3-я армія Патана, якая стварала паўднёвае крыло акружэння, дамаглася значнага прагрэсу. 12 жніўня быў заняты Алансон; 13 жніўня, адбіўшы контратакі немцаў, 15-ы корпус генерал-маёра Уэйд Хэйсліп дасягнуў ваколіц Аржантана, прайшоўшы агулам 56 кіламетраў. Прасоўвацца далей Брэдлі катэгарычна забараніў: Аржантан быў паўночным пунктам, якога амерыканцы павінны былі дасягнуць пры злучэнні з брытана-канадскімі часцямі, а акрамя таго ўзнікала рызыка выпадковага баявога сутыкнення з саюзнікамі. У выпадку далейшага наступу, заслон 3-й арміі мог аказацца дужа разрэджаным, каб здольць затрымаць немцаў, якія будуць вырывацца з мяшка.

Насустрач амерыканскім войскам, якія стрымлівала нямецкая танкавая група «Эбербах», з паўночнага захаду прасоўвалася 1-я канадская армія, а за ёй 2-я брытанская. 12 і 13 жніўня гэтыя сілы (акрамя 2-я канадская дывізія, якая праводзіла лакальную аперацыю ў даліне Лайзе) аднаўляліся пасля аперацыі «Таталайз» для ўдзелу ў новым наступе, аперацыі «Трэктэбл». Наступ пачаўся а 11:42 14 жніўня, артылерыя стварыла дымавую заслону, якая хавала атакавалых. Наступ 4-й канадскай і 1-й польскай бранятанкавых дывізій запаволіўся падчас перапраў праз рэкі Лісон і , калі іх атакаваў 102-і батальён цяжкіх танкаў СС. З прычыны праблем з арыентаваннем на мясцовасці і каардынацыяй паміж арміяй і ВПС, канадцы прайшлі ў першы дзень значна меншую адлегласць, чым чакалася. На наступны дзень 2-я і 3-я канадскія пяхотныя дывізіі пры падтрымцы 4-й танкавай брыгады працягнулі наступ, але і іх поспехі былі абмежаванымі. Пасля зацятага бою і адбіцця серыі контратак 4-я танкавая дывізія заняла Суланжы, аднак Трэн немцы ўтрымалі, за дзень адступілі толькі з некалькіх пазіцый. Аднак наступным днём 2-я канадская дывізія ўварвалася ў Фалез, дзе сустрэла нязначны супраціў разрозненых часцей войск СС і нямецкай пяхоты; да 17 жніўня горад быў заняты.

Апоўдні 16 жніўня фон Клюгэ адхіліў патрабаванне Гітлера перайсці ў контратаку як зусім немагчымае. Адступленне войск з мяшка было санкцыянавана Гітлерам у другой палове 16 жніўня; аднак ён памыляўся ў сваім перакананні, што фон Клюгэ вёў перамовы з саюзнікамі. 17 жніўня фельдмаршал, замяшаны ў замах на Гітлера 20 ліпеня 1944 года, быў адхілены ад камандавання і выкліканы ў Германію; дарогай скончыў жыццё самагубствам. Фон Клюгэ змяніў Вальтэр Мадэль, які перад усім загадаў 7-й і 5-й танкавай арміям адступаць на ўсход; пры гэтым 2-і танкавы корпус СС (рэшткі чатырох танкавых дывізій) трымаў абарону супраць брытанцаў і канадцаў на поўначы выхаду з катла, а 47-ы танкавы корпус (рэшткі двух танкавых дывізій) — супраць амерыканцаў на поўдні.

Кацёл

Цяпер змыканне акружэння было толькі справай часу, аднак, хоць амерыканцы ўжо стаялі ў Аржантане, канадцы прасоўваліся на поўдзень да Трэна дужа марудна, і да 17 жніўня акружэнне яшчэ не было замкнута. 1-я польская бранятанкавая дывізія генерала Станіслава Мачэка была падзелена на тры баявыя групы і атрымала загад накіроўвацца на паўднёвы ўсход і злучыцца з амерыканцамі ў Шамбуа. 18 жніўня Трэн заняла 4-я канадская танкавая дывізія. Заняўшы раніцай Шампо, 19 жніўня польскія баявыя групы, а таксама некаторыя часці 4-й канадскай дывізіі сустрэліся ў Шамбаа; да вечара палякі замацаваліся ў горадзе і звязаліся з 90-ы амерыканскі і 2-й французскай бранятанкавай дывізіямі. Нягледзячы на змыканне акружэння, саюзнікі не змаглі цалкам перакрыць шляхі адступлення нямецкай 7-й арміі, немцы атакавалі саюзныя сілы як з катла, так і звонку. 19 жніўня 2-і танкавы корпус СС змог прабіць праход на захад, захапіў палову Сен-Ламбера і трымаў яго цягам шасці гадзін, але пасля быў адкінуты. Многія нямецкія салдаты здолелі прайсці праз гэты калідор, ноччу асобныя малыя групы таксама здолелі перабрацца на ўсход цераз раку Дыў.

Заняўшы Шамбуа, дзве польскія баявыя групы адправіліся на паўночны ўсход і захапілі частку вышыні 262 (Монт-Армель), дзе ў ноч на 20 жніўня стварылі абарончыя пазіцыі. Раніцай 20 жніўня Модэль пачаў новую спробу прарваць акружэння, загадаў 2-і і 9-ы танкавым дывізіям СС атакаваць польскія пазіцыі на вышыні 262. Каля апоўдня некаторыя падраздзяленні 10-й і 12-й танкавых дывізій СС і 116-й пяхотнай дывізіі здолелі прарваць тонкую лінію абароны палякаў і адкрыць калідор, пакуль 9-я дывізія СС стрымлівала канадцаў. Да апоўдня каля 10 000 немцаў здолелі пакінуць мяшок.