Дагавор аб перадачы Літоўскай Рэспубліцы горада Вільні і Віленскай вобласці і аб узаемадапамозе паміж Савецкім Саюзам і Літвой (, ) — двухбаковы міждзяржаўны дагавор, падпісаны паміж СССР і Літвой 10 кастрычніка 1939 года.

У адпаведнасці з палажэннямі дагавора Літва атрымала каля адной пятай тэрыторыі Віленскага краю, уключаючы гістарычную сталіцу Вільню, якая на той момант была занятая Чырвонай Арміяй. Узамен Літоўская Рэспубліка абавязалася дазволіць стварэнне пяці савецкіх вайсковых баз і размяшчэнне 20 000 савецкіх вайскоўцаў на сваёй тэрыторыі. Гэты дагавор быў аналагічны пактам аб узаемадапамозе, якія Савецкі Саюз навязаў Эстоніі 28 верасня і Латвіі 5 кастрычніка таго ж года. Афіцыйна заяўлялася, што савецкая ваенная прысутнасць забяспечыць абарону Літвы ад магчымых нападаў нацысцкай Германіі і не закране яе дзяржаўны суверэнітэт. Аднак фактычна падпісанне дагавора азначала страту Літвой нейтралітэту і самастойнасці ў знешняй палітыцы, што стала першым крокам да яе інкарпарацыі ў склад СССР летам 1940 года.

Перадумовы Пасля заканчэння літоўска-савецкай вайны ў 1920 годзе РСФСР прызнала правы Літвы на Віленскі край. Аднак неўзабаве гэты рэгіён быў захоплены польскімі войскамі генерала Л. Жалігоўскага і ў 1922 годзе ўключаны ў склад Польшчы. На працягу ўсяго міжваеннага перыяду Літва адмаўлялася прызнаваць польскі суверэнітэт над Вільняй, а СССР дыпламатычна падтрымліваў гэтыя літоўскія прэтэнзіі.

Сітуацыя радыкальна змянілася з пачаткам Другой сусветнай вайны. 23 жніўня 1939 года Германія і СССР падпісалі Пакт аб ненападзе, сакрэтныя пратаколы якога адносілі Літву да сферы ўплыву Берліна. 1 верасня Германія напала на Польшчу, а 17 верасня на тэрыторыю Заходняй Беларусі і Заходняй Украіны ўвайшла Чырвоная Армія, якая 19 верасня ўзяла пад кантроль Вільню.

Убачыўшы хуткі крах Польшчы, савецкае кіраўніцтва дамаглося перагляду сакрэтных пратаколаў. 28 верасня 1939 года быў падпісаны Дагавор аб дружбе і граніцы. Згодна з сакрэтным дадаткам да яго, Германія перадала Літву ў савецкую сферу ўплыву ў абмен на этнічна польскія землі па лініі Віслы і Нарава. Адзіным выключэннем заставалася тэрыторыя вакол Сувалак. Гэты абмен даў І. Сталіну магчымасць выкарыстоўваць занятую Чырвонай Арміяй Вільню як інструмент ціску на літоўскі ўрад.

Перагаворы ў Маскве 29 верасня Савецкі Саюз паведаміў ураду ў Каўнасе пра жаданне пачаць перагаворы аб будучых адносінах і статусе Віленскага краю. 3 кастрычніка 1939 года міністр замежных спраў Літвы Юозас Урбшыс прыбыў у Маскву. Падчас асабістай сустрэчы І. Сталін прадэманстраваў яму карту сфер уплыву з савецка-германскіх пратаколаў і выставіў жорсткія патрабаванні. Літва павінна была падпісаць дагаворы аб размяшчэнні савецкіх ваенных баз (кантынгент да 50 000 салдат), перадаць частку сваёй паўднёва-заходняй тэрыторыі Германіі (згодна з дамоўленасцямі Масквы і Берліна) і ўзамен атрымаць частку Віленскага краю.

Ю. Урбшыс спрабаваў пратэставаць супраць уводу савецкіх гарнізонаў, разумеючы, што гэта азначае фактычную акупацыю і канец літоўскага нейтралітэту. Замест баз ён прапаноўваў узмацніць літоўскую армію і пабудаваць умацаванні на мяжы з Германіяй. Сталін адхіліў гэтыя прапановы і папярэдзіў: «Незалежна ад таго, возьмеце вы Вільню ці не, савецкія гарнізоны ўсё роўна ўвойдуць у Літву». У ходзе складанага гандлю колькасць савецкіх войск была зніжана спачатку да 35 тысяч, а потым да 20 тысяч чалавек. Таксама ўдалося дамовіцца аб пашырэнні тэрыторыі, якая перадавалася Літве, за кошт ваколіц Друскенікаў і Свянцян. Перагаворы аб перадачы часткі тэрыторыі Германіі літоўцы вырашылі адкласці.

Пасля кансультацый з урадам у Каўнасе, 7 кастрычніка літоўская дэлегацыя (якую папоўнілі генерал Стасіс Рашцікіс і віцэ-прэм’ер Казімерас Бізаўскас) вярнулася ў Маскву. Даведаўшыся, што СССР канцэнтруе войскі на мяжы і гатовы ўжыць сілу (як гэта раней было прадэманстравана Эстоніі), дэлегацыя страціла прастору для манеўру. Савецкі бок стаў нягнуткім і прадставіў канчатковы праект, які аб'яднаў пакт аб узаемадапамозе і перадачу Вільні ў адзін дакумент. Дагавор быў падпісаны 10 кастрычніка 1939 года.

Змест Дагавора Дагавор аб узаемадапамозе складаўся з дзевяці артыкулаў: Артыкул I: Перадача горада Вільна і Віленскай вобласці Літоўскай Рэспубліцы з уключэннем іх у склад яе дзяржаўнай тэрыторыі. Артыкул II: Абавязацельства бакоў аказваць адзін аднаму ўсялякую дапамогу, у тым ліку ваенную, у выпадку нападу або пагрозы нападу на Літву ці на СССР праз тэрыторыю Літвы з боку любой еўрапейскай дзяржавы. Артыкул III: Савецкі Саюз абавязваецца аказваць дапамогу літоўскай арміі ўзбраеннем і ваеннымі матэрыяламі на льготных умовах. Артыкул IV: Савецкі Саюз атрымлівае права трымаць у вызначаных пунктах Літоўскай Рэспублікі строга абмежаваную колькасць савецкіх наземных і паветраных узброеных сіл (базы прадастаўляліся на правах арэнды). Артыкул V: Каардынацыя дзеянняў у выпадку пагрозы нападу. Артыкул VI: Абавязацельства не ўдзельнічаць у кааліцыях і саюзах, накіраваных супраць аднаго з бакоў. Артыкул VII: Гарантыя таго, што рэалізацыя дагавора не закране суверэнных правоў бакоў, іх дзяржаўнага ладу, эканамічнай і сацыяльнай сістэмы (прынцып неўмяшання). Артыкул VIII: Тэрмін дзеяння артыкулаў аб узаемадапамозе — 15 гадоў з аўтаматычным падаўжэннем, у той час як перадача Вільні з'яўляецца пастаяннай. Артыкул IX: Палажэнні аб ратыфікацыі дагавора.

Да дагавора прыкладаўся сакрэтны пратакол, які дакладна вызначаў, што колькасць савецкіх вайскоўцаў у Літве не павінна перавышаць 20 000 чалавек.

Точнае месцазнаходжанне баз было вызначана пазней. 22 кастрычніка савецкая камісія на чале з М. П. Кавалёвым прыбыла ў Літву. Літоўцы спрабавалі абмежаваць прысутнасць РККА толькі Віленскім краем і поўднем краіны, катэгарычна пярэчачы супраць баз у Жамойці. У выніку 28 кастрычніка было падпісана пагадненне аб стварэнні чатырох баз: у Алітусе, Прыенаі, Гайжунаі і Новай Вільні (разам 18 786 вайскоўцаў з танкавымі, артылерыйскімі і авіяцыйнымі часцямі). Размяшчэнне паказвала, што СССР ствараў кола вакол Каўнаса, тагачаснай сталіцы Літвы, каб кантраляваць урад.

Непасрэдныя наступствы 12 кастрычніка Дагавор быў ратыфікаваны Прэзідыумам Вярхоўнага Савета СССР, а 14 кастрычніка — Сеймам Літвы. 27 кастрычніка быў падпісаны Дадатковы пратакол з дакладным апісаннем новай мяжы: Літва атрымала 6 880 кв. км тэрыторыі з насельніцтвам каля 430 тысяч чалавек.

28 кастрычніка 1939 года літоўская армія ўрачыста ўвайшла ў Вільню. Аднак перад тым як перадаць горад, савецкія ўлады вывезлі ў БССР велізарную колькасць прамысловага абсталявання, транспартных сродкаў і культурных каштоўнасцей. Пасля адыходу савецкіх войск у горадзе ўспыхнулі беспарадкі: польскае насельніцтва пратэставала супраць літоўскай улады, што перарасло ў яўрэйскія пагромы, якія давялося душыць з дапамогай савецкіх салдат, чые базы ўжо знаходзіліся непадалёк.

Палітычнае кіраўніцтва Літвы імкнулася прадставіць дагавор як буйную дыпламатычную перамогу. Аднак у прыватным парадку палітыкі ўсведамлялі, што наяўнасць іншаземных баз пазбаўляе краіну незалежнасці. Гэтае стаўленне знайшло адлюстраванне ў папулярным тады лозунгу: «Vilnius — mūsų, Lietuva — rusų» (бел. «Вільня — наша, а Літва — руская»). Ужо летам 1940 года Савецкі Саюз выкарыстаў прысутнасць сваіх войск для вылучэння ўльтыматуму і поўнай інкарпарацыі Літвы ў склад СССР.

Падрабязней пра далейшыя тэрытарыяльныя, дэмаграфічныя і сацыяльныя змены, звязаныя з гэтым дагаворам, глядзіце ў артыкуле Перадача Віленскага краю Літве.

Зноскі

Літаратура

Катэгорыя:Міжнародныя дагаворы Літвы Катэгорыя:Міжнародныя дагаворы СССР Катэгорыя:Дагаворы Другой сусветнай вайны Катэгорыя:1939 год у Літве Катэгорыя:1939 год у СССР Катэгорыя:Міжнародныя дагаворы аб тэрытарыяльных зменах Катэгорыя:Гісторыя Вільні Катэгорыя:Кастрычнік 1939 года Катэгорыя:Змяненне тэрыторыі Беларусі