Я́нуш Я́куб Ва́люсь (; ) — польска-паўднёваафрыканскі ўльтраправы актывіст, тэрарыст і забойца чарнаскурага лідара Камуністычнай партыі Паўднёвай Афрыкі Крыса Хані.

Біяграфія

Маладосць Нарадзіўся ў Закапанэ. Сям’я паходзіла з Усходняй Польшчы, так званых «усходніх крэсаў». У сям’і панавалі антыкамуністычныя погляды.

У юнацтве займаўся аўтамабільным спортам — выйграў тытул чэмпіёна Польшчы ў катэгорыі «Fiat 127». Ён казаў, што быў прыхільнікам «Салідарнасці», але быў бліжэй да праванацыяліялістычнай партыі «Канфедэрацыя незалежнай Польшчы».

Эміграцыя да Паўднёвай Афрыкі У 1981 годзе эміграваў у Паўднёвую Афрыку, далучыўшыся да свайго бацькі і брата, якія прыбылі туды ў сярэдзіне 1970-х гадоў, дзе з сям’ёй кіраваў невялікім шкляным заводам. Калі іх сямейны бізнес праз некалькі гадоў збанкрутаваў, бацька пакінуў Паўднёвую Афрыку, але браты засталіся. Старэйшы брат заснаваў кампанію, а Януш Валюсь стаў кіроўцам грузавіка.

Палітычная дзейнасць

У 1986 годзе прыняў паўднёваафрыканскае грамадзянства і актыўна заняўся палітычнай дзейнасцю. У перыяд нарастання расавых, ідэалагічных і нацыянальных антаганізмаў Валюсь стаў на бок афрыканерскіх нацыяналістычных актывістаў, якія імкнуліся захаваць сістэму расавай сегрэгацыі — апартэіду. Мужчына далучыўся да кіруючай Нацыянальнай партыі, затым да Кансерватыўнай партыі і, нарэшце, да неанацысцкай і тэрарыстычнай арганізацыі Афрыканерскі рух супраціву.

Калі ў лютым 1990 года рашэннем прэзідэнта Фрэдэрыка Вілема дэ Клерка быў вызвалены Нельсан Мандэла і легалізавана дзейнасць найбуйнейшых апазіцыйных аб’яднанняў — Афрыканскага нацыянальнага кангрэса і Камуністычнай партыі Паўднёвай Афрыкі, афрыканерскія рухі радыкалізаваліся. Крайнія расісцкія правыя, сярод якіх быў Валюсь, былі катэгарычна супраць бягучых палітычных змен. Акрамя таго, што яны выступалі супраць прадастаўлення грамадзянскіх і выбарчых правоў чорнай большасці, яны таксама баяліся наступстваў росту падтрымкі камуністаў.

Забойства Хані 10 красавіка 1993 года Валюсь застрэліў Крыса Хані, лідара Камуністычнай партыі ПАР, каля яго дома ў Боксбургу пад Прэторыяй. У судзе радыкал так апісаў момант забойства:

Рэакцыя пасля забойства і суда Забойства вядучага апазіцыйнага актывіста радыкалізавала грамадскія настроі, што пагражала правалам перамоваў паміж урадам апартэіду і апазіцыяй. Ваяўнічую атмасферу ў краіне ўдалося змякчыць галоўным чынам дзякуючы дзеянням Нельсана Мандэлы. Праз некалькі дзён пасля забойства палітык нагадаў у тэлевыступе, што хоць забойца быў белым чалавекам, злачынец быў знойдзены дзякуючы дапамозе белай жанчыны, афрыканеркі.

Лідар Кансерватыўнай партыі Клайв Дэрбі-Льюіс адказваў за замову забойства. Палітык падбухторваў Валюся да злачынстваў і забяспечваў яго зброяй. Абодвух актывістаў прысудзілі да смяротнага пакарання. Дзякуючы адмене гэтага пакарання ў ПАР прысуд быў заменены на пажыццёвае зняволенне. У спісе патэнцыйных ахвяр, знойдзеных Дэрбі-Льюісам, Хані апынуўся на трэцім месцы, першым быў Нельсан Мандэла, а другім — Джо Слова. У 1997 годзе Януш Валюсь паўстаў перад Камісіяй праўды і прымірэння, створанай для ўрэгулявання злачынстваў апартэіду. Прысуд не быў адменены.

Пазнейшыя гады У чэрвені 2015 года амбасада Польшчы ў Прэторыі перадала ў Міністэрства юстыцыі хадайніцтва Януша Валюся, які адбываў пажыццёвае зняволенне ў Паўднёвай Афрыцы, аб дазволе яму адбыць рэшту пакарання ў Польшчы.

10 сакавіка 2016 года суд у Прэторыі пастанавіў, што вязень можа быць умоўна вызвалены з турмы на працягу 14 дзён пасля вызначэння сумы закладу. Прэс-сакратар міністэрства юстыцыі ПАР Мтунзі Мхага паведаміў, што можна падаць апеляцыю, але гэты вердыкт не раўнасільны вызваленню Валюся. Такім чынам, Міністэрства юстыцыі Паўднёвай Афрыкі скарысталася сваім правам абскардзіць рашэнне сталічнага суда. Разгляд апеляцыі быў прызначаны на 5 мая 2017 года, а затым перанесены на 29 мая 2017 года. На слуханнях 29 мая Вярхоўны апеляцыйны суд у Блумфантэйне адклаў сваё рашэнне, пакуль Міністэрства юстыцыі не завершыць апеляцыю па гэтай справе. 18 жніўня 2017 года Вярхоўны апеляцыйны суд прыняў рашэнне аб адмене пастановы суда Прэторыі. Так Валюсь застаўся ў турме.

У пачатку 2017 года, пасля 30 гадоў, ён адмовіўся ад паўднёваафрыканскага грамадзянства, каб палегчыць працэс датэрміновага вызвалення з турмы і вяртання ў Польшчу, але летам таго ж года суд вырашыў, што Валюсь працягне адбываць турэмнае зняволенне ў ПАР.

21 лістапада 2022 года Канстытуцыйны трыбунал Паўднёвай Афрыкі прыняў рашэнне ўмоўна вызваліць Валюся з турмы. Валюсь знаходзіўся ў шпіталі з 29 лістапада пасля таго, як быў паранены нажом іншым зняволеным. 7 снежня ён быў вызвалены. Тэрмін умоўна-датэрміновага вызвалення складаў два гады, і на працягу яго Валюсь не мог пакінуць тэрыторыю Паўднёвай Афрыкі. 7 снежня 2024 года Януш Валюсь быў дэпартаваны ў Польшчу.

Палеміка пра забойства

Забойства Хані па цяперашні час выклікае бурныя эмоцыі і спрэчкі. Праціўнікі апартэіду называюць Валюся жорсткім забойцам харызматычнага лідара, у якім многія апазіцыянеры бачылі будучага лідара ПАР. Праціўнікі Валюся таксама абвінавачваюць яго ў прычыненні, на думку некаторых, высокай рызыкі зрыву мірных перамоваў аб адмене апартэіду. Яны таксама нагадваюць аб супрацоўніцтве Валюся не толькі з афрыканерскімі тэрарыстамі, але і з баевікамі з ліку неанацыстаў і супрэматыстаў.

Для моцна кансерватыўнай часткі белай супольнасці (у асноўным афрыканераў) Валюсь стаў героем, які выратаваў сваю краіну ад — на іх думку — небяспекі прыходу да ўлады камуністаў.

У 2013 годзе на польскім рынку выйшла выданне «Забіць Хані. Аповесць Януша Валюся» Міхала Зіхларжа. У 2019 годзе Цэзары Лазарэвіч выдаў кнігу «Нічога асабістага. Справа Януша Валюся».

У верасні 2024 года Акруговы суд Варшава-Сродмясце спыніў крымінальную справу супраць актывісткі Нацыянальнага адраджэння Польшчы Маржэны Д., абвінавачанай у публічным усхваленні палітычнага забойства, здзейсненага Янушам Валюсям. Падчас пікету, арганізаванага ў 2021 годзе актывістамі NOP перад амбасадай Паўднёвай Афрыкі ў Варшаве, яна заявіла, што «Януш Валюсь не здзяйсняў акту палітычнага тэрарызму. Гэта была палітычная святая экзекуцыя». Свой выступ яна скончыла словамі: «Патрабуем свабоды герою!». Суд прызнаў, што яна здзейсніла не злачынства, а толькі праступак, тэрмін даўнасці якога ўжо мінуў.

Крыніцы «Nelson Mandela, 1918—2013», www.newrepublic.com.

Wyjaśniamy, jak naprawdę wygląda sprawa Walusia

Adam Szostkiewicz, Jędrzej Winiecki. Już nie noc, jeszcze nie dzień. «Polityka», s. 86-7, 12.06.2010. Warszawa: «Polityka» spółdzielnia pracy.

Катэгорыя:Тэрарысты Катэгорыя:Прысуджаныя да смяротнага пакарання Катэгорыя:Старонкі з недагледжанымі перакладамі