«Капіта́нская дачка́» — гістарычны раман (або аповесць) Аляксандра Сяргеевіча Пушкіна, дзеянне якога адбываецца ў час паўстання Емяльяна Пугачова. Упершыню быў апублікаваны без указання імя аўтара ў 4-й кніжцы часопіса «Современник», якая паступіла ў продаж у апошняй дэкадзе 1836 года«Капитанская дочка» в критике и литературоведении // Пушкин А. С. Капитанская дочка. — Л.: Наука. Ленингр. отд-ние, 1984. — С. 233—280 — Печатные и эпистолярные высказывания о романе современников Пушкина, деятелей литературы и искусства 19—20 в., советских литературоведов. — (Лит. памятники)..
Праца над кнігай «Капітанская дачка» належыць да ліку твораў, якімі рускія пісьменнікі 1830-х гадоў адгукнуліся на поспех перакладных раманаў Вальтэра СкотаМирский, Д. С. Проза Пушкина // История русской литературы с древнейших времен до 1925 года / Пер. с англ. Р. Зерновой. — London: Overseas Publications Interchange Ltd, 1992. — С. 186—191.. Першым з гістарычных раманаў на рускую тэму ўбачыў свет «Юрый Міласлаўскі» М. М. Загоскіна (1829) (сустрэча Грынёва з важатым, паводле меркавання пушкіназнаўцаў, узыходзіць да аналагічнай сцэны ў рамане Загоскіна)Петрунина, Н. Н. Пушкин и Загоскин. («Капитанская дочка» и «Юрий Милославский») // «Русская литература», 1972, № 4. — С. 110—120.Гиллельсон, М. И., Мушина, И. Б. Повесть А. С. Пушкина «Капитанская дочка»: Комментарий. Пособие для учителя. — Л.: Просвещение, 1977.. Пушкін планаваў напісаць гістарычны раман яшчэ ў 1820-я гады (гл. «Арап Пятра Вялікага»), яго займае перспектыва стварэння твора з мноствам герояў, якія маюць шырокі спектр лёсаў і характараў, пастаўлены ў складаныя жыццёвыя ўмовы. Адным з подступаў да тэмы стаў чарнавік «Рамана на Каўказскіх водах», пачаты ўлетку 1831 года. Тут упершыню Пушкіным апрабаваны прыём паралелізму — два героі, пастаўленыя жыццём у сітуацыю складанага маральнага выбару, раскрываюць складаную гаму затоеных у іх раней чалавечых і маральных якасцей. Асобныя сюжэтныя лініі накіду: суперніцтва двух герояў праз дзяўчыну, няўдалае сватанне, інтрыгі ў адносінах да больш удачлівага суперніка, выкраданне гераіні адным з герояў і выратаванне яе іншым, які захаваў гонар і вернасць абавязку – у той ці іншай ступені аказаліся запатрабаванымі ў планах будучага гістарычнага рамана ПушкінаПетрунина, Н. Н. Проза Пушкина (пути эволюции). — Л.: Наука, 1987. — 334 с. — C. 242—245..
Задума аповесці пра пугачоўскую эпоху ў многім тлумачыцца грамадскай сітуацыяй тых гадоў у Расіі і ў Еўропе. Рэвалюцыі 1830 года ў Еўропе прывялі да падзення Бурбонаў у Францыі і незалежнасці Бельгіі, паўстанне ў Царстве Польскім, Беларусі і Літве парадкам скаланула Расійскую імперыю і выклікала спачуванне ва ўсім свеце. Адначасова па Расіі пракацілася хваля бунтаў у ваенных пасяленнях, а таксама хваляванняў і бунтаў у сувязі з эпідэміяй халеры. У грамадстве, у якім падзеі Пугачоўшчыны яшчэ былі жывыя ў памяці многіх сучаснікаў, загаварылі пра пагрозу новай сялянскай вайны. Пад уплывам грамадскіх настрояў адначасова з Пушкіным да пугачоўскай тэмы звярнуўся юны Лермантаў у рамане «Вадзім». У гэты час Пушкін, які вырашыў з дапамогай сяброў, у першую чаргу — Жукоўскага, свае праблемы пры імператарскім двары, заявіў пра планы стварэння гістарычных прац, у першую чаргу — гісторыі Пятра Вялікага. Мікалай I прыхільна паставіўся да планаў паэта. Пушкіну, прынятаму на службу ў міністэрства замежных спраў, было дазволена працаваць у дзяржаўных архівах, і імператар у лютым 1832 года асабіста накіраваў паэту зборнік дзяржаўных актаў Расійскай імперыі, якія ўтрымліваюць значны звод дакументаў пятроўскай эпохі. Але ад тэмы Пятра ўвагу паэта адцягнуў знойдзены сярод іншых дакументаў прысуд Пугачову і яго хаўрускнікам, сярод якіх называлася вядомае ў свеце прозвішча — ШванвічПетрунина, Н. Н. Проза Пушкина (пути эволюции). — Л.: Наука, 1987. — 334 с. — C. 245—246.Оксман, Ю. Г. Пушкин в работе над «Историей Пугачёва» // А. С. Пушкин. Собрание сочинений в 10 томах. — М.: ГИХЛ, 1959—1962. — Т. 7. — С. 371—410. — C. 372—373..
Імя Міхаіла Шванвіча, прадстаўніка вядомага дваранскага роду (сучаснікамі паэта былі два пляменнікі дзяржаўнага злачынцы, адзін з якіх быў сваяком чальца гуртка «Арзамас» Ф. Ф. Вігеля), які стаў саўдзельнікам Пугачова, несумненна павінна было прыцягнуць увагу Пушкіна. У тэксце прысуду не прыводзілася ніякіх дэталей злачынства Шванвіча, толькі фраза пра тое, што ён «палічыў за лепшае гнюснае жыццё, чым сумленную смерць». Улетку 1832 года Пушкін меў намер зрабіць Міхаіла Шванвіча героем рамана, аб'яднаўшы яго з бацькам, які быў выгнаны з лейб-кампаніі пасля таго, як разрубіў палашом у тракцірнай сварцы шчаку Аляксея АрловаОвчинников Р. В. Записи Пушкина о Шванвичах // Пушкин: Исследования и материалы / АН СССР. Ин-т рус. лит. (Пушкин. Дом). — Л.: Наука. Ленингр. отд-ние, 1991. — Т. 14. — С. 235—245.. Сярод іншых пугачоўцаў Пушкін звярнуў увагу на людзей з адметнымі зігзагамі біяграфіі. Яіцкі сотнік Пярфільеў быў адпраўлены з Пецярбурга для таго, каб угаварыць казакоў выдаць Пугачова ўраду, а замест гэтага стаў яго бліжэйшым паплечнікам. Ржэўскі купец Далгаполаў доўгі час вадзіў за нос і ўрад, і пугачоўцаў, спрабуючы вырашыць свае камерцыйныя праблемы. Першы план аповесці пра двараніна-пугачоўца з'явіўся ў чарнавых запісах Пушкіна не пазней за жнівень 1832 годаПетрунина, Н. Н. Проза Пушкина (пути эволюции). — Л.: Наука, 1987. — 334 с. — C. 246—247.:
Кулачны бой — Шванвіч — Пярфільеў — Пярфільеў, купец — Шванвіч за буянства сасланы ў вёску — сустракае Пярфільева.
Паводле навукоўца-пушкініста Пятрунінай, наступным храналагічна па чарзе стварэння стаў план аповесці, які змясціў Шванвіча ў паволжскім маёнтку. Галоўныя падзеі ў плане разгортваюцца ў 1774 годзе, калі паўстанне з меж Яіцкага войска і заводскіх раёнаў Урала пералілося ў сялянскае Паволжа, дзе ўспыхнула з новай сілай. У гэтым плане ўжо намечаны многія вядомыя рысы будучага рамана: завязка «Завея — шынок — разбойнік важаты» адпавядае пабудове сюжэта ў будучай другой главе рамана; намечаны ў плане эпізод з бунтам мужыкоў у вёсцы бацькі галоўнага героя быў рэалізаваны ў «Прапушчанай главе»; лёс героя ў фінале плана вырашае імператрыца Кацярына. Але і адрозненні плана з будучым раманам вельмі значныя. Малады Шванвіч паўстае тут не звязаным са службай, любоўная лінія не пераплецена з драматычнымі абставінамі рускага бунту — абранніца Шванвіча ўсяго толькі сасватана за іншага. Сустрэча з незнаёмцам пасярод завеі дае герою сродкі — банду паўстанцаў для вырашэння асабістых абставінПетрунина, Н. Н. Проза Пушкина (пути эволюции). — Л.: Наука, 1987. — 334 с. — C. 247—249..
Гэтая рамантычная фабула вельмі блізкая да сюжэту аповесці «Дуброўскі». У верасні 1832 года Пушкін пачуў ад свайго сябра Паўла Нашчокіна гісторыю пра двараніна Астроўскага, якая адбылася ў пачатку 1830-х гадоў. Застаўшыся без маёнтка ў выніку судовай справы з суседам, Астроўскі разам са сваімі сялянамі склаў банду, якая грабіла суседзяў. Відавочна, што сапраўдная гісторыя пра двараніна, выбітага са звыклай каляіны на разбойніцкі шлях, аказалася блізкай да бягучых пушкінскіх планаў, і ў кастрычніку 1832 года паэт адклаў планы пра Шванвіча дзеля рамантычнай аповесці пра двараніна-разбойніка, які адрозніваўся «розумам, адважнасцю і нейкай велікадушнасцю». Але к студзеню 1833 года рамантычная інтрыга «Дуброўскага», якая прасоўвалася ў напісанні спачатку вельмі хутка, відавочна, перастала задавальняць Пушкіна і была ім адкладзена. Ён зноў вярнуўся да сюжэту пра двараніна-пугачоўца. У новым плане з'яўляюцца вядомыя рысы будучага раманаПетрунина, Н. Н. Проза Пушкина (пути эволюции). — Л.: Наука, 1987. — 334 с. — C. 165, 183, 247—250.:
Шванвіч за буянства сасланы ў гарнізон. Стэпавая крэпасць — падступае Пугачоў — Шванвіч здае яму крэпасць — узяцце крэпасці — Шванвіч робіцца саўдзельнікам Пугачова — Вядзе сваё аддзяленне ў Ніжні — Выратоўвае суседа бацькі свайго — Чыка між тым ледзь было не павесіў старога Шванвіча. — Шванвіч прывозіць сына ў Пецярбург. Арлоў выпрошвае яго прабачэння. 31 студзеня 1833.
Усе тры планы будучай аповесці адрозніваюцца матывамі дзеянняў галоўнага героя, у шэрагі пугачоўцаў яго прыводзіць «буяная ўдаласць» пецярбургскага жыцця і знаёмства з Пярфільевым у першым плане, каханне — у другім, ідэйны пераход радавога двараніна на бок паўстанцаў — у трэцім. І кожны раз пытанне матывіроўкі ўчынкаў маладога Шванвіча не задавальняла Пушкіна, ён не лічыў іх дастаткова лагічнымі і пераканаўчымі. Пошук прычыны, з якой прадстаўнік вядомага роду апынуўся сярод паўстанцаў, падвёў Пушкіна да неабходнасці глыбейшага вывучэння гісторыі Пугачоўшчыны. 7 лютага 1833 года ён упершыню звярнуўся да вайсковага міністра Чарнышова з просьбай аб пошуку дакументаў у архівах вайсковага ведмаства, матывуючы гэта працай над біяграфіяй Суворава. Пушкін таксама вывучыў усе вядомыя друкаваныя працы, прысвечаныя Пугачоўшчыне, прыкладна ў гэты час у яго паперах з'явіўся першы накід да будучай «Гісторыі Пугачова» — «Між незадаволенымі Яіцкімі казакамі…». Паэта ўсё больш прываблівала біяграфія мужыцкага цара, «слаўнага мяцежніка» — Емяльяна ПугачоваПетрунина, Н. Н. Проза Пушкина (пути эволюции). — Л.: Наука, 1987. — 334 с. — C. 250..
У атрыманых архіўных дакументах Пушкін не знайшоў ніякай інфармацыі пра дзеянні Шванвіча сярод паўстанцаў. Але ён выявіў, што гэта быў не адзіны выпадак пераходу ўрадавых афіцэраў да Пугачова. Яго ўвагу прыцягнула справа капітана Башарына — армейскага афіцэра, уратаванага ад смяротнага пакарання пасля ўзяцця пугачоўцамі памежнай крэпасці дзякуючы заступніцтву падначаленых яму жаўнераў — «ён быў да іх добры і ў жаўнерскіх бедах іх не пакідаў». І хаця Пушкіна несумненна прывабіў лёс Башарына дзякуючы таму факту, што ў адрозненне ад большасці іншых палонных афіцэраў, той застаўся верным Пугачову да канца, у новым плане аповесці ён адышоў ад сапраўднай яго біяграфіі — «вярнуў» яго ў атрад МіхельсонаПетрунина, Н. Н. Проза Пушкина (пути эволюции). — Л.: Наука, 1987. — 334 с. — C. 251—252.Макогоненко, Г. П. «Капитанская дочка» Пушкина // Избранные работы. О Пушкине, его предшественниках и наследниках. — Л.: Художественная литература, 1987. — С. 440—540. — 640 с. — 20 000 экз. — С. 444—445.:
Башарын бацькам сваім прывезены ў Пецярбург і запісаны ў гвардыю. За свавольства сасланы ў гарнізон. Пашкадаваны Пугачовым пры ўзяцці крэпасці, узведзены ў капітаны і пасланы з асобнай партыяй у Сімбірск пад кіраўніцтвам аднаго з палкоўнікаў Пугачова. Ён ратуе бацьку свайго, які яго не пазнае. З'яўляецца да Міхельсона, які прымае яго да сябе, адзначаецца супраць Пугачова. Прыняты зноў у гвардыю. З'яўляецца да бацькі ў Маскву — едзе з ім да Пугачова.
Рэальны Башарын не быў малады і прабіўся ў капітаны з салдацкіх дзяцей. Але Пушкін надзяліў яго дэталямі біяграфіі, якія больш пасуюць Шванвічу, бо трапіць у гвардзейскі полк было магчыма толькі для нашчадка саліднага дваранскага роду. Пушкінскі Башарын малады і ўсё яшчэ адчувае апеку свайго бацькі. Міжволі апынуўшыся сярод пугачоўцаў, ён ратуе свайго бацьку ад гібелі, але той не хоча прызнаваць сына ў натоўпе бунтаўшчыкоў. Пушкін спрабуе паставіць юнага героя ў сітуацыю канфлікту і маральнага выбару — паміж сям'ёй, сваім класам і паўсталым народам на чале з Пугачовым, які пакінуў яго ў жывых. У адрозненне ад актыўнага паплечніка Пугачова Шванвіча, Пушкін змяшчае Башарына хутчэй у становішча сведкі, які дае магчымасць асвятліць агульныя і прыватныя падзеі ў лагеры мяцежнікаў і шырэй раскрыць фігуру іх правадыра. У канцы сюжэта Башарын вымушаны весці бацьку да Пугачова, каб той мог апраўдаць яго ў вачах бацькі і пацвердзіць, што юнак апынуўся ў мяцежным лагеры не па сваёй волі. Упершыню ў плане Пушкіна Пугачоў займае настолькі важнае месца, становіцца асноўнай дзейнай асобай і вяршыцелем лёсуПетрунина, Н. Н. Проза Пушкина (пути эволюции). — Л.: Наука, 1987. — 334 с. — C. 252—254.Макогоненко, Г. П. «Капитанская дочка» Пушкина // Избранные работы. О Пушкине, его предшественниках и наследниках. — Л.: Художественная литература, 1987. — С. 440—540. — 640 с. — 20 000 экз. — С. 445..