Мо́ва Стату́та Вялі́кага Кня́ства Літо́ўскага 1588 го́да — пісьмова-літаратурная і канцылярская мова, на якой быў створаны і надрукаваны Трэці Літоўскі Статут. Гэты дакумент ёсць адным з найкаштоўнейшых помнікаў старабеларускай (і стараўкраінскай) дзелавой пісьменнасці XVI стагоддзя. Моўная сістэма кодэкса дэманструе высокую ступень унармаванасці, выкарыстоўваючы выпрацаваныя стагоддзямі канцылярскія штампы, і разам з тым адлюстроўвае жывыя фанетычныя і марфалагічныя працэсы, уласцівыя ўсходнеславянскаму арэалу таго часу.
Назва і тэрміналогія Аўтэнтычнай саманазвай мовы, на якой быў напісаны Статут, ёсць тэрмін «руская мова» (руский языкъ, руская мова). У самім тэксце Статута 1588 года, як і ў яго папярэдніку 1566 года, выкарыстанне гэтай мовы ў дзяржаўным справаводстве было заканадаўча замацавана: «а писар земскиⸯ по рꙋску маєть литэрами и словы рꙋскими вси листы и позвы писати, а не инъшым ꙗзыком и словы».
У сучаснай лінгвістыцы і гістарыяграфіі існуе вялікая колькасць тэрмінаў для абазначэння гэтай мовы. У XIX — пачатку XX стагоддзя даследчыкі выкарыстоўвалі такія назвы, як літоўска-руская (П. І. Кёпен), руска-літоўская (І. М. Даніловіч), заходнеруская (І. Бяляеў, А. І. Сабалеўскі), старабеларуская (Я. Ф. Карскі), украінская (І. І. Агіенка, Р. М. Лашчанка). У сучаснай навуцы прынята адрозніваць дзве асноўныя разнавіднасці гэтай пісьменнасці: канцылярска-актавую мову (якой і напісаны Статут) і літаратурна-кніжную «простую мову», што выкарыстоўвалася пераважна ў рэлігійна-палемічнай літаратуры і мела больш прыкметны ўплыў царкоўнаславянскай мовы.
Дыялектная аснова і ўплывы Пытанне аб дыялектнай аснове мовы Статута 1588 года і ўвогуле заходнерускай пісьменнасці выклікала працяглыя дыскусіі сярод навукоўцаў, у выніку якіх сфарміраваўся шэраг інтэрпрэтацый. Гэта абумоўлена шматграннасцю і эвалюцыяй самой пісьмовай сістэмы. Асноўнымі ў навуцы выступаюць тры падыходы.
Беларуская дыялектная аснова Першы падыход адстойваў пераважна беларускую аснову адміністрацыйнай мовы Вялікага Княства Літоўскага. Упершыню гэтую думку яшчэ ў пачатку XIX стагоддзя выказаў В. С. Сопікаў. Пазней гэтая канцэпцыя стала найбольш аргументаванай і падтрымлівалася такімі аўтарытэтнымі лінгвістамі, як А. А. Шахматаў, А. І. Сабалеўскі, А. С. Будзіловіч, Я. Ф. Карскі, С. Пташыцкі і А. І. Жураўскі. Даследчыкі нават называлі канкрэтныя дыялектныя рэгіёны, якія сталі базай для мовы канцылярыі: Хр. Станг лічыў, што гэта былі гаворкі вакол Вільні, Ю. Шавялёў пераносіў цэнтр на цэнтральныя беларускія землі, а іншыя даследчыкі бачылі аснову ў дыялектах заходняй ці паўднёвай часткі былой Полацкай зямлі.
Украінская дыялектная аснова Другі падыход звязваў мову Статута з украінскім дыялектным асяроддзем. На такіх пазіцыях стаялі пераважна гісторыкі права (Р. Лашчанка, А. Ф. Кісцякоўскі, Г. Ірэчак) і гісторыкі (А. Яфіменка), якія сцвярджалі, што кодэкс напісаны на паўднёва-заходняй рускай мове. Лінгвісты ж шукалі карані гэтай мовы ў гаворках Галічыны (Л. А. Булахоўскі), паўднёва-заходняй (Ф. Т. Жылко, А. А. Маскаленка) ці паўночнай Украіны (Ф. П. Мядзведзеў). Паводле Хр. Станга, у афіцыйнай пісьменнасці ВКЛ з сярэдзіны XIV стагоддзя да канца княжання Казіміра Ягелончыка (1492 год) пераважалі ўкраінскія (галіцкія) рысы, і толькі потым, з узвышэннем Вільні і цэнтралізацыяй улады, цэнтр канчаткова зрушыўся на беларускія дыялектныя землі.
Беларуска-ўкраінскае кайнэ Трэці падыход разглядаў канцылярскую мову як наддыялектнае беларуска-ўкраінскае кайнэ. Тэрмін «украінска-беларускае кайнэ» ўпершыню ўжыў І. Агіенка, абапіраючыся на тэорыю П. Жыцецкага. Апошні сцвярджаў, што стваральнікі гэтай мовы свядома арыентаваліся на агульныя для ўсіх мясцовых славянскіх плямён элементы, наўмысна пазбягаючы вузкарэгіянальных асаблівасцей, такіх як спецыфічна беларускае дзеканне, цеканне ці аканне. Гэтую канцэпцыю штучнага літаратурнага стандарту пазней падтрымлівалі М. І. Талстой, Л. М. Шакун і іншыя.
Іншыя тэорыі Акрамя асноўных тэорый, у гістарыяграфіі існавалі і іншыя, часам або на аснову мовы: Велікаруская тэорыя: Расійскія гісторыкі імперскага кірунку (М. Устралаў, Ф. Чарнецкі, І. Спрогіс) спрабавалі даказаць, што асновай мовы была руская (велікаруская) мова, якая з цягам часу стала нібыта «сапсаванай» пад уплывам польскай і лацінскай моў. Царкоўнаславянская аснова: Некаторыя навукоўцы (М. Рудзіньска, А. Мартэль, І. Лапо, З. Зінкявічус) лічылі, што мова ВКЛ узнікла на аснове царкоўнаславянскай мовы, якая паступова была «разбаўлена» мясцовымі элементамі. Польскі і чэшскі ўплывы: На мяжы XVIII і XIX стагоддзяў польскія даследчыкі (Е. Банткэ, Т. Чацкі, С. Ліндэ) бачылі ў першадруку Статута пераважна польскую аснову з «рускімі» ўкрапваннямі. Іншыя навукоўцы (Г. Ірэчак, Ф. Палацкі, Л. Гумецкая) знаходзілі ў юрыдычнай мове моцны чэшскі ўплыў, асабліва ў тэрміналогіі і фразеалогіі, запазычанай са старачэшскіх грамат. Літоўскі ўплыў: Уладзімір Тапароў і Зігмас Зінкявічус звярталі ўвагу на значную літуанізацыю афіцыйнай мовы ВКЛ, звязаную з павелічэннем колькасці пісараў-літоўцаў у канцылярыі з канца XVI стагоддзя, што адбілася ў змешванні галосных и і ы, а таксама ў строгім размежаванні беларускага фрыкатыўнага г і выбухнога g (праз дыграф кг).
Параўнанне дыялектных уплываў Пытанне аб дыялектнай аснове мовы Статута 1588 года выклікала працяглыя дыскусіі сярод навукоўцаў, у выніку якіх сфарміраваліся тры асноўныя падыходы. Першы падыход адстойваў пераважна беларускую аснову адміністрацыйнай мовы Вялікага Княства Літоўскага. Гэтая канцэпцыя была найбольш аргументаванай і падтрымлівалася такімі аўтарытэтнымі лінгвістамі, як Я. Ф. Карскі, А. А. Шахматаў, Хр. Станг і А. І. Жураўскі. Яны адзначалі, што ў канцылярыі ВКЛ з часоў Вітаўта і асабліва ў XVI стагоддзі пераважаў беларускі дыялектны тып, які развіўся на аснове гаворак вакол Вільні і цэнтральных беларускіх зямель.
Другі падыход, характэрны для ўкраінскіх даследчыкаў (Р. Лашчанка, А. Ф. Кісцякоўскі) і некаторых гісторыкаў права, звязваў мову Статута з украінскай дыялектнай прасторай (паўднёва-заходняй рускай мовай). Трэці падыход, сфармуляваны П. Жыцецкім і падтрыманы М. І. Талстым і Л. М. Шакуном, разглядаў канцылярскую мову як наддыялектнае беларуска-ўкраінскае кайнэ, штучны літаратурны стандарт, які наўмысна пазбягаў вузкарэгіянальных рыс, каб быць зразумелым на ўсёй тэрыторыі дзяржавы ад Полацка да Кіева.
Мова Статута ёсць кампрамісным, унармаваныым варыянтам, які адфільтроўваў занадта выразныя мясцовыя гаворкі. Яна ўключала ў сябе як агульныя для беларусаў і ўкраінцаў рысы, так і спецыфічныя для кожнага з гэтых моўных арэалаў, што дэманструе параўнальная табліца:
+ Параўнанне фанетычных рыс мовы Статута 1588 года з жывымі ўсходнеславянскімі мовамі Фанетычная з’ява Беларуская мова Украінская мова Мова Статута 1588 г. Аканне (пераход нескладовага о ў а) Уласціва (напр., дарога) Не ўласціва (напр., дорога) Не ўласціва. Друкары пазбягалі акання як прастамоўнай рысы, захоўваючы этымалагічнае «о» (борода, голова, сторона). Іканне (пераход о, е ў і ў закрытых складах) Не ўласціва (напр., воз, печ) Уласціва (напр., віз, піч) Не ўласціва. Выкарыстоўваюцца традыцыйныя галосныя (напр., повозъ, печъ), формы з «і» сустракаюцца як выключэнне. Дзеканне і цеканне (пераход мяккіх д, т ў дз, ц) Уласціва (напр., хадзіці, дзеці) Не ўласціва (напр., ходити, діти) Не ўласціва. У тэксце паслядоўна пішацца мяккае «д» і «т» (люди, тисеча, дети). Зацвярдзенне шыпячых (ж, ш, ч, щ) і ц Уласціва (напр., жыццё, рака) Часткова ўласціва Уласціва. Працэс дэпалаталізацыі адлюстраваны вельмі шырока (жыти, чынити, присяга, врядъ), што з’яўляецца моцнай беларуска-ўкраінскай рысай. Пераход е ў о (ё) пасля шыпячых Уласціва (напр., жона) Не ўласціва (напр., жінка) Уласціва ў націскных складах перад цвёрдымі зычнымі (напр., жона, чоловекъ, чотыри). Поўнагалоссе (оро, оло, ере) Уласціва Уласціва Уласціва (голова, дерево, волость). Царкоўнаславянскае няпоўнагалоссе амаль адсутнічае, але ёсць польскае (владза, кгродъ). Канчатак -у/-ю ў родным склоне адз. ліку мужчынскага роду Уласціва Уласціва Уласціва. Шырока выкарыстоўваецца для неадушаўлёных і абстрактных назоўнікаў (року, дому, суду).
Значны ўплыў на фарміраванне юрыдычнай тэрміналогіі Статута аказалі польская і лацінская мовы. Гэта выяўляецца не толькі ў лексічных запазычаннях (декретъ, конституцыя, кгвалтъ), але і ў захаванні імі некаторых польскіх фанетычных рыс, такіх як няпоўнагалоссе ў тэрмінах (*кгродъ, владза). Царкоўнаславянскі ўплыў у тэксце зведзены да мінімуму, што адрознівае Статут ад рэлігійных тэкстаў таго часу.
Графіка і арфаграфія Арыгінальны тэкст Статута 1588 года быў надрукаваны ў Віленскай друкарні братоў Мамонічаў спецыяльна адлітым шрыфтам — курсівам, які візуальна імітаваў заходнерускі канцылярскі скорапіс і паўустаў XVI стагоддзя.
Графічная сістэма кодэкса мае шэраг спецыфічных асаблівасцей.
Лігатура «ук» (ꙋ) Літара ꙋ (ук) візуальна нагадвала лічбу 8 і ўжывалася ў Статуце як правіла ў пачатку слова ці пасля прыставак: ꙋбогиⸯ, ꙋвꙗзанье, ꙋделати, ꙋжывати, ꙋзда, ꙋкраинныⸯ. У сярэдзіне і на канцы слоў ужывалася як лігатура ꙋ, так і звычайнае «у». Дыграф «кг» (g): Выкарыстоўваўся выключна ў запазычаных словах (з польскай, лацінскай, нямецкай і літоўскай моў) для перадачы выбухнога гука [g], бо звычайная літара «г» у мове Статута абазначала фрыкатыўны гук [ɣ]. Прыклады: кгвалтъ (), кгродъ (), зекгарокъ (), Жикгимонтъ. Літары «е» (е вузкае) і «є» (е шырокае): «Є» (графічны эквівалент «ѥ») шырокае часцей за ўсё выкарыстоўвалася для абазначэння ётаванага гука [йэ] пасля галосных і падзяляльных знакаў (своє, здоровъє, маєтъ), хоць строгай сістэмы ў іх размеркаванні не было.
Літары «э» (э абаротнае) і «є» (э перавернутае) У актавай пісьменнасці для абазначэння цвёрдасці папярэдняга гука часам выкарыстоўвалася асаблівая літара — «э» (э абаротнае), што было характэрнай рысай старабеларускага паўустава і скорапісу. Аднак у друкаваным Статуце 1588 года з’яўляецца графічная навацыя — варыянт «є» (э перавернутае). Друкары выкарыстоўвалі ў рабоце адну і тую ж літару, змяшчаючы яе пры наборы і як «э», і як «є», прычым менавіта «є» прыкметна пераважае ў тэксце (219 фіксацый супраць 18). Знакі былі ўзаемазамяняльнымі ў адных і тых жа лексемах (напрыклад: *апєлꙗцыꙗ // апэлꙗцыꙗ // апелꙗцыꙗ, єкзєкꙋторъ // экзєкꙋторъ, *тєстаментъ // тэстаментъ // тєстамєнтъ // тестаментъ // тэстамэнтъ). Такім чынам у кодэксе фіксавалася вымаўленне [э] ў запазычаннях з лацінскай, нямецкай і польскай моў (арєштовати, дєкретъ // декрєтъ , *персона // пєрсуна, *сєквестръ // сєквєстръ). У спрадвечнай славянскай лексіцы літары «э» / «є» маркіравалі выключна паказ вынікаў працэсу зацвярдзення «ц»: у каранях (*целость // цєлость, *цена // цєна), а таксама ў канчатках назоўнікаў пасля іх палаталізацыі (шлꙗхътꙗнце // шлꙗхътꙗнцє, древцє).
Літара «ѣ» (яць) Літара «ѣ» (яць): Друкары Статута ў цэлым захоўвалі этымалагічна правільнае ўжыванне гэтай літары ў 78 % выпадкаў (вѣдати, мѣти, вѣра), але сустракаецца і яе змешванне з «е», а таксама гіперкарэктнае ўжыванне ў словах накшталт зѣмля замест земля.
Гук [ě] (яць) у жывым вымаўленні быў страчаны значна раней за час выдання Статута, таму на пісьме ў граматах і актах ВКЛ ужо ў XIV—XV стагоддзях літары «ѣ» і «е» пачалі змешвацца. Згодна з назіраннямі А. І. Сабалеўскага, у заходнерускіх дакументах XVI стагоддзя і ў друкаваным Статуце 1588 года літара «ѣ» сустракаецца збольшага як выключэнне, без асаблівай паслядоўнасці. Аднак, нягледзячы на тое, што адміністрацыйная разнавіднасць пісьмовай мовы практычна пазбегла царкоўнаславянскага ўплыву, друкары Мамонічы ўсё ж звярталіся да гэтай літары каля 403 разоў.
Гэта тлумачыцца найперш прыхільнасцю да традыцыйнай арфаграфіі: у 78 % выпадкаў ужыванне «яця» ў Статуце з’яўляецца этымалагічна правільным. Этымалагічны «ѣ» ў тэксце выкарыстоўваецца: У каранях слоў (2,3 % выпадкаў): вѣдоми, ѡповѣдати, свѣдецтвомъ, вѣна, вѣры, вѣчне, гнѣвъ, дѣлу, дѣвкахъ, дѣти, лѣкаству, мѣра, мѣсте, мѣщане, пѣнези, повѣту, свѣта і інш.