На́звы старабелару́скай мо́вы — сукупнасць гістарычных саманазваў, а таксама навуковых тэрмінаў, якія выкарыстоўваліся ў лінгвістыцы і гістарыяграфіі для абазначэння літаратурна-пісьмовай мовы Вялікага Княства Літоўскага і ўсходнеславянскіх зямель Рэчы Паспалітай у XIV—XVIII стагоддзях. Навуковае вызначэнне гэтага лінгвістычнага феномена нязменна выклікала цяжкасці з-за супярэчлівасці і дынамічнай зменлівасці самой мовы. Багатая даследчая традыцыя не прывяла да адзінага меркавання, у выніку чаго з часу абуджэння навуковай цікавасці да мінулага літоўска-рускай дзяржавы вучонымі было прапанавана не менш за чатыры дзясяткі абазначэнняў пісьмовай мовы адукаваных людзей таго часу. Яшчэ ў канцы XIX стагоддзя Я. Ф. Галавацкі канстатаваў, што навукоўцы не вырашылі, на якім нарэччы напісаны старыя кнігі і рукапісы, і карысталіся агульнымі назвамі: беларуская, маларасійская, літоўскаруская, польскаруская, змешаная славянская і крывіцкая мова.
Гістарычныя саманазвы У перыяд свайго актыўнага функцыянавання ў XVI—XVII стагоддзях пісьмовая мова мела дзве асноўныя саманазвы, якія адлюстроўвалі розныя функцыянальна-стылістычныя разнавіднасці і выкарыстоўваліся самімі яе носьбітамі: «руская мова» і «простая мова».
Тэрмін «руская мова» (у арыгінальных тэкстах — руский языкъ, руская мова, рускии езыкъ) першапачаткова і найбольш паслядоўна выкарыстоўваўся для абазначэння адміністрацыйна-дзяржаўнай, канцылярскай мовы. Пра неабходнасць яго афіцыйнага замацавання сведчаць падзеі сярэдзіны XVI стагоддзя. Да гэтага часу жыхары Вялікага Княства Літоўскага абыходзіліся без спецыяльнага наймення мовы актавых і канцылярскіх дакументаў, карыстаючыся не агульным нейкім языком, а сваім уласным. Патрэба ў новым паняцці ўзнікла ў сувязі з альтэрнатывай: якой быць мове дзяржаўных органаў перад пагрозай паланізацыі напярэдадні Люблінскай уніі 1569 года. Першыя фіксацыі назвы «руская мова» ў дачыненні да канцылярскай мовы княства сустракаюцца ў пісьмовых тэкстах 1560-х гадоў. Яе статус быў замацаваны ў Статуце 1566 года, дзе прадпісвалася земскаму пісару пісаць усе лісты і позвы па-руску, рускімі літарамі і словамі, а не іншай мовай. Гэты «моўны прывілей» быў слова ў слова паўтораны і ў Статуце 1588 года.
Разам з тым, граматныя людзі ВКЛ выкарыстоўвалі паняцце «руская мова» і для абазначэння літаратурнай разнавіднасці, якая часцей называлася «простай мовай». Напрыклад, яшчэ Францыск Скарына ўжываў азначэнне «руский языкъ» у адносінах да сваіх перакладаў, якія не былі адміністрацыйна-дзелавымі тэкстамі. Аўтар «Славенароскага лексікона» Памва Бярында тэрміналагічна супрацьпастаўляў «рускую» гаворку (гэта значыць кніжную «простую мову») «валынскай» (украінскай) і «літоўскай» (беларускай).
Тэрмін «простая мова» ў адрозненне ад універсальнага паняцця «руская мова» характарызаваўся сэнсавай і функцыянальнай адназначнасцю. Народжаная як альтэрнатыва царкоўнаславянскай мове, простая мова служыла сродкам інтэрпрэтацыі біблейскіх тэкстаў для «простых паспалітых людзей», а затым функцыянавала як літаратурная мова ў рэлігійна-палемічных творах. Эпітэт «простая» рабіў гэты тэрмін непрыдатным для наймення афіцыйнай мовы канцылярскіх і актавых дакументаў. Сігналы з'яўлення гэтага тэрміна бачныя ў Скарыны і ў С. Буднага, які выдаў у 1562 годзе ў Нясвіжы Катэхізіс «для простыхъ людей языка руского». У тэкстах таго часу часта сустракаецца суседства гэтых двух паняццяў: напрыклад, Л. Зізаній заяўляў, што тлумачыць словы са славенскай мовы на «простый рускїй дїялектъ».
Першыя навуковыя азначэнні (канец XVI — пачатак XIX стагоддзяў) Першую спробу тэрмінатворчасці ў дачыненні да гэтай мовы зрабіў Л. Зізаній у сваім «Лексісе» (1596), патлумачыўшы слова «катэхізіс» як «по-литовски оглашение». Кніжны характар гэтай паралелі прадугледжвае яе літаратурнае выкарыстанне. Пазней, у 1819 годзе, расійскі бібліёграф П. І. Кёпен назваў пісьмова-кніжную мову ВКЛ «літоўска-рускай». Гэтую ініцыятыву падтрымалі яго сучаснікі М. Т. Качаноўскі, М. А. Максімовіч і І. П. Сахараў. Магчыма, гэта паўплывала на пазіцыю гісторыка права І. М. Даніловіча, які вызначыў мову трэцяга Літоўскага Статута як «руска-літоўскае нарэчча».
У XVII стагоддзі ў Маскоўскай Русі фіксуецца паняцце «беларуская мова». Яно суправаджала пераклады твораў І. Галятоўскага «Неба новае» (1665) і К. Транквіліёна-Стаўравецкага «Люстэрка багаслоўя» (ў варыянце «бѣлоросiйскiй языкъ»), а таксама сустракалася ў граматыцы Ю. Крыжаніча (1666). Аднак значнага распаўсюджвання гэты тэрмін тады не атрымаў, яго адраджэнне адбылося ў пачатку XIX стагоддзя. У 1813 годзе В. С. Сопікаў выкарыстаў вызначэнне «беларускі» ў адносінах да мовы шэрагу надрукаваных у ВКЛ кніг, хоць і трактаваў яго не зусім карэктна — як сумесь царкоўнаславянскай, рускай, польскай і лацінскай моў. Пазней да назвы «беларуская гаворка» звярталіся Ф. І. Буслаеў, А. М. Аганоўскі, І. Нядзешаў, П. У. Уладзіміраў.
Польскі гісторык права Т. Чацкі ўвёў у абарот тэрмін język ruski (руская мова), які зацвердзіўся ў польскай навуцы і выкарыстоўваўся даследчыкамі С. Пташыцкім, Т. Лерам-Сплавінскім, Я. Янавым. У 1816 годзе, спасылаючыся на польскую практыку, гэты тэрмін («руський») пусціў у абарот у Расіі М. Т. Качаноўскі, каб не змешваць яго з маскоўскай «рускай». Неўзабаве М. І. Грэч прыраўняў «руський» да «беларускага», з чым катэгарычна не пагадзіліся ўкраінскія вучоныя, якія сцвярджалі, што так званая руская мова XIV—XVII стагоддзяў — гэта галоўным чынам украінская мова.
У 1829 годзе А. Паўстаньскі прапанаваў тэрмін польска-руская мова (język polsko-ruski). Гэты тэрмін пазней выкарыстоўвалі расійскія аўтарытэты С. П. Шавыроў і А. Х. Вастокаў, а ў 1934 годзе польская даследчыца М. Рудзіньска характарызавала мову ВКЛ як утварэнне «rusko-polski», дзе словы польскія ў рускім вымаўленні.
Своеасаблівыя гістарычныя неалагізмы былі прапанаваны польскімі аўтарамі ў сярэдзіне XIX стагоддзя. Паводле назвы ўсходнеславянскага племені крывічоў, І. Ярашэвіч і Ё. Марачэўскі называлі пісьмовую мову ВКЛ «крывіцкай» або «крывічанскай».
Ідэалагічныя канцэпцыі другой паловы XIX — пачатку XX стагоддзяў
Ідэалогія заходнерусізму У другой палове XIX стагоддзя на галоўныя ролі выходзіць тэрмін «заходнеруская мова». Гэтае паняцце мела сувязь з ідэалогіяй заходнерусізму, якая ставіла за мэту захаванне беларускай народнай ідэнтычнасці пры прызнанні дамінуючай ролі велікарускага цэнтра. Тэрмін сустракаецца ў працах М. В. Каяловіча (1864), які сцвярджаў, што гэтая мова «не была ні маларасійскай, ні беларускай, а проста заходнерускай, аднолькава зразумелай абодвум плямёнам». Яшчэ раней, у 1855 годзе, І. Бяляеў пісаў пра мову Літоўскага Статута як пра «старадаўні заходнерускі дыялект».
Да канца стагоддзя тэрмін «заходнеруская мова» стаў пазаканкурэнтным. Яго выкарыстоўвалі Я. Ф. Карскі, А. І. Сабалеўскі, А. А. Назарэўскі, а значна пазней — В. В. Анічэнка, Л. Л. Гумецкая, З. Ляшчынскі, У. М. Тапароў. Гэты тэрмін нівеляваў рэгіянальныя асаблівасці і ахопліваў усе жанрава-стылістычныя формы мовы.
У сучасным беларускім мовазнаўстве і гістарыяграфіі тэрмін «заходнеруская мова» падвяргаецца жорсткай крытыцы як імперскі і палітызаваны. Даследчыкі, сярод якіх А. І. Жураўскі, Л. М. Шакун, У. М. Свяжынскі і С. М. Запрудскі, адзначаюць, што гэты тэрмін штучна адрываў мову Вялікага Княства Літоўскага ад яе жывой беларускай дыялектнай асновы. Ён служыў ідэалагічным мэтам абгрунтавання адзінства «рускага свету» і маскіраваў самабытнасць беларускага этнасу і яго лінгвістычнай традыцыі.
Украінскія канцэпцыі Украінскія навукоўцы ў адказ выкарыстоўвалі ўласныя тэрміны, каб пазначыць дачыненне мовы да паўднёвых зямель. Яны пісалі пра «кніжную маларасійскую гаворку» (П. І. Жыцецкі), «літаратурную паўднёва-рускую мову» (А. Яфіменка) і «ўкраінскую літаратурную мову» (І. Агіенка). Азначэнне «стараўкраінская мова» атрымала шырокае распаўсюджванне толькі ў другой палове XX стагоддзя ў працах Л. Гумецкай, П. Плюшча і іншых.
Беларускія канцэпцыі Да канца XIX стагоддзя выбітны філолаг Я. Ф. Карскі дзеля адрознення ад сучаснай беларускай мовы трансфармаваў тэрмін у «старабеларуская мова». Гэта дало пачатак шырокаму выкарыстанню паняцця сярод беларускіх даследчыкаў, часта ў варыянтах з удакладняючымі эпітэтамі: старабеларуская літаратурная (Я. Станкевіч, Л. Шакун, А. Жураўскі); ; або літаратурна-пісьмовая (Л. Шакун, У. Свяжынскі); .
У другой палове XX стагоддзя ў беларускай навуковай школе канчаткова замацаваўся тэрмін «старабеларуская мова». Беларускія лінгвісты на багатым фактычным матэрыяле даказалі, што дзяржаўная, канцылярская і літаратурная мова Вялікага Княства Літоўскага фарміравалася пераважна на аснове беларускіх гаворак. У прыватнасці, А. І. Жураўскі падкрэсліваў, што пераважная большасць помнікаў пісьменнасці ВКЛ мае менавіта беларускія фанетычныя, марфалагічныя і лексічныя рысы, у той час як украінскія або чыста царкоўнаславянскія элементы з'яўляюцца перыферыйнымі або жанрава абумоўленымі. Даследчык У. М. Свяжынскі паказвае, што выкарыстанне тэрміна «старабеларуская мова» з'яўляецца найбольш навукова карэктным, бо ён адлюстроўвае гістарычную пераемнасць паміж мовай ВКЛ і сучаснай літаратурнай мовай, якая захавала асноўны лексічны фонд і граматычны лад сваёй папярэдніцы.
Тэрміналагічныя навацыі другой паловы XX — пачатку XXI стагоддзяў У XX стагоддзі атрымала распаўсюджванне канцэпцыя, паводле якой моўны падмурак складала «ўкраінска-беларускае койнэ». Тэрміналагічныя інавацыі другой паловы XX стагоддзя акцэнтавалі ўвагу на агульным наддыялектным характары: «ўкраінска-беларуская мова» (А. Кедайтэне), «ўкраінска-беларуская літаратурная» (У. М. Ператц, Л. А. Булахоўскі), «славяна-ўкраінска-беларуская мова» (Н. Непарожня) або нават «ўкраінская і беларуская шляхецкая свецка-літаратурная мова» (В. У. Вінаградаў).
Іншыя тэрміны суадносілі з'яву з месцам і часам: «паўднёва-заходнеруская позняга сярэднявечча» (В. Вінаградаў), «беларуская позняга сярэднявечча» (А. Жураўскі), «старабеларускаўкраінская» (А. Харашкевіч).
У XXI стагоддзі з'явіліся такія новаўвядзенні, як «пісьмовы інтэрдыялект русінаў» (Э. Гудавічус) і «пісьмовая заходнеруская (рутэнская) мова» (Вяч. Ус. Іваноў). Пазіцыі паняцця «рутэнская», якое мае глыбокія карані ў лацінскіх тэкстах, аслабляюцца яго агульным характарам і аманімічнасцю з тэрмінам для мовы галіцкіх ўкраінцаў.
Прадстаўнікі беларускага мовазнаўства неаднаразова выступалі з жорсткай крытыкай такіх кампрамісных або размытых абазначэнняў. Тэрміны накшталт «рутэнская мова» або «ўкраінска-беларускае койнэ» разглядаюцца беларускімі навукоўцамі як неправамерныя, паколькі яны штучна зніжаюць ролю беларускага этнасу ў дзяржаватворчых і культурных працэсах Вялікага Княства Літоўскага. Як адзначаюць беларускія даследчыкі, спробы ўніверсалізацыі назвы праз увядзенне лацінскага тэрміна «рутэнская» пазбаўляюць мову яе канкрэтнай нацыянальнай прывязкі, а канцэпцыя «койнэ» ігнаруе той факт, што дэмаграфічным і культурным цэнтрам стварэння актавай і літаратурнай пісьменнасці ВКЛ былі менавіта этнічныя беларускія землі, а аснову мовы складалі фанетычныя і граматычныя рысы беларускіх дыялектаў.
Асобна прапаноўваліся спецыяльныя найменні выключна для канцылярска-актавага варыянта: «старажытная актавая мова» (М. Гарбачэўскі), «актавая або дыпламатычная мова...» (А. Будзіловіч), «заходнеруская дзелавая мова» (А. Сабалеўскі), «актавая мова» (І. Агіенка), «заходнеруская канцылярская» (Хр. Станг), «старабеларуская канцылярска-юрыдычная мова» (А. Жураўскі) і «дзелавая ўкраінска-беларуская» (В. Русаноўскі).
Дыферэнцыяцыя «рускай» і «простай» моў З-за шырокай неаднароднасці моўных помнікаў сучасныя даследчыкі, абапіраючыся на працы П. П. Плюшча і У. П. Мякішава, паказваюць неабходнасць размежавання дзвюх разнавіднасцей мовы, выкарыстоўваючы гістарычныя тэрміны ў вузкім значэнні: