Прае́кт вае́нна-абаро́нчага саю́за БНР і краі́н Балты́і — нерэалізаваная дыпламатычная ініцыятыва дэлегацыі Беларускай Народнай Рэспублікі (БНР) на Парыжскай мірнай канферэнцыі ў 1919 годзе, якая прадугледжвала стварэнне адзінага ваенна-палітычнага блока дзяржаў Усходняй і Цэнтральнай Еўропы (Беларусі, Эстоніі, Латвіі, Літвы і Украіны) для сумеснай барацьбы супраць бальшавікоў. Аўтарам праекта выступіў член дэлегацыі БНР, генерал ад інфантэрыі К. А. Кандратовіч.

Перадумовы Вясной 1919 года дэлегацыя БНР на чале з А. І. Луцкевічам прыбыла ў Парыж для ўдзелу ў мірнай канферэнцыі з мэтай дамагчыся міжнароднага прызнання беларускай дзяржаўнасці з боку дзяржаў Антанты. Тэрыторыя Беларусі ў гэты час фактычна знаходзілася пад кантролем польскіх, савецкіх і нямецкіх ваенных фарміраванняў. Усведамляючы немагчымасць самастойна абараніць дзяржаўны суверэнітэт без уласных узброеных сіл і маючы патрэбу ў саюзніках, беларуская дэлегацыя пачала актыўна ўзаемадзейнічаць з прадстаўнікамі іншых новаўтвораных дзяржаў, у прыватнасці, з дэлегацыямі прыбалтыйскіх краін, якія працавалі ў межах Балтыйскай камісіі канферэнцыі. На той момант у склад беларускай місіі ўваходзілі сам прэм’ер-міністр А. І. Луцкевіч, міністр абароны палкоўнік Я. Ладноў, былы дэпутат Дзяржаўнай думы А. Азнабішын, сакратар Л. Баркоў і генерал К. А. Кандратовіч.

21 мая 1919 года К. А. Кандратовіч падрыхтаваў сакрэтны даклад для ўдзельнікаў Балтыйскай камісіі. У ім ён даў ацэнку агульнаму палітычнаму становішчу на тэрыторыі былой Расійскай імперыі. Генерал падкрэсліў, што на заходнім фронце ад Балтыйскага да Чорнага мора эстонскія, латышскія, літоўскія, беларускія, польскія і ўкраінскія войскі вядуць барацьбу супраць Савецкай Расіі цалкам ізалявана адно ад аднаго. Адсутнасць каардынацыі і наяўнасць узаемных тэрытарыяльных і палітычных прэтэнзій паміж гэтымі новымі дзяржавамі прыводзілі да міжусобных сутыкненняў і зніжалі эфектыўнасць супраціўлення бальшавікам. Выйсце з гэтай сітуацыі беларускі прадстаўнік бачыў у стварэнні магутнага «баявога аб’яднання» незалежных дзяржаў.

Сутнасць праекта Да пачатку чэрвеня 1919 года К. А. Кандратовіч дэталёва распрацаваў і падрыхтаваў тэкст дагавора аб ваенна-абарончым саюзе. Дакумент, датаваны 1 чэрвеня 1919 года і пазначаны грыфам «Сакрэтна», быў накіраваны ўрадам дзяржаў Усходняй Еўропы. Яго галоўнай задачай абвяшчалася вызваленне і абарона тэрыторый і дзяржаўнай незалежнасці краін-удзельніц ад узброеных сіл бальшавікоў.

Праект складаўся з некалькіх асноўных пунктаў. Па-першае, прадугледжвалася поўнае аб’яднанне дзеянняў усіх узброеных сіл дзяржаў, якія падпішуць дагавор. Па-другое, планавалася стварэнне бесперапыннага агульнасаюзнага фронту ад Балтыйскага да Чорнага мора. Па-трэцяе, для кіраўніцтва аб’яднанымі сіламі павінна было быць створана агульнасаюзнае камандаванне на чале з адным з выдатных палкаводцаў армій Антанты. Пры галоўнакамандуючым павінен быў дзейнічаць штаб з прадстаўнікамі армій усіх дзяржаў саюза, а таксама дапускалася запрашэнне добраахвотнікаў з армій Антанты і нейтральных краін.

Акрамя ваеннай інтэграцыі, праект прадугледжваў сумесныя дыпламатычныя крокі перад дзяржавамі-пераможцамі па ўсіх пытаннях, звязаных з ваеннай акцыяй. Для дэталёвай распрацоўкі саюзнага дагавора і плана яго практычнага ажыццяўлення прапаноўвалася заснаваць Саюзны вайсковы савет з паўнамоцных прадстаўнікоў кожнай краіны. Часовым месцазнаходжаннем савета павінен быў стаць Парыж.

Перагаворы і рэакцыя бакоў Найбольшую зацікаўленасць праект беларускай дэлегацыі выклікаў у прадстаўнікоў Эстоніі. Эстонская дзяржава ў гэты час вяла цяжкую вайну за незалежнасць на два франты: супраць бальшавікоў пад Нарвай і Тарту, а таксама супраць нямецкага Прыбалтыйскага ландсвера на поўдні. Сустрэча К. А. Кандратовіча з ваеннымі прадстаўнікамі Эстоніі, у прыватнасці з першым паслом Эстоніі ў Фінляндыі Оскарам Філіпам Каласам, адбылася 13 чэрвеня 1919 года ў памяшканні беларускай дэлегацыі.

Галоўнакамандуючы эстонскай арміяй генерал Ёхан Лайданэр уважліва вывучыў дакумент і падтрымаў ідэю стварэння адзінага фронту на Балтыцы. Ён пагадзіўся з тым, што разрозненыя сілы новых дзяржаў (эстонцаў, латышоў і літоўцаў) не маюць дастатковага патэнцыялу для супрацьстаяння Савецкай Расіі. Ё. Лайданэр ухваліў ідэю перадачы вярхоўнага камандавання генералу, прызначанаму саюзнікамі (брытанцу, французу ці амерыканцу), аднак таксама дапускаў магчымасць перадачы камандавання прадстаўніку Фінляндыі пры ўмове яе актыўнага ўступлення ў вайну супраць бальшавікоў. Эстонскі ўрад нават звярнуўся да Вялікабрытаніі з просьбай аб дапамозе ў стварэнні такога фронту.

Нягледзячы на падтрымку з боку балтыйскіх ваенных дзеячаў, дыпламатычныя намаганні сутыкнуліся з апазіцыяй з боку вялікіх дзяржаў. Францыя і Вялікабрытанія не былі зацікаўлены ў стварэнні самастойнага ваенна-палітычнага саюза малых дзяржаў. Гэтыя краіны разглядалі ўсходнееўрапейскі рэгіён праз прызму агульнарасійскага ўрэгулявання і рабілі стаўку на стварэнне моцнай Польшчы як галоўнага «санітарнага кардона» супраць бальшавізму. Акрамя таго, актыўна супрацьстаяла незалежнасці прыбалтыйскіх краін і Беларусі Руская палітычная нарада ў Парыжы (у складзе якой былі С. Дз. Сазонаў і Г. Я. Львоў), якая адстойвала інтарэсы белага руху і ўрада А. В. Калчака.

Восенню 1919 года Ваенна-дыпламатычная місія БНР у Латвіі і Эстоніі на чале з К. Б. Езавітавым працягвала намаганні па інтэграцыі Беларусі ў Саюз балтыйскіх дзяржаў. Беларускія прадстаўнікі ўдзельнічалі ў працы Юр’еўскай (Тартускай) канферэнцыі, дзе К. Б. Езавітаў прапанаваў ператварыць Юр’еў у «другі Парыж» для краін рэгіёна. Аднак адсутнасць прэм’ер-міністра А. І. Луцкевіча на гэтых перагаворах і паступовая змена геапалітычнай сітуацыі знізілі эфектыўнасць гэтых ініцыятыў.

Прычыны няўдачы і наступствы Рэалізацыя праекта ваенна-абарончага саюза правалілася з-за шэрагу непераадольных знешніх і ўнутраных перашкод. Галоўным знешнім фактарам стала адсутнасць падтрымкі з боку краін Антанты, якія не жадалі легалізаваць распад Расіі да поўнага заканчэння грамадзянскай вайны і падтрымлівалі тэрытарыяльныя прэтэнзіі Польшчы і белага руху.

Унутраным фактарам, які фатальна аслабіў пазіцыі БНР, стаў палітычны крызіс і раскол Рады БНР у снежні 1919 года на Найвышэйшую і Народную Рады, што прывяло да ўтварэння двух канкуруючых урадаў (урада А. І. Луцкевіча і ўрада В. Ю. Ластоўскага). Падзел беларускага нацыянальнага руху ў ваўмовах вайны пазбавіў яго суб’ектнасці на міжнароднай арэне.

Канчатковы ўдар па планах стварэння саюза быў нанесены сепаратнымі мірнымі дагаворамі, якія прыбалтыйскія краіны падпісалі з РСФСР: Тартускім (люты 1920 года, з Эстоніяй), Маскоўскім (ліпень 1920 года, з Літвой) і Рыжскім (жнівень 1920 года, з Латвіяй). Паводле ўмоў гэтых дагавораў, Эстонія, Літва і Латвія абавязваліся не дапускаць на сваёй тэрыторыі знаходжання ўрадавых арганізацый і палітычных груп, якія прэтэндавалі б на ролю ўрада на тэрыторыі Расіі ці яе частак. Гэта пазбавіла ўрад БНР легальнай базы для дыпламатычнай і ваеннай дзейнасці ў гэтых краінах і зрабіла немагчымым стварэнне ваеннага саюза.

Урэгуляванне тэрытарыяльнага пытання Беларусі ў далейшым адбывалася выключна ў межах савецка-польскіх перагавораў (без удзелу беларускага боку), што ў выніку прывяло да падпісання Рыжскага мірнага дагавора і падзелу Беларусі.

Крыніцы

Літаратура

Катэгорыя:Беларуская Народная Рэспубліка Катэгорыя:Парыжская мірная канферэнцыя (1919—1920) Катэгорыя:Міжнародныя адносіны ў гісторыі Беларусі Катэгорыя:Міжнародныя дагаворы Беларусі Катэгорыя:1919 год у Беларусі