Андрэ́а По́ца (таксама вядомы як Андрэа дэль Поца, Андрэа дэль Поцы; , ; , Трэнта — , Вена) — італьянскі мастак, дэкаратар, архітэктар і тэарэтык мастацтва. Манах ордэна езуітаў. Найбуйнейшы прадстаўнік рымскага барока перыяду Контррэфармацыі. Віртуозны майстар ілюзіяністычнага плафоннага роспісу і тэхнікі квадратуры, стваральнік эфекту «падману зроку» () і перспектывы «знізу ўверх» (). Аўтар знакамітага двухтомнага трактата па тэорыі перспектывы «Перспектыва жывапісцаў і архітэктараў» (, 1693—1700).

Біяграфія Нарадзіўся ў Трэнта (графства Ціроль), якое тады знаходзілася пад уладай Аўстрыі, вывучаў гуманітарныя навукі ў мясцовай езуіцкай школе. Вольна валодаў італьянскай і нямецкай мовамі. Заўважыўшы мастацкія схільнасці сына, у 1659 годзе (паводле іншых звестак у 1665 годзе) бацька адправіў яго вучыцца мастацтву. Верагодна, яго першым настаўнікам быў жывапісец Якопа Пальма Малодшы, а пазней ён вучыўся ў невядомага мастака з майстэрні Андрэа Сакі, які перадаў яму тэхнікі рымскага высокага барока. У далейшым Андрэа Поца шмат падарожнічаў па Ламбардыі, П'емонтце, Венета і Лігурыі, працаваў у Кома і Мілане.

25 снежня 1665 года ён уступіў у ордэн езуітаў (Таварыства Ісуса) як свецкі брат. У 1668 годзе быў прызначаны ў Каза Прафеса Сан-Фідэле ў Мілане, дзе створаныя ім святочныя дэкарацыі ў гонар нядаўна кананізаванага Францыска Борджыі (1671) атрымалі ўсеагульнае адабрэнне. Ён працягнуў мастацкую адукацыю ў Генуі і Венецыі. Яго ранняя творчасць сведчыць пра моцны ўплыў ламбардскай школы, для якой былі характэрныя насычаныя колеры, жорсткія контуры і выразны святлацень (). У Генуі для гільдыі гандляроў ён напісаў серыю карцін «Жыццё Ісуса», натхніўшыся творамі Пітэра Паўля Рубенса.

Мастацкая дзейнасць А. Поца была шчыльна звязана з патрэбамі езуіцкага ордэна, бо шматлікія нядаўна збудаваныя храмы патрабавалі аздобы. Ён выконваў фрэскі ў езуіцкіх касцёлах у Модэне, Балонні, Арэца, Монтэпульчана і Сансеполькра. У 1676 годзе ён упрыгожыў інтэр'ер касцёла Святога Францыска Ксаверыя ў Мандові (П'емонт). Гэта была яго першая вялікая фрэска, у якой ужо выкарыстоўваліся пазнейшыя ілюзіяністычныя прыёмы: фальшывая пазалота, бронзавыя статуі, мармуровыя калоны і ілюзорны купал на плоскай столі, запоўнены фігурамі ў складаных ракурсах. У 1678 годзе Поца распісаў столь езуіцкага касцёла Святых Мучанікаў у Турыне (роспісы паступова руйнаваліся ад вільгаці і ў 1844 годзе былі запісаны Луіджы Вакам, захаваліся толькі фрагменты).

Рымскі перыяд У 1681 годзе генерал ордэна езуітаў Джавані Паала Аліва выклікаў мастака ў Рым. Спачатку А. Поца працаваў у якасці сцэнографа для рэлігійных тэатралізаваных пастановак, але яго ілюзіяністычныя перспектыўныя дэкарацыі хутка прынеслі яму славу віртуоза насценнага і плафоннага жывапісу. Сярод яго замоўцаў быў Лівіа Адэскалькі, уплывовы пляменнік папы Інакенція XI.

Першыя рымскія фрэскі майстар стварыў у калідоры Іспавядальні, які злучаў касцёл Іль-Джэзу з пакоямі, дзе жыў святы Ігнацій Лаёла (1681—1686). Яго ілюзорная архітэктура і сцэны з жыцця святога гарманічна дапоўнілі карціны, напісаныя раней Жакам Куртуа. Таксама ён распісаў Капэлу Вінья ў манастыры Сан-Антоніа-але-Тэрмэ ў Сан-Сабэ (1682).

Касцёл Сант-Іньяцыа

Галоўным шэдэўрам Андрэа Поца з'яўляюцца ілюзорныя перспектыўныя фрэскі купала, апсіды і столі ў рымскім езуіцкім касцёле Сант-Іньяцыа, створаныя ў 1685—1694 гадах. Гэтыя роспісы сталі сімвалам рымскага высокага барока і ўстанавілі стандарт для дэкарыравання плафонаў па ўсёй каталіцкай Еўропе.

Касцёл быў асвечаны яшчэ ў 1642 годзе, аднак з-за недахопу сродкаў і спрэчак з фундатарамі з роду Людавізі сапраўдны купал так і не ўзвялі. Поца прапанаваў вырашыць праблему, стварыўшы на палатне дыяметрам 17 метраў майстэрскую ілюзію купала пры поглядзе знутры. У нефе касцёла таксама экспануецца макет гэтага храма, створаны паводле разлікаў мастака, дзе барабан з купалам выкананы ў рэальным аб'ёме.

На плоскай столі нефа Поца напісаў алегорыю «Апафеоз святога Ігнацыя». Кампазіцыя разлічана на назіранне з аднаго пункта, які адзначаны металічнай плітой у падлозе. Майстэрскае выкарыстанне лінейнай перспектывы, святла і ценю ператварыла цыліндрычнае скляпенне ў ідэалізаваную прастору, праз якую бачна прыняцце святога Ігнацыя ў адкрытыя нябёсы. Боскае святло сыходзіць ад Бога-Айца да Бога-Сына, які перадае яго святому Ігнацыю, ад якога яно разбіваецца на чатыры промні, што ідуць да чатырох кантынентаў. Гэтая кампазіцыя праслаўляе місіянерскую дзейнасць езуітаў. Поца праілюстраваў словы Хрыста з Евангелля ад Лукі: «Агонь прыйшоў Я кінуць на зямлю, і як хацеў бы, каб ён ужо разгарэўся!» (Лк 12:49) і словы Ігнацыя Лаёлы: «Ідзіце і запаліце ўсё». Для адлюстравання чатырох бакоў свету мастак, верагодна, выкарыстоўваў трактат «Іканалогія» Чэзарэ Рыпы. Адлюстроўваючы ваяўнічы дух Контррэфармацыі, замест традыцыйных евангелістаў або айцоў Царквы, Поца адлюстраваў у ветразях пераможных воінаў са Старога Запавету: Юдзіф і Алаферна, Давіда і Галіяфа, Яіль і Сісару, Самсона і філістымлян.

У 1697 годзе мастаку даручылі стварыць у апсідзе касцёла Сант-Іньяцыа алтары са сцэнамі з жыцця святых Ігнацыя, Францыска Ксаверыя і Францыска Борджыі. У гэтых алтарах захоўваюцца мошчы святых Алаізія Ганзагі і Яна Берхманса (1697—1699).

Іншыя працы ў Рыме і Італіі У 1695 годзе А. Поца выйграў конкурс, абышоўшы Себасцьяна Чыпрыяні і Джавані Батыста Арыгонэ, на стварэнне алтара ў капліцы Святога Ігнацыя ў левым трансепце касцёла Іль-Джэзу. Гэты грандыёзны алтар над магілай святога створаны з рэдкіх відаў мармуру і каштоўных металаў. Чатыры калоны з ляпіс-лазуры (цяпер заменены копіямі) абрамляюць каласальную статую святога працы П'ера Легро. Гэта быў вынік сумеснай працы больш чым 100 скульптараў і рамеснікаў, сярод якіх былі Бернардзіна Людавізі, Іль Ларэнцонэ і Жан-Батыст Тэадон. Поца таксама спраектаваў алтар у капліцы Святога Францыска Борджыі ў тым жа касцёле, аздобіў капліцу і галоўны алтар касцёла Іль-Джэзу ў Фраскаці (1699—1700).

У рымскім касцёле Сант-Андрэа-аль-Квірыналэ ён напісаў сцэны з жыцця польскага манаха-езуіта Станіслава Косткі ў капліцы яго імя і ў капліцы Святога Ігнацыя. Для парафіяльнай царквы Святога Міхаіла ў Брыксене Поца напісаў алтарную карціну з выявай бітвы арханёла Міхаіла з Люцыферам. У 1702 годзе стварыў ілюзорны купал на палатне для абацтва Святых Флоры і Луцылы ў Арэца.

У 1681 годзе вялікі герцаг тасканскі Козіма III дэ Медычы замовіў у яго аўтапартрэт для герцагскай калекцыі (цяпер у Уфіцы, Фларэнцыя). Карціна была даслана ў 1688 годзе. На гэтым палатне мастак адлюстраваны ў дыяганальнай позе: правай рукой ён паказвае на свой ілюзіяністычны твор, магчыма, купал касцёла ў Арэца, а левая абапіраецца на тры кнігі (што намякае на яго яшчэ не апублікаваныя трактаты па перспектыве).

Венскі перыяд У 1694 годзе Андрэа Поца апісаў свае ілюзорныя метады ў лісце да Антона Фларыяна фон Ліхтэнштэйна, пасла імператара Леапольда I пры папскім двары ў Рыме. Па рэкамендацыі прынца і на запрашэнне імператара, Поца ў 1702 ці 1703 годзе пераехаў у Вену. Там ён працаваў для суверэна, двара, князя Ёгана Адама фон Ліхтэнштэйна і розных рэлігійных ордэнаў.

Найбольш значным яго захаваным творам у Вене з'яўляецца манументальная плафонная фрэска «Допуск Геракла на Алімп» (1707) у Зале Геркулеса Садовага палаца Ліхтэнштэйнаў, якая выклікала вялікае захапленне сучаснікаў. Дзякуючы эфектам квадратуры архітэктурны роспіс разгортваецца на межах плафона, пры гэтым столь нібыта адкрываецца ў нябеснае царства, запоўненае алімпійскімі багамі. Таксама ён стварыў фрэскі і ілюзорны купал у венскім Езуіцкім касцёле. Творы Поца аказалі моцны ўплыў на развіццё барочнага мастацтва ў Аўстрыі, Венгрыі, Багеміі, Маравіі, Славакіі і Рэчы Паспалітай.

Памёр Андрэа Поца ў Вене 31 жніўня 1709 года, перад тым як планаваў вярнуцца ў Італію для праектавання новага езуіцкага касцёла ў Венецыі. З вялікімі ўшанаваннямі ён быў пахаваны ў Езуіцкім касцёле Вены.

Тэарэтычная і архітэктурная спадчына

Поца быў не толькі мастаком і архітэктарам, але і матэматыкам, геометрам ды астраномам. Свае мастацкія ідэі ён сфармуляваў у знакамітым двухтомным тэарэтычным трактаце «Перспектыва жывапісцаў і архітэктараў» (, 1693 і 1698), які ўтрымліваў 118 гравюр і быў прысвечаны імператару Леапольду I. Гэтая праца стала адным з першых дапаможнікаў па перспектыве для мастакоў і архітэктараў, яна вытрымала мноства выданняў і дзякуючы сувязям езуітаў была перакладзена на французскую, нямецкую, англійскую і кітайскую мовы.

У трактаце змешчана некалькі архітэктурных праектаў. Некаторыя з іх не былі рэалізаваны, аднак праект рымскага касцёла Святога Апалінарыя быў выкарыстаны для ўзвядзення езуіцкага касцёла Святога Францыска Ксаверыя ў Трэнта (1700—1702), інтэр'ер якога таксама спраектаваў А. Поца. У 1701—1702 гадах ён праектаваў езуіцкія касцёлы Сан-Бернарда і Кьеза-дэль-Джэзу ў Монтэпульчана, а таксама ўдзельнічаў у праектаванні храма ў Мандові. У 1699 годзе ён перадаў праекты для езуіцкага калегіума ў Рагузе (сучасны Дуброўнік) і для Люблянскага сабора.

Уплыў на мастацтва Вялікага Княства Літоўскага Тэарэтычная і практычная спадчына Андрэа Поца, у асаблівасці яго трактат «Перспектыва жывапісцаў і архітэктараў», аказала каласальны ўплыў на развіццё манументальнага жывапісу ў Вялікім Княстве Літоўскім у XVIII стагоддзі. Трактат Поца быў добра вядомы і шырока даступны ў бібліятэках манаскіх ордэнаў і дварах магнатаў ВКЛ, стаўшы фактычна галоўным падручнікам па барочным ілюзіянізме ў рэгіёне.

Мастакі ВКЛ, у першую чаргу звязаныя з ордэнам езуітаў, напрыклад, Ігнацій Дарэці, Якуб Брэцэр, Фрыдэрык Юзаф Обст, а таксама мясцовыя майстры Казімір Анташэўскі, Францішак Неміроўскі, актыўна выкарыстоўвалі прапанаваныя Поца схемы для стварэння ў храмах ілюзорных (аптычных) алтароў і шматпланавых фрэскавых кампазіцый у тэхніцы квадратуры.

Дзякуючы Поца ў мастацтве ВКЛ трывала замацаваўся прынцып стварэння «свяшчэннага тэатра» (), калі з дапамогай манументальнага жывапісу ілюзорна рассоўваліся межы рэальнай архітэктуры, ствараючы ўражанне неабсяжнай нябеснай прасторы нават у невялікіх храмах.

Самымі яскравымі прыкладамі прамога выкарыстання ідэй і праектаў Андрэа Поца на тэрыторыі ВКЛ лічацца ілюзорны купал і роспісы ў касцёле Божага Цела ў Нясвіжы, напрамую натхнёныя трактатам Поца, унікальныя аптычныя алтары ў Будслаўскім касцёле, манументальныя фрэскі ў Фарным касцёле ў Гродне, касцёле Святога Тадэвуша ў Лучаі, а таксама ў шматлікіх храмах Вільні: касцёле Святых Янаў, Святога Духа, Святога Георгія і інш..

Сям'я і вучні Брат Андрэа Поца, Джузэпэ Поца, быў манахам ордэна босых кармелітаў у Венецыі, а таксама мастаком, архітэктарам і скульптарам. У канцы XVII стагоддзя ён упрыгожыў галоўны алтар венецыянскага касцёла Скалцы.

Адным з вядомых вучняў Андрэа Поца быў мастак Агасціна Калачэроні.

Крыніцы

Літаратура

Спасылкі

Катэгорыя:Нарадзіліся 30 лістапада Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1642 годзе Катэгорыя:Нарадзіліся ў Трэнта Катэгорыя:Памерлі 31 жніўня Катэгорыя:Памерлі ў 1709 годзе Катэгорыя:Памерлі ў Вене Катэгорыя:Мастакі Італіі Катэгорыя:Мастакі барока Катэгорыя:Мастакі-манументалісты Катэгорыя:Езуіты Італіі Катэгорыя:Архітэктары Італіі