Турэцка-беларускі размоўнік 1836 года — унікальны рукапісны помнік лексікаграфіі і практычнай літаратуры беларускіх татар XIX стагоддзя. Уяўляе сабой тэматычны турэцка-беларускі (а ў канцы — румынска-беларускі) слоўнік-размоўнік, напісаны арабскім пісьмом. Захоўваецца ў аддзеле рукапісаў Нацыянальнага музея Літвы ў Вільні.

Гісторыя і паходжанне Сярод вядомых помнікаў пісьменства беларускіх татар, створаных на беларускай мове арабскім алфавітам, размоўнік вылучаецца сваім практычна-дыдактычным прызначэннем. У адрозненне ад шматлікіх кітабаў, тэфсіраў і хамаілаў, якія мелі выключна рэлігійны змест, гэты рукапіс быў створаны для задавальнення штодзённых побытавых і камерцыйных патрэб мусульман, якія часта ездзілі ў Асманскую імперыю.

Згадку пра гэты дакумент упершыню падаў Сцяпан Туган-Мірза-Бараноўскі ў сваім апісанні збору рукапісаў у Муфтыяце ў Вільні. Пазней размоўнік быў падрабязна апісаны Антонам Антановічам у яго фундаментальнай манаграфіі.

Сёння рукапіс захоўваецца ў Нацыянальным музеі Літоўскай Рэспублікі пад нумарам 42 (раней ён знаходзіўся ў фондах Караімскага музея ў Вільні, куды паступіў у 1946 годзе). Да перадачы ў музей рукапіс належаў жыхару горада Слонім Мустафе Шагідзевічу. Зыходзячы са зместу і асаблівасцей почырку, даследчыкі мяркуюць, што аўтарам або адным з перапісчыкаў тэксту быў менавіта ён ці іншы прадстаўнік сям'і Шагідзевічаў. Дата стварэння размоўніка — 1836 год — не пазначана ў самім тэксце прамым чынам, а была ўстаноўлена даследчыкамі на падставе лічбаў «18—36», схаваных у структуры паперы.

Палеаграфічнае апісанне З пункту гледжання палеаграфіі, рукапіс уяўляе сабой сшытак з 22 аркушаў (44 старонкі) фармату 11,5 х 18 см. Сшытак быў пашыты ўручную ільнянымі ніткамі і не мае пераплёту. Папера пажоўклая, на ёй выяўляецца вадзяны знак у выглядзе герба «Гурко» (Herbarz), а таксама ініцыялы «L.H.» (што можа сведчыць пра папяровую фабрыку).

Тэкст напісаны чорнымі і карычневымі чарніламі, месцамі прачытваецца з цяжкасцю з-за выцвітання. Нумарацыя аркушаў была зроблена пазней простым алоўкам. Аб'ём самога размоўніка складае 36 старонак (старонкі 4а-4б і 21а-22б засталіся пустымі). Тэкст напісаны некалькімі почыркамі. Старонкі 3б, 6б, 12а, 16а, 19а і 20а напісаны рукой трэцяга пісара, якім, верагодна, і быў Мустафа Шагідзевіч. Структура запісаў таксама змяняецца: на пачатковых старонках тэкст ідзе паралельнымі калонкамі (турэцкае слова — беларускі пераклад), а далей турэцкі тэкст ідзе роўным радком, над якім дробна дапісваюцца беларускія адпаведнікі. У некаторых месцах тэкст разбіты на тры калонкі: турэцкае слова, яго вымаўленне арабскімі літарамі і беларускі пераклад.

Змест і прыклады лексікі Размоўнік уключае каля 1000 лексічных адзінак і ўяўляе сабой тэматычны слоўнік. Сярод асноўных тэм: гандаль, знаёмствы, прывітанні, рэлігія, чалавек і часткі яго цела (галава, рот, вочы), будаўніцтва, сельскагаспадарчыя працы (араць, касіць). Асобныя блокі прысвечаны найму фурманкі, жывёлам (конь, карова), птушкам (качка, голуб), паляванню, вопратцы (кашуля, гаці), прыродным з'явам (дождж, маланка) і хваробам.

Прыклады турэцка-беларускіх фраз са слоўніка: sildim — абтар (абціраць) makas — ножицев (нажніцы) biyük — велики (вялікі) küçük — мали (малы) su — вода (вада) kızlar — дзевчата (дзяўчаты) allah selametler — шчаćлива да́рога (шчаслівай дарогі) biz moskov tarafundan — мӣ з маскавскайе стара́нӣ (мы з маскоўскага боку) ben bunu satarım kim isterse satın alın — йа гето прада́йӯ хто хоче кӯпиц собе (я гэта прадаю, хто хоча — купіце сабе).

Асобную і надзвычай рэдкую каштоўнасць уяўляюць дзве апошнія старонкі рукапісу (20а—20б), дзе змешчаны румынска-беларускі размоўнік. Ён уключае набор самых неабходных транзітных фраз для падарожжа праз тэрыторыі Малдовы і Валахіі.

Прыклады румынска-беларускіх фраз: buna dzev (рум. bună ziua) — дзен добри (дзень добры) buna damenaça (рум. bună dimineața) — так і табе дзен добри kiti parali platişti (рум. cât parale plătește) — много пар заплациц (колькі грошай заплаціць) la orz (рум. la orz) — за йечмен (за ячмень).

Моўныя асаблівасці Беларуская частка тэксту напісана з моцным уплывам паўднёва-заходняга дыялекту беларускай мовы (канкрэтна — гродзенска-баранавіцкай групы гаворак), што пацвярджае меркаванне аб стварэнні рукапісу ў Слоніме або яго ваколіцах. Сярод выразных фанетычных асаблівасцей вылучаецца паслядоўнае аканне (напрыклад: балото, блиско, висехло, войско). Таксама назіраецца о-аканне, калі ў ненаціскных складах замест «а» ўжываецца «о» (хмурной, сухой, тойо). Характэрнай рысай з'яўляецца і адсутнасць змякчэння зычных перад гукам «е» (насено, одзено, йедзено). У галіне марфалогіі адзначаецца ўтварэнне 2-й асобы множнага ліку дзеясловаў на «-еце» (не кричеца, идзеце) і паслядоўнае ўжыванне дзеяслова «быць» у форме йест у мінулым часе.

Турэцкая частка тэксту мае шэраг фанетычных і лексічных адхіленняў ад літаратурнай турэцкай мовы таго часу. Гэта сведчыць пра тое, што інфармант, які дапамагаў складаць размоўнік, хутчэй за ўсё, паходзіў з балканскіх уладанняў Асманскай імперыі (Балканскі паўвостраў), дзе існавалі свае рэгіянальныя дыялекты, а не з самой Анатоліі. Румынская мова (названая ў размоўніку «малдаўскай») таксама перададзена з фанетычнымі і граматычнымі недакладнасцямі, паказваючы, што для аўтара яна не была роднай або добра знаёмай.

Графіка і арфаграфія Стваральнікі размоўніка выкарыстоўвалі адаптаваны арабскі алфавіт, вядомы як беларуская арабіца, у стылі пісьма насх. Аднак графіка гэтага помніка мае пэўныя адрозненні ад больш ранніх татарскіх рукапісаў. У прыватнасці, для перадачы беларускага гуку «а» вельмі часта выкарыстоўваецца вертыкальная фатха (замест звычайнай гарызантальнай), а для гукаў «і» ды «ы» — вертыкальная кясра пад канцавой літарай. Таксама заўважана амаль поўная адсутнасць спецыфічных літар для мяккіх зычных, якія звычайна сустракаюцца ў кітабах (напрыклад, спецыяльных літар для мяккага «дз» ці «с»). Гук «ц» перадаецца пераважна арабскай літарай сад (ص).

Крыніцы

Літаратура

Катэгорыя:Рукапісы Катэгорыя:Беларуска-літоўскія татары Катэгорыя:Беларуская літаратура XIX стагоддзя Катэгорыя:Слоўнікі беларускай мовы Катэгорыя:Кітабы Катэгорыя:Нацыянальны музей Літвы Катэгорыя:Культура Слоніма Катэгорыя:Кнігі 1836 года Катэгорыя:Перакладныя слоўнікі