Лабараторыя беларускай філалогіі Польскай акадэміі навук (; пазней Лабараторыя беларускай мовы, ) — навукова-даследчае беларусазнаўчае падраздзяленне ў Варшаве, створанае ў 1953 годзе ў Польска-савецкім інстытуце і ў 1957 годзе ўключанае ў структуру Польскай акадэміі навук (ПАН)Barszczewska N., Jankowiak M. Dialektologia białoruska. — Warszawa: Instytut Slawistyki PAN, 2012. — S. 7—8. — 308 s. — ISBN 978-83-89191-14-4.. У пасляваенны перыяд лабараторыя была адным з асноўных цэнтраў даследавання беларускай мовы і культуры ў Польшчы; асабліва значнае месца ў яе працы займалі дыялекталогія, моўныя кантакты, анамастыка, фальклор і лексікаграфіяHandke K. Zarys dziejów Instytutu Slawistyki Polskiej Akademii Nauk // 50 lat slawistyki w Polskiej Akademii Nauk (1954–2004). Księga jubileuszowa Instytutu Slawistyki PAN / red. K. Handke. — Warszawa: Slawistyczny Ośrodek Wydawniczy, 2004. — S. 11—30. — ISBN 83-89191-24-5..

У працах па гісторыі ўстановы ўжываюцца дзве польскія назвы падраздзялення — Pracownia Filologii Białoruskiej і Pracownia Języka Białoruskiego. Першая назва, у прыватнасці, прыведзена пры апісанні складу падраздзялення пасля яго ўключэння ў ПАН; у пазнейшай структуры Інстытута ўжывалася назва Pracownia Języka BiałoruskiegoMaryniakowa I. Prace językoznawcze i folklorystyczne z zakresu wschodniej Słowiańszczyzny // 50 lat slawistyki w Polskiej Akademii Nauk (1954–2004). Księga jubileuszowa Instytutu Slawistyki PAN / red. K. Handke. — Warszawa: Slawistyczny Ośrodek Wydawniczy, 2004. — S. 125—135. — ISBN 83-89191-24-5..

Гісторыя

Першая польская навуковая ўстанова, якая спецыяльна займалася праблематыкай беларускай мовы, была створана ў 1953 годзе ў Польска-савецкім інстытуце ў Варшаве. Яна ўваходзіла ў Аддзел даследаванняў усходнеславянскіх моў і літаратур () і ў адной з крыніц названа Pracownia Języka Białoruskiego. Арганізатаркай беларусазнаўчых даследаванняў і кіраўніцай падраздзялення стала Антаніна Абрэмбская-Яблонская, якая ў 1953—1957 гадах узначальвала ў Польска-савецкім інстытуце секцыю беларускай і ўкраінскай філалогіі.

У 1955 годзе ў лабараторыі пачаліся сістэматычныя палявыя даследаванні ўсходнеславянскіх гаворак Беласточчыны, якія сталі асновай будучага «Атласа ўсходнеславянскіх гаворак Беласточчыны». У тым жа годзе пад кіраўніцтвам Антаніны Абрэмбскай-Яблонскай распачалася праца над падрыхтоўкай да друку неапублікаваных фальклорна-этнаграфічных матэрыялаў Міхала Федароўскага.

У снежні 1957 года лабараторыя разам з іншымі філалагічнымі падраздзяленнямі Польска-савецкага інстытута была далучана да Аддзела славістыкі ПАН (), папярэдніка сучаснага Інстытута славістыкі ПАН. У гэты час у склад Лабараторыі беларускай філалогіі ўваходзілі Антаніна Абрэмбская-Яблонская як кіраўніца, Станіслаў Глінка, Эльжбета Смулкова, якая працавала на няпоўнай стаўцы, і навукова-тэхнічная супрацоўніца Галіна Петручынік.

24 лютага 1977 года Аддзел славістыкі ПАН быў пераўтвораны ў Інстытут славяназнаўства ПАН (), а ў 1992 годзе інстытут атрымаў сучасную назву — Інстытут славістыкі ПАН. У структуры інстытута беларускае падраздзяленне функцыянавала пад назвай Лабараторыі беларускай мовы.

Кіраўнікамі лабараторыі ў перыяд працы над «Атласам усходнеславянскіх гаворак Беласточчыны» паслядоўна былі Антаніна Абрэмбская-Яблонская — да 1968 года, Януш Сяткоўскі — да 1972 года, Станіслаў Глінка — да 1984 года і Міхаіл Кандрацюк — да 1992 года. Міхаіл Кандрацюк працаваў у структуры Інстытута ў 1960—1992 гадах і ў 1985—1992 гадах афіцыйна ўзначальваў Лабараторыю беларускай мовы; адначасова ён удзельнічаў у палявым зборы матэрыялаў для атласаMichał Kondratiuk (1934–2025) // Instytut Slawistyki Polskiej Akademii Nauk, 17 верасня 2025.. З красавіка 1992 года кіраўніцтва лабараторыяй перайшло да Ірэны Марыняковай; у афіцыйных біяграфічных матэрыялах Інстытута перыяд яе кіраўніцтва падаецца як 1992—2005 гадыProf. dr hab. Irena Maryniakowa // Instytut Slawistyki Polskiej Akademii Nauk: біяграфічная старонка супрацоўніцы. Праверана 9 верасня 2026..

Навуковая дзейнасць

Дыялекталогія і «Атлас усходнеславянскіх гаворак Беласточчыны»

Асноўным шматгадовым праектам лабараторыі стала даследаванне ўсходнеславянскіх гаворак паўночна-ўсходняй Польшчы. Палявыя даследаванні ахапілі тагачаснае Беластоцкае ваяводства, акрамя яго заходняй паласы, і паўднёва-ўсходнюю частку Сувальскага ваяводства — ад Аўгустоўскай пушчы на поўначы да ракі Буг у раёне Драгічына і Мельніка на поўдні. Былі вызначаны 114 пунктаў збору дыялектнага матэрыялу, з якіх 111 увайшлі ў атлас.

Для даследавання Станіслаў Глінка пры ўдзеле Эльжбеты Смулковай падрыхтаваў апытальнік з 1730 пытанняў, аб'яднаных у 23 тэматычныя раздзелы. Палявы збор матэрыялу працягваўся да 1962 года і праводзіўся 32 даследчыкамі; пазней матэрыялы правяраліся, сістэматызаваліся і рыхтаваліся да лінгвагеаграфічнага апісання.

Першы том «Атласа ўсходнеславянскіх гаворак Беласточчыны» пад рэдакцыяй Станіслава Глінкі, Антаніны Абрэмбскай-Яблонскай і Януша Сяткоўскага выйшаў у 1980 годзе. Другі і трэці тамы, падрыхтаваныя пад рэдакцыяй Станіслава Глінкі, выйшлі адпаведна ў 1989 і 1993 гадах. Пад кіраўніцтвам Ірэны Марыняковай былі апрацаваны лексічныя тамы V—X, выдадзеныя ў 1995, 1996, 1999, 2002, 2007 і 2009 гадах; апошнім у 2012 годзе выйшаў том IV, прысвечаны словаўтварэнню, чым было завершана выданне дзесяцітомнага атласаAtlas gwar wschodniosłowiańskich Białostocczyzny. Tom IV: Słowotwórstwo / red. I. Maryniakowa; oprac. M. Czurak, E. Golachowska, I. Maryniakowa, K. Pastusiak, D. K. Rembiszewska. — Warszawa: Instytut Slawistyki PAN; Fundacja Slawistyczna, 2012. — 204 s. — ISBN 978-83-89191-10-6..

Праект меў на мэце не толькі картаграфаванне фанетычных, марфалагічных і лексічных асаблівасцей гаворак, але і даследаванне беларуска-ўкраінскіх, славянска-польскіх і славянска-літоўскіх моўных кантактаў на Беласточчыне. Сабраная ў ходзе экспедыцый картатэка стала таксама крыніцай для пазнейшых даследаванняў лексікі і моўных кантактаў на Падляшшы, паўночна-ўсходнім Мазоўшы і Сувальшчыне.

Фальклор і спадчына Міхала Федароўскага

Другім важным кірункам была падрыхтоўка да друку рукапіснай спадчыны Міхала Федароўскага. У 1955 годзе пад кіраўніцтвам Антаніны Абрэмбскай-Яблонскай пачалася апрацоўка збору беларускіх народных песень, які пасля Другой сусветнай вайны захоўваўся ў аддзеле рукапісаў бібліятэкі Варшаўскага ўніверсітэта. У 1955—1957 гадах працы фінансаваў Польска-савецкі інстытут, пасля чаго яны былі працягнуты ўжо ў структуры ПАН.

У выніку былі выдадзены пяты і шосты тамы працы Федароўскага «Люд беларускі» — у 1958 і 1960 гадах, а ў 1969 годзе — сёмы том, які меў характар дадатку да двух папярэдніх. Падчас гэтай працы ў архіве Федароўскага выявілі дадатковыя песенныя матэрыялы; на іх аснове Марыя Чурак падрыхтавала том VIII Lud białoruski. Inedita. Pieśni z archiwum zbieracza, выдадзены ў 1981 годзе. Такім чынам, у межах даследчай праграмы, распачатай у лабараторыі, былі падрыхтаваны чатыры пасляваенныя тамы спадчыны Федароўскага — V—VIII.

Лексікаграфія, анамастыка і моўныя кантакты

Да навуковых задач Лабараторыі беларускай мовы адносіліся даследаванні польска-беларускіх і славянска-літоўскіх моўных кантактаў, антрапаніміі і тапаніміі Беласточчыны, беларускага фальклору і, перадусім, усходнеславянскіх гаворак рэгіёна. Гэтыя напрамкі былі цесна звязаны з даследаваннем шматмоўнага польска-беларуска-ўкраінска-літоўскага памежжа.

З лабараторыяй была звязана і лексікаграфічная праца. У 1962 годзе пад рэдакцыяй Антаніны Абрэмбскай-Яблонскай і Мікалая Бірылы выйшаў Podręczny słownik polsko-białoruski («Падручны польска-беларускі слоўнік»). У 2000 годзе быў выдадзены Słownik frazeologiczny białorusko-polski («Беларуска-польскі фразеалагічны слоўнік»), падрыхтаваны Анатолем Аксамітавым і Марыяй Чурак; у гісторыі Інстытута гэтае выданне таксама аднесена да лексікаграфічных прац Лабараторыі беларускай мовы.

Крыніцы

Літаратура

Barszczewska N., Jankowiak M. Dialektologia białoruska. — Warszawa: Instytut Slawistyki PAN, 2012. — 308 s. — ISBN 978-83-89191-14-4. 50 lat slawistyki w Polskiej Akademii Nauk (1954–2004). Księga jubileuszowa Instytutu Slawistyki PAN / red. K. Handke. — Warszawa: Slawistyczny Ośrodek Wydawniczy, 2004. — 390 s. — ISBN 83-89191-24-5. Handke K. Zarys dziejów Instytutu Slawistyki Polskiej Akademii Nauk. — S. 11—30. Maryniakowa I. Prace językoznawcze i folklorystyczne z zakresu wschodniej Słowiańszczyzny. — S. 125—135.

Гл. таксама

Інстытут славістыкі Польскай акадэміі навук Кафедра беларусістыкі Варшаўскага ўніверсітэта Атлас усходнеславянскіх гаворак Беласточчыны

Катэгорыя:Беларусазнаўства ў Польшчы Катэгорыя:Польская акадэмія навук Катэгорыя:Навуковыя арганізацыі Варшавы Катэгорыя:1953 год у Польшчы