Паўста́нне 1863—1864 гадо́ў у Магілёўскай губе́рні — узброенае выстуленне мясцовай шляхты, інтэлігенцыі і навучэнцаў на тэрыторыі Магілёўскай губерні ў рамках агульнага паўстання ў Царстве Польскім, на Літве і ў Беларусі. У параўнанні з заходнімі рэгіёнамі, паўстанцкі рух на Магілёўшчыне меў лакальны характар, ахопліваў невялікую колькасць удзельнікаў і быў хутка задушаны расійскімі войскамі. Галоўнай і найбольш паспяховай падзеяй стаў захоп горада Горкі атрадам пад камандаваннем Людвіка Звяждоўскага.
Перадумовы і стан грамадства Магілёўская губерня была далучана да Ра Расійскай імперыі адной з першых, у выніку першага падзелу Рэчы Паспалітай у 1772 годзе. Да сярэдзіны XIX стагоддзя працэс русіфікацыі і інтэграцыі ў імперскую сістэму тут зайшоў значна далей, чым у іншых беларускіх паветахStan. Kościałkowski: Ze studjów nad dziejami ekonomij królewskich na Litwie. Rocznik V Tow. Przyjaciół Nauk w Wilnie za lata 1911—1914.. Пасля здушэння паўстання 1830—1831 гадоў улады нанеслі моцны ўдар па мясцовым польскім і каталіцкім элеменце. Указамі 1832 года былі ліквідаваны традыцыйныя шляхецкія пасады падкаморыяў, каморнікаў і харужых, а ў 1839 годзе мясцовая шляхта была пазбаўлена права выбару старшыні грамадзянскай палатыT. Wierzbowski: K istorji tajnych obszczestw sredi litewsko-polskoj mołodieży w 1819—1823 godach. Warszawa 1898, str. 86.. Адначасова праводзілася сістэматычнае перасяленне дробнай шляхты ў глыб Расіі, былі накладзены секвестры на маёнткі паўстанцаў, а ў 1836 годзе забаронена выкладанне польскай мовы ў школах Віцебскай і Магілёўскай губерняўWiadomości o sekwestrach majątków w gub. mohilewskiej: Tygodnik Petersburski z r. 1831 n. 43, z r. 1832 n. 11, 22, 47 i dalsze..
Нягледзячы на рэпрэсіі, на тэрыторыі губерні заставалася значная колькасць каталіцкага і шляхецкага насельніцтва, якое захоўвала нацыянальныя традыцыі. Паводле даных спісаў 1865 года, у заходняй частцы губерні, над рэкамі Дняпро і Друць, налічвалася звыш 12 тысяч прадстаўнікоў дробнай шляхты, а ва ўсходняй частцы, над ракой Сож — больш за 25 тысяч асоб шляхецкага паходжання. Важным цэнтрам канцэнтрацыі патрыятычнай моладзі стаў Горы-Горацкі земляробчы інстытут, дзе сярод навучэнцаў пераважалі выхадцы з розных куткоў гістарычнай Літвы.
Падрыхтоўка да паўстання Патрыятычнае ажыўленне пачалося ў губерні ў 1861 годзе. У жніўні мясцовая шляхта, сабраная ў Горках, стварыла камісію для распрацоўкі статута земляробчага таварыства на чале з Эдуардам Жукоўскім. Адначасова абмяркоўваліся праекты стварэння Зямельнага банка і таварыстваў цвярозасці сярод сялян. 29 лістапада 1861 года моладзь у Горках урачыста адзначыла гадавіну Лістападаўскага паўстання набажэнствам з выявамі Белага Арла і ПагоніJózefa ze Świętorzeckich Obiezierska: Męczeńskie lata w księdze zbiorowej: Nasze Kresy: Mohilewszczyzna. Mohilew — Moskwa 1917, str. 46..
Таемная паўстанцкая арганізацыя пачала фармавацца з 1862 года. Доктар Міхал Аскерка, камісар Нацыянальнага ўрада, некалькі разоў прыязджаў з Вільні і Мінска ў Магілёў для каардынацыі дзеянняў. У кіраўніцтва мясцовай арганізацыі ўвайшлі ксёндз Уладзіслаў Любамірскі і Ігнат Бжастоўскі. Ваенным начальнікам Магілёўскай губерні быў прызначаны капітан расійскага Генеральнага штаба Людвік Звяждоўскі, які ўзяў канспіратыўны псеўданім «Тапор»A. Giller: Historja powstania narodu polskiego w 1861—1864 r. Paryż 1868. T. II, str. 399.. Яго план прадугледжваў аб'яднанне сіл Чавускага і іншых паветаў, захоп Горак дзеля папаўнення запасаў зброі з арсенала інстытута, пасля чаго планаваўся марш на поўдзень да Чавусаў і Клімавічаў. Агульны сігнал да выступу быў прызначаны на 5 мая 1863 года.
Ход паўстання
Горад Горкі стаў цэнтральным пунктам паўстання ў рэгіёне дзякуючы наяўнасці студэнтаў-земляробаў і слухачоў курсаў таксатараў. У ноч на 6 мая пачалося ўзброенае выступленне. Паўстанцы падзяліліся на чатыры групы і адначасова атакавалі інстытут, павятовае ўпраўленне і казармы каманды інвалідаў. Падчас штурму драўляных казарм адбылася жорсткая сутычка. Студэнт Войцех Дамарадскі, узброены ружжом, кінуўся на салдат, быў уколаты багнетамі, а калі будынак падпалілі, трагічна загінуў у полымі. Тым часам іншыя групы без сур'ёзнага супраціву захапілі павятовае ўпраўленне, адкуль канфіскавалі каля 15 тысяч рублёў са скарбонкі і забралі зброю. На світанні паўстанцы абвясцілі Маніфест 22 студзеня аб вызваленні сялянStefan Kulesza, Rosjanin, we wspomnieniach swych, zaczerpniętych z ust b. ucznia szkoły średniej horeckiej, Aleksandra Heinricha (Gory-Goreckaja katastrofa, Russkaje starina 1883 r. zeszyt IX, str. 613).. Атрад Звяждоўскага пакінуў горад і накіраваўся да Дрыбіна, аднак з-за недахопу падтрымкі змяніў кірунак на поўнач да Любавічаў і Бабінавічаў. Зразумеўшы немагчымасць далейшай барацьбы, Звяждоўскі распусціў атрад і збег за мяжу.
Выступленні ў іншых паветах насілі разрознены характар. У Аршанскім павеце атрад ваеннага начальніка Ігната Будзіловіча сабраў каля 250 чалавек і дзейнічаў каля Сляпцоў і Пагоста, але 9 мая быў разбіты расійскімі войскамі, а сам Будзіловіч трапіў у палон і быў расстраляны ў Оршы. У Сенненскім павеце група Валяр'яна Шлягера пацярпела паражэнне ў бітве пад Шчаўрамі, дзе паранены камандзір быў палоненыP. Zieliński w swych Bitwach i potyczkach niesłusznie starcie pod Szczawrami umieszcza pod Chłopieniczami.... У Быхаўскім павеце ветэран эміграцыі Ільдэфонс Анцыпа арганізаваў атрад каля Балонава Сяльца, але ён быў рассеяны пяхотайEdward Pawłowicz: Wspomnienia z nad Wilji i Niemna, Lwów 1883, str. 125—230.. У Рагачоўскім павеце паўстанне спрабаваў падняць Тамаш Грыневіч, чыя група была хутка знішчана, а Грыневіч расстраляны ў Рагачове. У Чэрыкаўскім павеце каля Крычава дзейнічаў невялікі шляхецкі атрад З. Пячкоўскага, які таксама напаткаў няўдачу.
Да трагічных эпізодаў спроб аб'яднання паўстанцаў адносіцца гісторыя Барташэвіча і Тадэвуша Чудоўскага. Рухаючыся на брычцы да атрада ў Горкі, яны хацелі пераправіцца праз раку Проня каля вёскі Лецягі. Іх брычку абшукалі расійскія салдаты і знайшлі зброю. У жорсткай сутычцы Чудоўскі быў смяротна паранены, а Барташэвіч моцна збіты і аглушаны, але здолеў выжыць, захаваўшы памяць пра гэты бой для гісторыкаўM. Marcinowski w przypisach do „Pamiętników” Gieysztora, II, 294..
Следства і рэпрэсіі Пасля здушэння супраціву віленскі генерал-губернатар Міхаіл Мураўёў разгарнуў у губерні маштабныя рэпрэсіі. Паўсюль пачалі працаваць ваенна-следчыя камісіі. Сотні прадстаўнікоў каталіцкай шляхты былі асуджаныя на катаргу або ссылку ў Сібір. Былі канфіскаваны маёнткі роду Любамірскіх, маёнтак Краснае Чудоўскага, а таксама землі Звяждоўскага. Дробную шляхту часта цэлымі сем'ямі і вёскамі высялялі ў Пермскую і Арэнбургскую губерніAlfawitnyj spisok politiczeskim prestupnikam, liszonnym po sudu praw sostojanja, imuszczestwa koich podłeżat konfiskacji w kaznu. Wilno b. d..
Студэнты інстытута ў Горках падвергліся жорсткаму следству: дзясяткі навучэнцаў былі адлічаны, арыштаваны і сасланы. У 1864 годзе сам інстытут быў паніжаны ў статусе, а яго вышэйшыя класы пераведзены ў Пецярбург. У выніку рэпрэсій і эміграцыі каталіцкі і польскамоўны элемент на Магілёўшчыне панёс незапаўняльныя страты.
Крыніцы
Літаратура
Катэгорыя:Паўстанне 1863—1864 гадоў у Беларусі Катэгорыя:Гісторыя Магілёўскай вобласці Катэгорыя:Канфлікты 1863 года