Карыльён (), глокеншпіль () — механічны музычны інструмент (клавішна-ўдарны ідыяфон), які ўяўляе сабой набор нерухома замацаваных званоў, языкі якіх злучаныя з клавіятурай пры дапамозе дротавай перадачы (як вал, што верціцца, у органе).

Радзімай карыльёна лічыцца Фландрыя, а цэнтрам карыльённага мастацтва — горад Мехелен (з чым звязаны выраз «малінавы звон»). З канца XV стагоддзя карыльёны ўсталёўваліся на званіцах (бефруа) і муніцыпальных будынках (ратушах). Да пачатку XX стагоддзя вобласць іх распаўсюджвання абмяжоўвалася Заходняй Еўропай. У XX стагоддзі ператварыліся ў канцэртны інструмент.

Паходжанне Першапачаткова карыльёны абслугоўвалі патрэбы каталіцкіх храмаў на поўначы сучаснай Бельгіі. Мастацтва ігры на карыльёне здаўна адносілася да ліку самых ганаровых у царкоўным коле і перадавалася па спадчыне.

Калі ў праваслаўных званіцах званы падбіраюцца так, каб кожны наступны быў роўна ў два разы большы ці меншы за папярэдні, то ў каталіцкіх карыльёнах колькасць званоў не можа быць меншай за 23, і яны падбіраюцца як ноты ў піяніна, выстройваючыся па храматычным шэрагу ў дыяпазоне ад дзвюх да шасці актаў.

Уладкаванне Інструмент змяшчае не менш за 23 бронзавыя званы, па якіх удараюць па чарзе або акордамі. На традыцыйным карыльёне іграюць з дапамогай клавіятуры, якая ўяўляе сабой набор рычагоў, па якіх удараюць кулакамі, а таксама педальнай клавіятуры. Рычагі з дапамогай дротавых цяг звязаныя з языкамі званоў, дазваляючы выканаўцу змяняць гучнасць ноты ў залежнасці ад сілы, прыкладзенай да клавішы.

Інструмент можа працаваць у аўтаматычным рэжыме пасродкам музычнага барабана са штыфтамі, размяшчэнне якіх вызначае час і вышыню выкананых нот. Пры варчанні барабана штыфты прыводзяць у дзеянне рычагі, якія звязаныя са званамі, за кошт чаго і адбываецца выкананне зададзенай мелодыі. Такі барабан можа злучацца з гадзіннікавым механізмам, што дае магчымасць перад боем гадзінніка прайграваць кароткія мелодыі.

Сучасны карыльён па прынцыпах ігры можна параўнаць з арганам: выканаўца сядзіць у спецыяльнай кабіне за сталом з педалямі і падвойным шэрагам клавіш у выглядзе рукаятак. Каб карыльён зайграў, трэба націскаць нагамі педалі і біць кулакамі па рукаятках.

Інструмент з'яўляецца адным з самых цяжкіх, саступаючы толькі духавым органам. Самы цяжкі карыльён у свеце знаходзіцца ў Нью-Ёрку ў Рыверсайдскай царкве, яго звонавы набор важыць 91 тону.

Распаўсюджванне

У XV—XVII стагоддзях па-за межамі Гістарычных Нідэрландаў карыльёны практычна не сустракаліся. Толькі ў XVIII стагоддзі атрымалі распаўсюджванне ў іншых краінах Заходняй Еўропы (пераважна Германія і Францыя). З-за масавага знішчэння карыльёнаў рэвалюцыйна настроенымі французамі з больш ранніх часоў захавалася толькі некалькі дзясяткаў інструментаў на тэрыторыі Бенілюкса. У Расіі першы карыльён з'явіўся пры Пятры I. Інструмент быў усталяваны ў Маскве ў царкве Архангела Гаўрыіла на Чыстых прудах (Меншыкава вежа).

У пачатку XX стагоддзя карыльёніст Мехеленскага сабора (1862—1941) паклаў пачатак адраджэнню цікавасці да дадзенага інструмента. Ён заснаваў першую ў свеце , вынайшаў новую (мехеленскую) сістэму клавіятуры, увёў у рэпертуар мноства новых мелодый. Асобна стаячыя вежы-карыльёны пачалі будавацца ў Вялікабрытаніі і ЗША ў першыя гады пасля Першай сусветнай вайны як памяць пра воінаў, якія палеглі на бельгійскіх палях бітваў.

У СССР адзіны канцэртны карыльён меўся (з 1935 года) у Каўнасе. У Расіі ў пачатку XXI стагоддзя, пры ўдзеле Ёзэфа Хаазена (галоўны карыльёніст Мехелена), былі ўсталяваныя першыя карыльёны, абодва нідэрландскай вытворчасці: на званіцы Петрапаўлаўскага сабора (2001, Пецярбург) і на вежы Кавалерскага дома (2005, Пецяргоф), трэці знаходзіць у Белгарадзе.

На Украіне першы карыльён з'явіўся (у 2020?) пры аднаўленні Міхайлаўскага Залатаверхага манастыра ў Кіеве.

Гл. таксама Куранты Кітайскія званы

Крыніцы

Літаратура

Спасылкі Артыкул пра карыльёны ў часопісе «Вокруг света» Сусветная федэрацыя карыльёна Сядоў Д. Звон ва ўсе званы: Выстава ў Петрапаўлаўцы распавядае пра карыльён // Санкт-Петербургские ведомости. — 2022. — 14 кастрычніка. — дэманстрацыя ігры на карыльёне і тлумачэнне прынцыпу яго працы

Катэгорыя:Металафоны