Біблія Браткунаса () — першы ў гісторыі поўны пераклад Бібліі на літоўскую мову, выкананы ў 1579—1590 гадах лютэранскім святаром Ёнасам Браткунасам. Гэта найбуйнейшая і самая значная праца аўтара, якая захавалася толькі ў рукапісе, але аказала каласальны ўплыў на фарміраванне літоўскай літаратурнай мовы і далейшую гісторыю перакладаў Свяшчэннага Пісання ў Вялікім Княстве Літоўскім і Прусіі.

Гісторыя стварэння Праца над перакладам была асабістай ініцыятывай Ёнаса Браткунаса, якую ніхто не заказваў і першапачаткова не фінансаваў. Святар кіраваўся пратэстанцкім ідэалам, лічачы, што народ без Бібліі на роднай мове — гэта народ без Божага слова і сэнсу жыцця.

Пераклад быў пачаты 6 сакавіка 1579 года ў горадзе Лабіава (цяпер Палеск, Калінінградская вобласць), дзе Браткунас працаваў святаром і паралельна займаўся гаспадаркай на 63 гектарах зямлі, што адбірала ў яго шмат часу. Нягледзячы на цяжкасці і беднасць, ён працаваў вельмі хутка і ўжо ў 1579—1580 гадах былі перакладзены ўвесь Новы Запавет і Псалтыр.

У 1587 годзе Браткунас быў пераведзены ў Каралявец (Кёнігсберг) на пасаду святара Штэйнбамскай (Святога Мікалая) літоўскай парафіі, што значна палепшыла яго матэрыяльнае становішча і дазволіла актывізаваць літаратурную дзейнасць. Цалкам пераклад Бібліі быў скончаны 29 лістапада 1590 года. Поўная назва рукапісу гучала як «BIBLIA tatai esti Wissas Schwentas Raschtas, Lietuwischkai pergulditas per Jana Bretkuna Lietuwos Plebona Karaliaucziuie <…> 1590».

Характэрна, што Браткунас бачыў сваю Біблію не толькі як кнігу для прускіх літоўцаў, але і разлічваў на яе распаўсюджванне ў Вялікім Княстве Літоўскім (у тым ліку ў гістарычнай вобласці Жамойць). Вядома, што ён падтрымліваў сувязі з літоўскімі кальвіністамі, у прыватнасці з Альбяртасам Стрышкам, катэхізатарам з Відзаў, які чытаў пераклад Новага Запавета і ўхваліў яго да друку.

Крыніцы і методыка перакладу Асноўнай крыніцай для перакладу паслужыла нямецкамоўная Біблія Марціна Лютэра (выданне 1546 года і пазнейшыя перавыданні). Аднак Браткунас не капіяваў яе слепа: ён пастаянна звяраўся да грэчаскага і яўрэйскага арыгіналаў, а таксама да лацінскай Вульгаты. Адзіным выключэннем стала Евангелле ад Лукі, якое перакладчык перавёў непасрэдна з лацінскай мовы. Пры перакладзе таксама выкарыстоўваліся працы тагачасных каментатараў Бібліі (у прыватнасці, Эразма Ратэрдамскага) і частковыя пераклады папярэднікаў, такіх як Балтрамеюс Вілентас.

Браткунас працаваў з дзіўнай хуткасцю: Евангелле ад Матфея было перакладзена за 17 дзён, Евангелле ад Марка — за 3 дні, а Евангелле ад Лукі (якое патрабавала звядзення лацінскага, грэчаскага і нямецкага тэкстаў) — за 24 дні.

Яго падыход да тэксту быў глыбока філалагічным і лексікаграфічным. Для многіх тэрмінаў, якія абазначалі гістарычныя і культурныя рэаліі Блізкага Усхода, Браткунас шукаў і запісваў на палях па некалькі варыянтаў літоўскіх адпаведнікаў. Толькі ў тэксце Новага Запавета ён пакінуў каля 10 тысяч сінонімаў і варыянтаў перакладу, разлічваючы зрабіць канчатковы выбар на этапе падрыхтоўкі кнігі да друку.

Спробы выдання Нягледзячы на каласальную працу, Біблія Браткунаса так і не была выдадзена пры яго жыцці. Каб атрымаць дазвол на друк, Браткунас у 1592 годзе звярнуўся да ўлад з просьбай прызначыць камісію для рэцэнзавання працы.

20 верасня 1592 года ў горадзе Рагайнэ была склікана канферэнцыя святароў, якія добра валодалі літоўскай мовай. У ёй прынялі ўдзел Сімонас Вайшнорас, Ёнас Гедкантас, Юргіс Муса і Фрыдрых Масальскі. Яны высока ацанілі пераклад, але рэкамендавалі перад друкам даць яго на праверку спецыялістам па гебраістыцы. Браткунас прасіў Кансісторыю склікаць яшчэ адну камісію, аднак атрымаў адмову і ўказанне самастойна дапрацаваць тэкст з улікам заўваг першай канферэнцыі і асабістых кансультацый з гебраістамі.

У маі 1593 года Браткунас перадаў дапрацаваны рукапіс Кансісторыі, але адказу не атрымаў. 17 ліпеня 1595 года ён напісаў ліст прускаму герцагу Георгу Фрыдрыху з пагрозай перадаць пераклад іншаму апекуну (магчыма, у Вялікае Княства Літоўскае), калі працэс выдання не зрушыцца. Толькі ў 1600 годзе Браткунас атрымаў ганарар у памеры 400 марак і абяцанне выдаць Біблію, калі ён зробіць яшчэ адну рэдакцыю.

Смерць перакладчыка ад чумы ў кастрычніку 1602 года канчаткова спыніла працэс падрыхтоўкі да друку. Пазней герцаг выкупіў рукапіс у нашчадкаў Браткунаса. Сярод прычын, чаму Біблія так і не была надрукаваная, даследчыкі вылучаюць некалькі асноўных. Па-першае, гэта фінансавая праблема, паколькі выданне васьмітомнай Бібліі патрабавала велізарных сродкаў. Па-другое, важную ролю адыграла палітычная сітуацыя: новы кіраўнік Георг Фрыдрых не падзяляў энтузіязму свайго папярэдніка Альбрэхта Брандэнбургскага і лічыў, што для мэт царквы літоўцам хопіць толькі выдання асобных Евангелляў. Трэцяй прычынай стаў перфекцыянізм самога Браткунаса, які пастаянна ўносіў праўкі і не мог паставіць кропку ў рэдагаванні.

Лёс рукапісу і публікацыі Доўгі час арыгінальны рукапіс захоўваўся ў бібліятэцы Каралявецкага ўніверсітэта. Падчас Другой сусветнай вайны ён быў эвакуіраваны і трапіў у Заходнюю Германію. Сёння ён беражліва захоўваецца ў бібліятэцы Тайнага дзяржаўнага архіва Прускай культурнай спадчыны () ў Берліне пад сігнатурай XX. HA, StUB Kgb. 47.

Нягледзячы на тое, што цалкам Біблія не выдавалася ў сваю эпоху, яна не засталася невядомай. У 1625 годзе Ёнас Рэза (Ёган Рэза) выдаў перакладзены Браткунасам Псалтыр («Psalteras Dovydo»). Рукапісам карысталіся стваральнікі першай поўнай друкаванай літоўскай Бібліі 1735 года (так званай Бібліі Ёгана Якаба Кванта). Яго таксама спецыяльна прывозілі ў Кейданы ў сярэдзіне XVII стагоддзя для параўнання з перакладам Самуэля Багуслава Чылінскага.

У сучасны час пачалося навуковае выданне працы. У 1983 годзе даследчык Ёнас Палёніс выдаў фрагменты Старога Запавета. У 1991 годзе намаганнямі навукоўцаў Франца Шольца і Ёхена Рангэ было факсімільна выдадзена Евангелле і Псалтыр, а ў 1992 годзе Ёхен Рангэ апублікаваў глыбокі лінгвістычны каментарый да Новага Запавета. Праекты па даследаванні і выданні Бібліі падтрымліваюцца Нямецкім навуковым таварыствам (). У 2002 годзе арыгінал рукапісу ўпершыню экспанаваўся ў Вільні ў межах урачыстых мерапрыемстваў.

Моўнае значэнне Той факт, што Біблія не была выдадзена ў XVI стагоддзі, парадаксальным чынам захаваў яе як найкаштоўнейшы лінгвістычны помнік. Падчас друку ўсе шматлікія сінонімы і чарнавыя нататкі на палях былі б бязлітасна знішчаны рэдактарамі. Сёння пераклад Браткунаса служыць невычэрпнай крыніцай для вывучэння гісторыі літоўскай мовы.

У тэксце дамінуе заходнеаўкштайцкі дыялект, які ў далейшым стаў асновай для літаратурнай мовы Малой Літвы. Разам з тым, прысутнічае шмат жамайтызмаў і прусізмаў. Браткунас увёў у абарот мноства неалагізмаў і захаваў надзвычай каштоўныя архаічныя граматычныя і сінтаксічныя канструкцыі старалітоўскай мовы.

Крыніцы

Літаратура

Катэгорыя:Пераклады Бібліі на літоўскую мову Катэгорыя:Кнігі 1590 года