Дзікі Сад () — умацаванае гарадское паселішча (протагорад) эпохі фінальнай бронзы, размешчанае ў гістарычным цэнтры сучаснага горада Мікалаеў, Украіна. Знаходзіцца на высокім мысе ля зліцця рэк Паўднёвы Буг і Інгул, з'яўляецца важным помнікам белазерскай культуры ў Паўночным Прычарнамор'і. Радыёвугляроднае і археалагічнае датаванне адносіць асноўны перыяд яго існавання да канца XIII — X стагоддзяў да н. э. (пераважна 1186–925 гг. да н. э.). Адкрыта ў 1927 годзе археолагам Ф. Т. Камінскім. Сучасная назва паходзіць ад фруктовага сада, закладзенага на гэтай тэрыторыі ў XIX стагоддзі.
Займаючы плошчу больш за 4 гектары, Дзікі Сад дэманструе складаную радыяльна-кольцавую архітэктурную планіроўку. Паселішча было падзелена на асобныя структурныя зоны: цэнтральную ўмацаваную «цытадэль», шчыльна забудаваныя «прадмесці» (падзеленыя на бліжні і дальні сектары). Гэтая структура была абаронена сістэмай з двух абарончых равоў. На сённяшні дзень раскапана больш за 50 архітэктурных аб'ектаў, уключаючы жылыя комплексы з каменнымі падмуркамі, рамесныя майстэрні, гаспадарчыя пабудовы і ўнікальныя рытуальныя збудаванні, такія як свяцілішча з пандусам.
Стратэгічна размешчаны на скрыжаванні буйных сухапутных і водных шляхоў, Дзікі Сад функцыянаваў як ключавы эканамічны, гандлёвы і рамесны цэнтр Паўночнага Прычарнамор'я. Паселішча вызначалася развітой бронзавай металургіяй, комплекснай сельскай гаспадаркай і разьбой па косці, у прыватнасці масавай вытворчасцю псаліяў для конскай вупражы. Грунтуючыся на маштабах знаходак і храналогіі помніка, некаторыя даследчыкі атаясамліваюць Дзікі Сад з легендарным «горадам кімерыйцаў», згаданым Гамерам у «Адысеі», указваючы на яго храналагічныя і культурна-эканамічныя сувязі з Трояй і Мікенскай Грэцыяй.
Этымалогія і гісторыя назвы Назва помніка паходзіць з пачатку XIX стагоддзя, калі каля дома галоўнакамандуючага Чарнаморскім флотам і ваеннага губернатара Мікалаева, размешчанага на скрыжаванні вуліц Адміральскай і Набярэжнай, быў закладзены сад з фруктовых і дэкаратыўных дрэў. Першапачаткова сад быў закладзены адміралам Аляксеем Грэйгам падчас яго знаходжання на пасадзе губернатара горада.
Нягледзячы на афіцыйную назву «Адміральскі сад», з часам ён атрымаў народную назву «Дзікі сад», паколькі дрэвы былі дзікімі і не прыносілі пладоў. Да пачатку XX стагоддзя сад прыйшоў у заняпад і здзічэў.
Дзікі Сад моцна пацярпеў падчас абедзвюх сусветных войнаў, бо мясцовыя жыхары высякалі дрэвы з-за вострага дэфіцыту дроў і вугалю. Пасля Другой сусветнай вайны тэрыторыя ператварылася ў пустку з некалькімі ацалелымі кустамі і ўрэшце была забудавана, але гістарычная назва мясцовасці захавалася.
Адкрыццё і раскопкі Археалагічны помнік Дзікі Сад быў адкрыты 15 жніўня 1927 года мікалаеўскім археолагам і краязнаўцам Феадосіем Камінскім. Пасля таго як моцныя дажджы размылі керамічныя фрагменты і косткі жывёл у мясцовым яры, Камінскі пачаў паверхневыя даследаванні, назваўшы помнік «Дзікі Сад», каб захаваць гістарычны тапонім мясцовасці. У перыяд з 1927 па 1929 год найбольш значным артэфактам, знойдзеным падчас гэтага пачатковага этапу, стаў вялікі кляпаны бронзавы кацёл, які цяпер экспануецца ў Мікалаеўскім абласным краязнаўчым музеі.
У 1956 годзе Чарнаморская археалагічная экспедыцыя Кіеўскага дзяржаўнага ўніверсітэта пад кіраўніцтвам Лазара Славіна і Аляксандра Малаванава правяла першыя афіцыйныя раскопкі. Каманда выявіла каменныя падмуркі самых ранніх задакументаваных збудаванняў у паўночна-ўсходняй частцы паселішча. Пасля дадатковых паверхневых збораў Камінскага ў канцы 1950-х гадоў даследаванні спыніліся, і на працягу дзесяцігоддзяў помнік памылкова лічыўся другарадным паселішчам, у значнай ступені разбураным натуральнай эрозіяй.
Значны зрух парадыгмы адбыўся ў пачатку 1990-х гадоў, калі археолаг Юрый Грабеннікаў аднавіў даследаванні на помніку. Яго раскопкі адкрылі новыя жылыя, гаспадарчыя і культавыя збудаванні, што значна пашырыла калекцыю артэфактаў і канчаткова перакваліфікавала паселішча як прыналежнае да белазерскай культуры.
Сучасны і найбольш маштабны этап раскопак пачаўся ў 1998 годзе пад кіраўніцтвам Кірыла Гарбенкі, да якога пазней далучыўся Аляксандр Смірноў. З 2003 года штогадовыя буйнамаштабныя раскопкі карэнным чынам змянілі акадэмічнае разуменне помніка. Даследчыкі выявілі складаныя абарончыя равы, элементы конскай вупражы (псаліі), формы для адліўкі бронзы і касцяныя прылады працы. Гэтыя сучасныя знаходкі прывялі да перакваліфікацыі Дзікага Саду з простай вёскі ва ўмацаваны протагорад, што выклікала сучасныя дыскусіі аб захаванні помніка ў якасці музея пад адкрытым небам.
Рэлігія і рытуалы Раскопкі ў Дзікім Садзе выявілі артэфакты і структурныя асаблівасці, якія археолагі інтэрпрэтуюць як сведчанні ранніх рэлігійных практык. На думку даследчыкаў, знаходкі паказваюць на сістэму вераванняў, якая адлюстроўвае элементы анімізму, татэмізму і фетышызму.
Антрапаморфныя каменныя стэлы былі знойдзены пахаванымі ў спецыяльна падрыхтаваных ямах унутры жылых і гаспадарчых пабудоў. Гэта кантрастуе з тыповым размяшчэннем стэл на курганах у Паўночным Прычарнамор'і эпохі бронзы. У адной з ям стэла была знойдзена ніжэй за ўзровень падлогі разам з насеннем культурнага вінаграда; у іншай — стэла была пахавана з наўмысна разбітым керамічным посудам, каменнымі прыладамі працы і косткамі жывёл. Даследчыкі мяркуюць, што гэтыя прадметы служылі ў якасці рытуальных ахвярапрынашэнняў духам-абаронцам або продкам. У асобнай яме археолагі знайшлі чалавечы чэрап без ніжняй сківіцы, які даследчыкі інтэрпрэтуюць як сімвалічнага «носьбіта душы» або духа-ахоўніка мясцовасці.
Агмені, тоўстыя слаі попелу, драўнянага вугалю і лінзы абпаленай гліны былі знойдзены ў вялікай колькасці па ўсім паселішчы. Паколькі агмені часта перакрываліся з ямамі, а архітэктурная планіроўка патрабавала перамяшчэння праз або ўздоўж гэтых участкаў выпальвання, археолагі мяркуюць наяўнасць культа агню, звязанага з рытуаламі ачышчэння або ініцыяцыі. Акрамя чалавечага чэрапа, на гэтых участках знаходзілі разбітую кераміку і каменную шпульку, якія даследчыкі інтэрпрэтуюць як сімвалічна знішчаныя ахвярапрынашэнні.
Некалькі знаходак былі звязаны з татэмічнымі вераваннямі, звязанымі з мясцовай рачной экасістэмай (рэкі Інгул і Паўднёвы Буг). Сярод ахвярапрынашэнняў на ўчастках, звязаных з агнём, быў знойдзены фрагмент панцыра чарапахі, які, на думку даследчыкаў, мог функцыянаваць як татэмічны аб'ект або сімвалічны посуд для пасярэдніцтва са светам духаў. Больш за тое, гліняны гаршчок, напоўнены рыбінымі косткамі, пераважна сома, быў знойдзены ўмураваным непасрэдна ў каменны мур аднаго са збудаванняў. Даследчыкі інтэрпрэтуюць гэта як акт сімпатычнай магіі, закліканы забяспечыць поспех у рыбалцы шляхам заручэння падтрымкай вадзянога духа.
Акрамя таго, старанна змадэляваны вапняковы фалічны сімвал быў знойдзены каля каменнай перамычкі ля паўднёва-заходняга ўваходу ва ўзаемазвязаны архітэктурны комплекс. Археолагі звязваюць гэты артэфакт з культам урадлівасці, што адлюстроўвае больш шырокія земляробчыя і жыццёвыя традыцыі таго перыяду.
Зноскі