Беларусазнаўства ў Расіі — сукупнасць даследаванняў Беларусі і беларусаў, іх гісторыі, мовы, літаратуры, фальклору, этнаграфіі і культуры, а таксама навуковай і адукацыйнай дзейнасці ў гэтых галінах, якая ажыццяўлялася і ажыццяўляецца ў навуковых, адукацыйных і культурных установах на тэрыторыі сучаснай Расіі. У шырокім гістарычным кантэксце да яго перадумоў адносіцца беларусазнаўчая дзейнасць у Расійскай імперыі, аднак гэты этап геаграфічна не супадае з сучаснай Расіяй: пасля падзелаў Рэчы Паспалітай імперыя ахоплівала большую частку земляў, на якіх фарміравалася беларуская этнічная тэрыторыя, у тым ліку Вільню як адзін з важных цэнтраў беларускага культурнага і навуковага жыцця, а з 1815 года — таксама Царства Польскае з цэнтрам у Варшаве.Российская империя // Большая российская энциклопедия. Электронная версия (дата звароту: 10 верасня 2026); Царство Польское // Большая российская энциклопедия. Электронная версия (дата звароту: 10 верасня 2026).
Пасля распаду Расійскай імперыі расійская частка беларусазнаўчай традыцыі развівалася ў РСФСР, а з 1991 года — у Расійскай Федэрацыі. Найбуйнейшымі сталічнымі асяродкамі заставаліся Масква і Санкт-Пецярбург (у 1914—1924 гадах — Петраград, у 1924—1991 гадах — Ленінград); асобныя рэгіянальныя традыцыі склаліся на Смаленшчыне і Браншчыне, дзе беларусазнаўчыя даследаванні былі цесна звязаны з вывучэннем расійска-беларускага этнічнага і моўнага памежжа.Беларускае мовазнаўства : бібліяграфічны ўказальнік (1825—1965 гг.) / склад. А. Д. Васілеўская, М. Л. Жыдовіч, Я. М. Рамановіч, А. К. Юрэвіч; рэд. Л. М. Шакун. — Мінск : Навука і тэхніка, 1967.
Гістарычны агляд
Расійская імперыя
У XIX стагоддзі беларусазнаўства яшчэ не было цалкам адасобленай навуковай дысцыплінай. Звесткі пра Беларусь і беларусаў назапашваліся ў працах па гісторыі, археалогіі, этнаграфіі, фалькларыстыцы, славістыцы і ўсходнеславянскай дыялекталогіі; да сярэдзіны — другой паловы XIX стагоддзя сфарміраваліся асноўныя кірункі сістэматычнага вывучэння беларускай мовы, народнай культуры і гісторыі.Шакун Л. М. Беларусазнаўства // Беларуская энцыклапедыя : у 18 т. — Мінск : БелЭн, 1996. — Т. 2. — С. 389.
Важную ролю адыгрывалі навуковыя ўстановы Санкт-Пецярбурга. У выданнях Імператарскага Рускага геаграфічнага таварыства былі апублікаваны сабраныя Паўлам Шэйнам беларускія фальклорныя і этнаграфічныя матэрыялы; яго праца Белорусские песни (1873) утрымлівала таксама назіранні над беларускімі гаворкамі.Беларускае мовазнаўства : бібліяграфічны ўказальнік (1825—1965 гг.) / склад. А. Д. Васілеўская, М. Л. Жыдовіч, Я. М. Рамановіч, А. К. Юрэвіч; рэд. Л. М. Шакун. — Мінск : Навука і тэхніка, 1967. — Запіс 972. Мікалай Янчук у 1880-я гады праводзіў палявыя даследаванні ў Беларусі і апісваў асаблівасці гаворак Мінскай губерні.Там жа. — Запіс 1351.
Да пецярбургскай навуковай традыцыі адносіцца і пачатак вывучэння беларускамоўных рукапісаў, запісаных арабскім пісьмом. Прафесар кафедры ўсходніх моў Санкт-Пецярбургскага ўніверсітэта Антон Мухлінскі ў 1857 годзе апублікаваў фрагменты беларускіх і польскіх тэкстаў з рукапісных кніг літоўскіх татар; частка рукапісаў з яго асабістага збору пазней паступіла ва ўніверсітэцкую бібліятэку.Антонович А. К. Белорусские тексты, писанные арабским письмом, и их графико-орфографическая система. — Вильнюс, 1968. — С. 3—7.
Даследаванні беларускай мовы ў гэты час праводзілі таксама Аляксей Сабалеўскі, Аляксандр Патабня, Яўхім Карскі і іншыя славісты. Вынікі папярэдняга вывучэння беларускай мовы, этнаграфіі і вуснай народнай творчасці былі сістэматызаваны Яўхімам Карскім у шматтомнай працы Беларусы, першы выпуск якой выйшаў у Варшаве ў 1903 годзе.Карский Е. Ф. Белорусы. Т. 1. Введение в изучение языка и народной словесности. — Варшава : Типография Варшавского учебного округа, 1903.
Такім чынам, беларусазнаўчая навука Расійскай імперыі мела поліцэнтрычны характар: яе асяродкі знаходзіліся не толькі ў Маскве і Санкт-Пецярбургу, але таксама ў Вільні, Варшаве і на саміх беларускіх землях. Таму дзейнасць гэтага часу ў агульным выглядзе адносіцца да гісторыі беларусазнаўства ў імперыі, а яе рэгіянальныя складнікі — да гісторыі беларусазнаўства ў Літве, Польшчы і Расіі.
1917—1920-я гады
Пасля 1917 года ў Маскве і Петраградзе ўзніклі беларусазнаўчыя арганізацыі, непасрэдна звязаныя з дзейнасцю Беларускага нацыянальнага камісарыята. У 1918 годзе ў Маскве былі арганізаваны Беларускі народны ўніверсітэт і Беларускае навукова-культурнае таварыства, у Петраградзе — Беларускае вольна-эканамічнае таварыства; у іх дзейнасці ўдзельнічалі беларускія дзеячы і расійскія навукоўцы.Лабынцаў Ю. А., Шчавінская Л. Л. Першы беларускі ўніверсітэт і беларусазнаўчыя арганізацыі ў расійскіх сталіцах (1918—1919 гг.) // Białorutenistyka Białostocka. — 2019. — Т. 11. — С. 223—238. — DOI 10.15290/bb.2019.11.15.
У Беларускім народным універсітэце быў арганізаваны сістэматычны курс беларусазнаўства. Лекцыі чыталі Уладзімір Пічэта, Дзмітрый Анучын, Мікалай Янчук, Павел Растаргуеў, Зміцер Жылуновіч і іншыя; яны ахоплівалі гісторыю беларускага народа, этнаграфію, геаграфію, мову і літаратуру Беларусі. Частка гэтых лекцый была выдадзена ў Маскве ў 1918—1920 гадах пад агульнай назвай Курс белорусоведения.Курс белорусоведения : лекции, читанные в Белорусском народном университете в Москве летом 1918 года. — Москва, 1918—1920.
З маскоўскім асяродкам была звязана далейшая праца Уладзіміра Пічэты па гісторыі Беларусі. У 1924 годзе ў Маскве і Ленінградзе выйшла яго Гісторыя Беларусі, а ў наступныя дзесяцігоддзі ў Маскве выдаваліся і перавыдаваліся іншыя даследаванні гісторыі Беларусі і Вялікага Княства Літоўскага.Пічэта У. І. Гісторыя Беларусі. — Масква ; Ленінград : Дзяржаўнае выдавецтва, 1924. — 134 с.
Асобнае месца ў 1920-я гады займала Смаленшчына. У межах палітыкі карэнізацыі тут рабіліся спробы ўвесці беларускую мову і беларусазнаўства ў адукацыю ў мясцовасцях з беларускім насельніцтвам; у 1923 годзе планавалася выкладанне беларускай мовы і беларусазнаўства ў школах шэрагу паветаў Смаленскай губерні.Кодин Е. В., Кобец О. В. Белорусизация на Смоленщине, 1920-е годы. — Смоленск : Издательство СмолГУ, 2021. — 165 с. Гэты адукацыйны кірунак існаваў паралельна з даследаваннем мясцовых гаворак і этнаграфічным вывучэннем расійска-беларускага памежжа.Расторгуев П. А. Говоры на территории Смоленщины. — Москва, 1960. — 207 с.
Савецкі перыяд
У савецкі час беларусазнаўчая праблематыка ў навуковых установах РСФСР развівалася пераважна ў межах славістыкі, усходнеславянскага мовазнаўства, гістарычнай навукі, этнаграфіі і фалькларыстыкі. Адным з найважнейшых акадэмічных цэнтраў стаў створаны ў Маскве ў канцы 1946 года Інстытут славяназнаўства АН СССР, які пачаў працу ў студзені 1947 года; непасрэдны ўдзел у яго арганізацыі браў Уладзімір Пічэта.Об институте // Институт славяноведения Российской академии наук. Афіцыйны сайт (дата звароту: 10 верасня 2026).
Значным кірункам заставалася дыялекталогія. Павел Растаргуеў даследаваў беларускія і пераходныя гаворкі Смаленшчыны і Браншчыны; яго праца Говоры на территории Смоленщины змяшчала аналіз заходнесмаленскіх гаворак і іх адносін да беларускіх, а сабраныя ім матэрыялы заходняй Браншчыны былі выкарыстаны ў Словаре народных говоров Западной Брянщины.Расторгуев П. А. Словарь народных говоров Западной Брянщины / ред. Е. М. Романович. — Минск : Наука и техника, 1973. Даследаваліся таксама ўзаемасувязі беларускіх гаворак з рускімі гаворкамі памежных абласцей і агульныя для беларускай, рускай і ўкраінскай моў лексічныя і фанетычныя з'явы.
Беларуская мова і беларускі матэрыял выкарыстоўваліся ў агульнасаюзных славістычных і лінгвагеаграфічных праектах. Масква была адным з цэнтраў каардынацыі работ над Агульнаславянскім лінгвістычным атласам, у якіх удзельнічалі таксама мовазнаўцы з БССР.Беларускае мовазнаўства : бібліяграфічны паказальнік (1966—1975) / склад. А. Д. Васілеўская, Я. М. Рамановіч. — Мінск : Навука і тэхніка, 1980. — С. 97 і інш.
Пасля 1991 года
Пасля распаду СССР беларусазнаўства ў Расіі атрымала новыя арганізацыйныя формы. У 1990—2000 гадах з Маскоўскім дзяржаўным універсітэтам быў звязаны Цэнтр украіністыкі і беларусістыкі, у межах дзейнасці якога праводзіліся даследаванні гісторыі Беларусі і Украіны, чыталіся спецыяльныя курсы і рыхтаваліся даследчыя працы.Дмитриев М. В. Центр украинистики и белорусистики в Московском государственном университете в 1990—2000 годах // Славяноведение. — 2001. — № 2. — С. 111—113.
У Інстытуце славяназнаўства РАН даследаванні Беларусі ўваходзяць у дзейнасць аддзела ўсходняга славянства, які вывучае гісторыю, мову і культуру ўсходнеславянскіх народаў. З 2003 года Інстытут выдае серыю Белоруссия и Украина: история и культура, а ў 2020-я гады — серыю Восточнославянские исследования; сярод яго выданняў ёсць калектыўныя працы па гісторыі беларускай мовы, адукацыі, культуры і нацыянальных працэсаў.Отдел восточного славянства // Институт славяноведения Российской академии наук. Афіцыйны сайт (дата звароту: 10 верасня 2026).
У 2017 годзе на філалагічным факультэце Маскоўскага дзяржаўнага ўніверсітэта імя М. В. Ламаносава быў адкрыты Цэнтр беларускай мовы, літаратуры і культуры. Цэнтр займаецца беларускай мовай, літаратурай і культурай, арганізуе адукацыйныя заняткі і навукова-культурныя мерапрыемствы і падтрымлівае сувязі з беларускімі ўніверсітэтамі.На филологическом факультете открылся Центр белорусского языка, литературы и культуры // Филологический факультет Московского государственного университета имени М. В. Ломоносова. — 12 снежня 2017; Центр белорусского языка, литературы и культуры филологического факультета МГУ // афіцыйны сайт цэнтра (дата звароту: 10 верасня 2026).
Асноўныя асяродкі
Масква
Масква стала асобным цэнтрам беларусазнаўства ў першыя гады пасля рэвалюцыі 1917 года. Дзейнасць Беларускага народнага ўніверсітэта, Беларускага навукова-культурнага таварыства і навукоўцаў, якія працавалі вакол гэтых устаноў, заклала аснову для сістэматычнага вывучэння гісторыі, мовы, этнаграфіі і літаратуры Беларусі ў расійскай сталіцы.
У другой палове XX — пачатку XXI стагоддзя беларуская праблематыка была прадстаўлена ў Маскоўскім дзяржаўным універсітэце і акадэмічных інстытутах. На філалагічным факультэце МДУ цяпер дзейнічае Цэнтр беларускай мовы, літаратуры і культуры, якім кіруе прафесар Ала Шэшкен. На гістарычным факультэце развіваецца адукацыйна-навуковы кірунак Белорусоведение, история Беларуси и белорусской диаспоры; дзейнічае сумесная з Беларускім дзяржаўным універсітэтам магістарская праграма История белорусской диаспоры.Международная совместная образовательная программа МГУ имени М. В. Ломоносова и БГУ «История белорусской диаспоры» // Исторический факультет МГУ имени М. В. Ломоносова (дата звароту: 10 верасня 2026); Программа проведения очного этапа конкурса научных работ в рамках образовательного и научного направления «Белорусоведение, история Беларуси и белорусской диаспоры» // Исторический факультет МГУ.
Другім буйным маскоўскім асяродкам з'яўляецца Інстытут славяназнаўства РАН. Яго аддзел усходняга славянства даследуе, сярод іншага, гісторыю беларускіх земляў у XVIII—XXI стагоддзях, моўныя, культурныя, нацыянальныя і рэлігійныя працэсы, а таксама гісторыю беларусазнаўства і культурныя сувязі ўсходнеславянскіх народаў.
Санкт-Пецярбург
Санкт-Пецярбург быў адным з асноўных цэнтраў вывучэння Беларусі яшчэ ў імперскі перыяд. З горадам былі звязаны публікацыі беларускага фальклорна-этнаграфічнага матэрыялу ў Рускім геаграфічным таварыстве, праца Паўла Шэйна, даследаванні Антона Мухлінскага, а таксама захаванне і вывучэнне беларускамоўных рукапісаў літоўскіх татар у бібліятэцы Санкт-Пецярбургскага ўніверсітэта.
У 1918 годзе ў Петраградзе дзейнічала аддзяленне Беларускага нацыянальнага камісарыята і было створана Беларускае вольна-эканамічнае таварыства, першае публічнае пасяджэнне якога адбылося ў кастрычніку таго года. Такім чынам, у горадзе існавала не толькі акадэмічная славістычная традыцыя, але і арганізаваная беларуская навукова-асветная дзейнасць.