Арэбіца (; таксама арабіца, ) — сістэма арабскага пісьма, прыстасаваная для запісу паўднёваславянскіх гаворак Босніі і Герцагавіны, найперш мовы мусульманскага насельніцтва краіны; у сучаснай баснійскай традыцыі разглядаецца як гістарычны алфавіт баснійскай мовы. У старэйшай югаслаўскай навуковай літаратуры ўжываліся таксама азначэнні srpskohrvatska arabica і падобныя; мову помнікаў адпаведна апісвалі як сербахарвацкую або харвацка-сербскую. У сучасных даследаваннях ужываецца і больш нейтральнае азначэнне цэнтральных паўднёваславянскіх разнавіднасцей, якія пазней былі кадыфікаваны ў выглядзе баснійскага, сербскага, харвацкага і чарнагорскага стандартаў.
Арэбіца ўзнікла на аснове арабскага пісьма ў яго асманска-турэцкім варыянце. Для гукаў, якіх не было ў арабскай і асманскай турэцкай мовах, ужываліся дадатковыя і мадыфікаваныя знакі; паступова былі выпрацаваны таксама сродкі паслядоўнай перадачы ўсіх галосных. У найбольш унармаванай форме арэбіца таму ўяўляе сабой не толькі абджад, але поўны алфавіт з асобным абазначэннем зычных і галосных.
З арэбіцай звязана шматвяковая баснійская альхаміядная літаратура — г.зн. еўрапейская літаратура, запісаная арабскім пісьмом. Падобныя арабаграфічныя традыцыі існавалі і ў іншых супольнасцей, у тым ліку ў беларуска-літоўскіх татар, якія карысталіся беларускім арабскім алфавітам.
Назва і тэрміналогія У баснійскай навуковай традыцыі ўжываюцца формы arebica і arabica. Назва ўтворана паводле той самай паўднёваславянскай словаўтваральнай мадэлі, што і «лацінскае пісьмо» і «кірыліца». У сучаснай баснійскай літаратуры асабліва пашырана форма arebica, у харвацкай энцыклапедычнай традыцыі асноўнай можа выступаць arabica, а arebica падавацца як яе варыянт.
Само пісьмо істотна старэйшае за надзейна датаваныя друкаваныя ўжыванні гэтых назваў. Форма arabica засведчана, напрыклад, у назве працы Асмана Асафа Сакаловіча Dvije naše pjesme pisane arabicom, надрукаванай у Сараеве ў календары Narodna uzdanica за 1936 год. Форма arebica ёсць у назве артыкула Сеіда М. Тральіча Arebica ili hrvatica, змешчанага ў календары Narodna uzdanica за 1941 год. Гэтыя фіксацыі не азначаюць, што самі назвы ўзніклі толькі ў 1930—1940-я гады.
Назвы matufovica, matufovača і mektebica ўжываюцца пераважна ў дачыненні да рэфармаванай версіі арэбіцы, звязанай з Мехмедам Джэмалудзінам Чаўшэвічам (). У літаратуры сустракаецца таксама назва harfovica.
Гісторыя Узнікненне і рукапісная традыцыя Ужыванне арабскага пісьма для мясцовай славянскай мовы развівалася пасля ўключэння Босніі ў склад Асманскай імперыі і пашырэння ісламу. Арабская, асманская турэцкая і персідская мовы займалі важнае месца ў адукаванай мусульманскай культуры Босніі, але побач з імі працягвала існаваць мясцовая паўднёваславянская мова; патрэба запісваць яе прывычнымі для мусульманскага асяроддзя знакамі прывяла да паступовага прыстасавання арабскай графікі.
Дакладны час узнікнення асобнай баснійскай арабаграфічнай сістэмы вызначыць цяжка. У некаторых аглядных працах яе пачатак адносяць яшчэ да XV стагоддзя, аднак сучасныя даследаванні надзейна прасочваюць сфарміраваную рукапісную культуру на мясцовай мове з XVII стагоддзя. Разам з тым найстарэйшай захаванай баснійскай алхаміяднай літаратурнай памяткай звычайна лічыцца верш Hırvat türkisi, напісаны ў 1588 або 1589 годзе нейкім Мехмедам на румынска-венгерскім памежжы, дзе знаходзіўся баснійскі гарнізон.
Важнай памяткай XVII стагоддзя стаў рыфмаваны баснійска-турэцкі слоўнік Makbûl-i Ârif Мухамеда Хеваі Ускуфі (), завершаны ў 1631 годзе. Твор складаўся з баснійскіх і турэцкіх адпаведнікаў, аб’яднаных у верш, і мае значэнне як для гісторыі баснійскай лексікаграфіі, так і для вывучэння ранняй арэбіцы.
На працягу XVII—XIX стагоддзяў правапіс заставаўся неўніфікаваным. Розныя перапісчыкі па-рознаму выкарыстоўвалі арабскія, персідскія і асманска-турэцкія графемы, адзін знак мог абазначаць некалькі славянскіх фанем, а адна фанема — перадавацца рознымі знакамі. Таму даследчыкі гавораць не пра адзіны нязменны «алфавіт» усяго перыяду, а пра паступовае развіццё і ўнармаванне мясцовай арабаграфічнай традыцыі.
Алхаміядная літаратура Назва алхаміяда паходзіць ад арабскага — «неарабская, чужая [мова]». У славістыцы гэтым тэрмінам абазначаюць літаратуру на еўрапейскіх мовах, запісаную арабскім пісьмом; сярод славянскіх моў найбольш развітыя такія традыцыі засведчаны ў баснійскай і беларускай мовах, у меншай ступені — у польскай. У баснійскай тэрміналогіі alhamijado абазначае перадусім літаратурны корпус, а arebica — само пісьмо.
Баснійская алхаміядная літаратура мела пераважна рэлігійна-дыдактычны характар, але не абмяжоўвалася ім. Арэбіцай запісвалі ілахіі, касыды, малітвы, рэлігійныя настаўленні, легенды, маральна-дыдактычныя творы, а таксама любоўную, сацыяльную і патрыятычную лірыку. Адным з найбольш значных аўтараў пачатку XIX стагоддзя быў Абдулвехаб Ілхамія (), у творах якога рэлігійная тэматыка спалучалася з крытыкай грамадскіх і палітычных парадкаў.
XIX стагоддзе і пачатак друку З канца XVIII і асабліва ў XIX стагоддзі арэбіца ўсё часцей разглядалася мусульманскімі асветнікамі не толькі як традыцыйны спосаб запісу, але і як сродак навучання мясцовага насельніцтва на роднай мове. Значную ролю ў гэтым працэсе мелі мусульманскія вучоныя, звязаныя, між іншым, з накшбандзійскім асяроддзем; паступова з’явіліся спробы зрабіць графіку больш аднастайнай і прыдатнай для навучання і друку.
Да ранніх рэфарматараў і карыстальнікаў унармаванай арэбіцы належалі Омер Хума (), Мустафа Ракім, Ібрагім Эдхем Бербіч (), Ібрагім Смаіч Селюбач і іншыя. Найранейшай вядомай друкаванай кнігай на мясцовай мове арабскім пісьмом звычайна лічыцца рэлігійны дапаможнік Мустафы Ракіма Ovo je od virovanja na bosanski jezik kitab; першае вядомае выданне датуюць пачаткам 1860-х гадоў, а другое было выдадзена ў Стамбуле ў 1868 годзе. У гістарыяграфіі існавалі і іншыя датаванні пачатку друкаванай алхаміяднай традыцыі, таму 1868 год не трэба разумець як пачатак самой арэбіцы.
Друкаваныя выданні другой паловы XIX стагоддзя выявілі патрэбу ў больш строгай адпаведнасці паміж графемамі і гукамі. Да гэтага часу шматварыянтнасць, прымальная ў рукапіснай традыцыі, стварала сур’ёзныя цяжкасці для набору, масавага навучання і аднастайнага чытання.
Рэформа Мехмеда Джэмалудзіна Чаўшэвіча Найбольш паслядоўную рэформу арэбіцы правёў у канцы XIX — пачатку XX стагоддзя Мехмед Джэмалудзін Чаўшэвіч (1870—1938), ісламскі багаслоў, асветнік і пазней рэіс-уль-улема Босніі і Герцагавіны. Яго мэтай было ліквідаваць назапашаную правапісную неаднастайнасць і стварыць графічную сістэму, прыдатную да масавага навучання і сучаснага кнігадрукавання.
Чаўшэвіч замовіў у армянскага друкара ў Плоўдзіве спецыяльны набор арабскіх літар для баснійскай мовы. Пры рэфармаванні ён арыентаваўся на фаналагічны прынцып, звязаны з рэформай сербскай кірыліцы Вука Караджыча, імкнучыся ўсталяваць максімальна адназначныя суадносіны паміж фанемамі і графемамі. Рэфармаваная сістэма атрымала таксама назвы matufovica, matufovača і mektebica.
З 1907—1908 гадоў рэфармаваная арэбіца актыўна выкарыстоўвалася ў друку. Ёю выходзілі кнігі, школьныя і рэлігійныя дапаможнікі, а таксама перыядычныя выданні Tarik (1908—1911), Muallim (1910—1913), Misbah (1912—1913) і Jeni Sabah (1914). Да Другой сусветнай вайны рэфармаваным пісьмом было надрукавана больш за паўмільёна асобнікаў кніг; частка выданняў ужывалася як падручнікі ў мусульманскіх школах.
У 1911 годзе Баснійскі сабор пастанавіў, каб побач з лацінскімі і кірылічнымі надпісамі на публічных шыльдах ужывалася і арэбіца. Цэнтральныя аўстра-венгерскія ўлады неўзабаве скасавалі гэтае рашэнне, і арэбіца так і не атрымала статусу трэцяга афіцыйнага пісьма.
Друкаванне кніг арэбіцай працягвалася да 1941 года. Апошнім выданнем гэтага перыяду звычайна называюць Fikh 'ul-ibādāt Мухамеда Сеіда Сердарэвіча.
Ужыванне пасля 1941 года Пасля Другой сусветнай вайны арэбіца перастала быць звычайным друкаваным пісьмом, аднак асобныя людзі працягвалі выкарыстоўваць яе ў асабістых запісах і рэлігійным асяроддзі. У Санджаку яна захоўвалася даўжэй: даследаванне Хасны Зількіч і Рэджэпа Шкрыеля паказвае, што ў некаторых мусульманскіх школах рэгіёна арэбіцу ўжывалі нават у апошняе дзесяцігоддзе XX стагоддзя.
У XXI стагоддзі адбыліся асобныя спробы культурнага адраджэння і мадэрнізацыі арэбіцы. У 2005 годзе ў Сараеве быў выдадзены комікс Аміра Аль-Зубі Hadži Šefko i Hadži Mefko, які ў навукова-педагагічным часопісе Novi Muallim быў прадстаўлены як першы комікс на арэбіцы. У 2013 годзе Алдзін Мустафіч апублікаваў кнігу Epohe fonetske misli kod Arapa i arebica, у якой прапанаваў сучасную апрацоўку сістэмы, заснаваную на рэформе Чаўшэвіча.
Графіка і правапіс Арэбіца заснавана на правабаковым арабскім пісьме, перанятым у Босніі праз асманска-турэцкую пісьмовую традыцыю. Частка славянскіх гукаў мела дастаткова простыя адпаведнікі ў арабскім або персідска-асманскім наборы знакаў, але для фанем /ts/, /tɕ/, /dʑ/, /ʎ/, /ɲ/, а таксама для поўнай сістэмы галосных патрабаваліся дадатковыя рашэнні.
У старых рукапісах /ts/ магло перадавацца знакам для /tʃ/, /tɕ/ — знакамі для /k/ або /tʃ/, /dʑ/ — рознымі спалучэннямі і знакамі, а /ʎ/ і /ɲ/ — літарамі для /l/ і /n/. Для /a/, /i/ і /u/ можна было выкарыстоўваць традыцыйныя арабскія сродкі, тады як асобных знакаў для баснійскіх /e/ і /o/ першапачаткова не было; іх перадача доўгі час вагалася. Пры ўнармаванні ў канцы XIX стагоддзя былі выпрацаваны спецыяльныя знакі і дыякрытычныя мадыфікацыі для галосных /e/, /o/ і шэрагу спецыфічных зычных.
Рэфармаваны алфавіт Ніжэй прыведзены асноўныя адпаведнасці рэфармаванай арэбіцы лацінскаму баснійскаму алфавіту. Табліца адлюстроўвае ўнармаваную традыцыю XX стагоддзя; яна не павінна механічна пераносіцца на рукапісы XVI—XIX стагоддзяў, дзе правапіс і склад знакаў істотна вар’іравалі.
Лацінка Арэбіца Лацінка Арэбіца Лацінка Арэбіца A a آ K k ق Š š ش B b ب L l ل T t ت C c ڄ Lj lj ڵ U u ۆ Č č چ M m م V v و Ć ć ࢊ N n ن Z z ز D d د Nj nj ࢉ Ž ž ژ Dž dž ج O o ۉ Đ đ ج P p پ E e ە R r ر F f ف S s س G g غ H h ح I i اٖى / ى J j ي
У гістарычнай рэфармаванай сістэме асобныя гукі маглі яшчэ супадаць графічна; у пазнейшых мадэрнізацыях рабіліся спробы цалкам развесці такія адпаведнасці. Таму сучасныя электронныя табліцы арэбіцы могуць некалькі адрознівацца ад друкаванай сістэмы Чаўшэвіча пачатку XX стагоддзя.
Галосныя Адной з галоўных адметнасцей унармаванай арэбіцы ў параўнанні з класічным арабскім алфавітам стала паслядоўная перадача галосных. Арабскае пісьмо мела асноўныя сродкі для /a/, /i/, /u/, але не мела асобных графем, якія непасрэдна адпавядалі б баснійскім /e/ і /o/. У выніку развіцця арэбіцы для іх былі замацаваны асобныя знакі, што наблізіла сістэму да поўнага фанемнага алфавіта.
Юнікод Большасць знакаў арэбіцы ўваходзіць у агульныя блокі арабскага пісьма Юнікода. Два спецыяльныя знакі рэфармаваных баснійскіх арфаграфій доўгі час не мелі асобнага кадавання: літара для nj — Arabic Letter Noon with Inverted Small V і літара для ć — Arabic Letter Hah with Inverted Small V Below. У 2021 годзе яны былі ўключаны ў Юнікод 14.0 як U+0889 ࢉ і U+088A ࢊ; у стандартнай табліцы Юнікода яны непасрэдна пазначаны як «дапаўненні для баснійскіх арфаграфій».
Параўнанне з беларускім арабскім алфавітам Баснійская арэбіца і беларускі арабскі алфавіт належаць да рэдкіх добра развітых славянскіх традыцый выкарыстання арабскага пісьма. У абодвух выпадках арабская графічная аснова была істотна прыстасавана да фанетыкі славянскай мовы, а пісьменнасць развівалася ў мусульманскім культурна-рэлігійным асяроддзі. Разам з тым гэтыя сістэмы ўзніклі незалежна і мелі розныя сацыяльна-моўныя ўмовы развіцця.