Кангрэс Злучаных Штатаў Амерыкі () — заканадаўчы орган, адзін з трох вышэйшых федэральных органаў дзяржаўнай улады ЗША.

Паўнамоцтвы вызначаны Канстытуцыяй ЗША. Кангрэс з’яўляецца двухпалатным, складаецца з Сената і Палаты прадстаўнікоў. Засядае ў Капітоліі Вашынгтона. Сенатары і кангрэсмены абіраюцца праз прамыя выбары, хоць вакантныя месцы ў Сенаце могуць замяшчацца з месцаў па прамым прызначэнні губернатараў (але толькі на часовай аснове, да чарговых выбараў). Усяго Кангрэс налічвае 535 чальцоў з правам голасу: 100 сенатараў (па 2 ад кожнага штата) з 6-гадовым тэрмінам паўнамоцтваў і 435 кангрэсменаў (абіраных па мажарытарнай сістэме па адной ад кожнай выбарчай акругі прапарцыйна колькасці насельніцтва) плюс яшчэ 6 чальцоў без права голасу, якія прадстаўляюць тэрыторыі ЗША без статута штата, з 2-летнім тэрмінам паўнамоцтваў. Віцэ-прэзідэнт ЗША, які старшынюе ў Сенаце, мае права голасу ў Сенаце, толькі калі галасы па тым ці іншым пытанні ў Сенаце падзяляюцца пароўну.

Згодна з артыкулам 1 раздзела 4 Канстытуцыі ЗША Кангрэс збіраецца не радзей як адзін раз у год, і яго сесіі пачынаюцца ў першы панядзелак снежня. Апошняе палажэнне было зменена ў 1933 годзе прыняццем 20-й папраўкі, якая вызначыла пачатак сесіі 3 студзеня апоўдні. Выбары ў Кангрэс (як у Сенат, так і ў Палату прадстаўнікоў) праходзяць у адпаведнасці з двухгадовым цыклам (раз на 2 гады адбываецца поўнае абнаўленне складу Палаты прадстаўнікоў і каля 1⁄3 складу Сената) кожны цотны год у адзіны Дзень выбараў.

Кангрэс быў створаны Канстытуцыяй ЗША і ўпершыню сабраўся на пасяджэнне ў 1789 году. Як саюзны парламент ЗША ён замяніў сабой Кангрэс Канфедэрацыі. З XIX стагоддзя члены Кангрэса звычайна належаць да адной з дзвюх найбуйнейшых палітычных партый краіны — Дэмакратычнай або Рэспубліканскай. Прыналежнасць да іншай партыі ці беспартыйнасць з’яўляецца прыкметным выключэннем у радах Кангрэса. Прыналежнасць да партыі не прадугледжана афіцыйным законам і па факце з’яўляецца палітычнай традыцыяй.

Агульныя звесткі: сутнасць амерыканскага парламента Артыкул I, раздзел 1 Канстытуцыі ЗША 1787 года абвяшчае: «Усе заканадаўчыя паўнамоцтвы, сапраўдным устаноўленыя, належаць Кангрэсу Злучаных Штатаў, які складаецца з Сената і Палаты прадстаўнікоў». Палата прадстаўнікоў і Сенат — раўнапраўныя партнёры ў заканадаўчым працэсе. Удзел і згода абедзвюх палат неабходны для яго паспяховай працы. Канстытуцыя надзяляе кожную палату асаблівымі, унікальнымі паўнамоцтвамі. Так, калі Сенат ратыфікуе міжнародныя дамовы і пагадненні і сцвярджае прызначэнні Прэзідэнтам службовых асоб выканаўчай улады, то Палата прадстаўнікоў ініцыюе разгляд законаў, злучаных з паступленнем дзяржаўных прыбыткаў.

Палата прадстаўнікоў ініцыюе разгляд імпічменту службовай асобе, Сенат — выносіць рашэнне па ім. Для таго, каб адхіліць любую службовую асобу (аж да Прэзідэнта ЗША) ад пасады, Сенату неабходна набраць ⅔ галасоў пры галасаванні за імпічмент.

Кангрэсам таксама ў Амерыцы традыцыйна абазначаюць канкрэтны тэрмін паўнамоцтваў палат аднаго склікання. Такі тэрмін складае 2 гады: цяперашні, 119-ы Кангрэс пачаў працу 3 студзеня 2025 года і завершыць яе 3 студзеня 2027 года. З часу прыняцця Дваццатай папраўкі да Канстытуцыі 23 студзеня 1933 года паўнамоцтвы Кангрэса пачынаюцца і заканчваюцца апоўдні 3 студзеня ў кожны няцотны год па парадку. Традыцыйна дэпутаты Сената называюцца сенатарамі, дэпутаты Палаты прадстаўнікоў — прадстаўнікамі, кангрэсменамі (для мужчын) або кангрэсвумен (для жанчын).

Навуковец, даследчык і былы кангрэсмен ад Дэмакратычнай партыі Лі Гамільтан лічыць, што «гістарычнай місіяй Кангрэса было адстойваць свабоду», ён пачытае яго «рухаючай сілай амерыканскага ўрада» і «відавочна ўстойлівым інстытутам». З пункту гледжання падобнага роду даследчыкаў, Кангрэс — «сэрца і душа амерыканскай дэмакратыі», хаця заканадаўцы рэдка дасягаюць такога ўзроўню прызнання або прэстыжу, які выпадае на долю прэзідэнтаў або суддзяў Вярхоўнага суда. Хтосьці з даследчыкаў назваў кангрэсменаў «зданямі амерыканскага гістарычнага ўяўлення». Многія адзначаюць актыўную ролю Кангрэса ў вызначэнні ўрадавай палітыкі і яго незвычайную адчувальнасць да грамадскай думкі. Вось, як апісваюць Кангрэс Сміт, Робертс і В’елен:

Кангрэс з’яўляецца адлюстраваннем усіх нашых моцных і слабых бакоў. Ён адлюстроўвае нашу рэгіянальную ідыясінкразію, нашы этнічныя, рэлігійныя і расавыя адрозненні, асаблівасці сістэмы падзелу працы, нарэшце, усе адценні грамадскай думкі на ўсё — ад цаны вайны да вайны за каштоўнасці. Кангрэс з’яўляецца найбольш прадстаўнічым урадавым органам… У сутнасці, Кангрэс прызначаны для таго, каб прыміраць адзін з адным усю шматлікасць нашых пунктаў гледжання на найбольш істотныя праблемы сучаснай публічнай палітыкі.

Кангрэс зазнае пастаянныя змены. У цяперашні час у Палаце прадстаўнікоў дамінуюць прадстаўнікі Амерыканскага Поўдня і Захаду, што адпавядае дэмаграфічным зменам у краіне ў бок павышэння долі жанчын і меншасцяў (адпаведна, і ў Палаце прадстаўнікоў становіцца больш жанчын і меншасцяў). У той час, як баланс сярод розных частак урада працягвае мяняцца, унутраную структуру Кангрэса немагчыма да канца зразумець па-за яго ўзаемадзеяннем з так званымі «інстытутамі-пасрэднікамі» — палітычнымі партыямі, грамадскімі аб’яднаннямі, групамі інтарэсаў і СМІ.

Кангрэс ЗША выконвае дзве розныя, але перасечныя функцыі: мясцовае прадстаўніцтва на федэральным узроўні праз абіраных па выбарчых акругах Кангрэса прадстаўнікоў і агульнае прадстаўніцтва штатаў як суб’ектаў федэрацыі на федэральным узроўні праз сенатараў.

Гістарычныя архівы Палаты прадстаўнікоў і Сената захоўваюцца ў Цэнтры заканадаўчых архіваў (), які ўваходзіць у структуру Нацыянальнага ўпраўлення архіваў і дакументацыі.

Кангрэс напрамую кіруе сталічнай акругай Калумбія — месцазнаходжаннем органаў федэральнай улады ЗША. Пры гэтым самі жыхары сталічнай акругі не абіраюць членаў Кангрэса, а толькі маюць дэлегата без права голасу ў Палаце прадстаўнікоў.

Гісторыя Палітолаг вылучыў чатыры асноўныя перыяды ў гісторыі Кангрэса ЗША, якія ў значнай ступені перакрываюцца адзін з адным: перыяд станаўлення (1780-я-1820-я), перыяд партыйнай барацьбы (1830-я-1900-я), перыяд панавання камітэтаў (1910-я-1960-я) і сучасны перыяд (з 1970-х гадоў да нашых дзён).

18-е стагоддзе

Першы Кантынентальны Кангрэс сабраў у 1774 годзе ў Філадэльфіі прадстаўнікоў 12 з Трынаццаці калоній. 4 ліпеня 1776 года Другі Кантынентальны Кангрэс прыняў Дэкларацыю незалежнасці, назваўшы новую дзяржаву «Злучанымі Штатамі Амерыкі» (). У 1781 годзе былі прыняты Артыкулы Канфедэрацыі, якія заснавалі Кангрэс Канфедэрацыі — аднапалатны орган з роўным прадстаўніцтвам штатаў, у якім кожны штат меў права вета на большасць рашэнняў. Кангрэс валодаў выканаўчай, але не заканадаўчай уладай, а федэральная судовая сістэма была абмежавана марскім правам*** і не мела паўнамоцтваў збіраць падаткі, рэгуляваць гандаль або забяспечваць выкананне законаўEnglish (2003), pp. 5-6.Collier (1986), p. 5..

Неэфектыўнасць першага ўрада ЗША прывяла да склікання канстытуцыйнага канвента ў 1787 годзе, на якім было прапанавана перагледзець Канстытуцыю і стварыць двухпалатны Кангрэс. Малыя штаты патрабавалі роўнага прадстаўніцтва, а буйныя — прапарцыйнага. Двухпалатны парламент добра зарэкамендаваў сябе ва ўрадах штатаў. У выніку быў прыняты ўзаемавыгадны план, так званы «Канектыкутскій кампраміс», паводле якога прадстаўніцтва ў адной палаце вызначалася па колькасці насельніцтва (каб дагадзіць буйным штатам), а ў другой — кожны штат атрымліваў роўнае прадстаўніцтва з двух сенатараў (што адпавядала інтарэсам малых штатаў). Ратыфікаваная Канстытуцыя стварыла федэратыўную сістэму, дзе грамадзянін падпарадкоўваецца адначасова ўлады штата і федэральнага ўрадаEnglish (2003), p. 7.. Для прадухілення злоўжывання ўладай кожная галіна ўлады — выканаўчая, заканадаўчая і судовая — валодала асобнай сферай паўнамоцтваў і мела магчымасць ураўнаважваць іншыя галіны ўлады ў адпаведнасці з прынцыпам раздзялення ўлад. Напрыклад, заканадаўчая ўлада размяркоўвалася па дзвюх палатахEnglish (2003), p. 8.. Новы ўрад пачаў працу ў 1789 годзе.

У першыя гады існавання новай дзяржавы Федэралісты і Антыфедэралісты змагаліся за палітычны ўплыў, што прывяло да фармавання першых палітычных партый. З прыняццем Канстытуцыі і Біля пра правы рух Антыфедэралістаў аслабеў. Некаторыя актывісты далучыліся да Антыадміністрацыйнай партыі, якую заснавалі Джэймс Мэдысан і Томас Джэферсан каля 1790—1791 гадоў для супрацьдзеяння палітыцы міністра фінансаў Аляксандра Гамільтана. Неўзабаве гэтая партыя пераўтварылася ў Дэмакратычную-рэспубліканскую партыю (таксама вядомую як Джэферсанаўская рэспубліканская партыя)Джэймс Мэдысан Томасу Джэферсану, 2 сакавіка 1794 г. Я бачыў у газеце ўчорашняга вечара, што нават у Нью-Ёрку адбыўся народны збор па скліканні Рэспубліканскай партыі і што прызначаны камітэт для далейшай працы.Томас Джэферсан прэзідэнту Вашынгтону, 23 траўня 1792 г. Рэспубліканская партыя, якая жадае захаваць урад у яго цяперашнім выглядзе, менш шматлікая. Яна становіцца яшчэ менш шматлікай нават пры аб’яднанні з двума, трыма ці паўтузінам антыфедэралістаў.…, паклаўшы пачатак эпосе Першай партыйнай сістэмы.

19-е стагоддзе

Абранне Томаса Джэферсана прэзідэнтам у 1800 годзе стала важнай гістарычнай падзеяй, якая прадэманстравала магчымасць мірнай перадачы ўлады ў ЗША. Адначасова з гэтым, рашэнне Вярхоўнага Суда па справе «Марберы супраць Мэдысана» ў 1803 годзе, вынесенае пад кіраўніцтвам Джона Маршала, значна ўмацавала пазіцыі судовай улады, падаўшы ёй права адмяняць супярэчныя Канстытуцыі законы, прынятыя Кангрэсам.

Грамадзянская вайна 1861—1865 гадоў прывяла да адмены рабства і аб’яднала нацыю пад уладай федэральнага ўрада, аднак прыслабіла пазіцыі правоў асобных штатаў. У часы Пазалочанага веку 1877—1901 гадоў Рэспубліканская партыя дамінавала ў Кангрэсе. Тым часам лабісты сталі вельмі ўплывовымі, асабліва падчас прэзідэнцтва Уліса Гранта, калі яны актыўна дамагаліся субсідый для чыгунак і высокіх пошлін на поўсцьMargaret S. Thompson, The «Spider Web»: Congress and Lobbying in the Age of Grant (1985). Іміграцыя і высокія паказчыкі нараджальнасці садзейнічалі хуткаму росту насельніцтва краіны. Эра прагрэсівізму была адзначана моцным уплывам партый у Кангрэсе і патрабаваннямі рэформ; некаторыя рэфарматары абвінавачвалі лабістаў у карумпаванні палітыкіElisabeth S. Clemens, The People’s Lobby: Organizational Innovation and the Rise of Interest-Group Politics in the United States, 1890—1925 (1997). Пазіцыя Спікера Палаты прадстаўнікоў значна ўзмацнілася пад кіраўніцтвам такіх лідэраў, як Томас Рыд у 1890 годзе і Джозэф Герні Кэнан.

20-е стагоддзе

Да пачатку 20 стагоддзя партыі і іхнія лідэры сталі галоўнымі постацямі, вызначальнымі працу Сената. Сістэма старшынства, пры якой дасведчаныя кангрэсмены атрымлівалі больш улады, стымулявала палітыкаў абедзвюх партый імкнуцца да працяглага знаходжання на сваіх пасадах. Старшыні Камітэта захоўвалі свой уплыў у абедзвюх палатах да рэформаў 1970-х гадоў.

Важныя змены закранулі структуру Кангрэса. 8 красавіка 1913 года была прынята 17-я папраўка, згодна з якой сенатараў сталі абіраць напрамую, а не праз заканадаўчыя сходы штатаў. Вярхоўны Суд таксама пашырыў паўнамоцтвы Кангрэса ў галіне рэгулявання эканомікі, абапіраючыся на палажэнні Канстытуцыі пра гандаль паміж штатамі. Прамыя выбары сенатараў зрабілі іх больш падсправаздачнымі выбаршчыкам, скараціўшы розніцу паміж Сенатам і Палатай прадстаўнікоў. Акрамя таго, 20-я папраўка абмежавала ўплыў так званых «кульгавых качак», у гэтым выпадку — кангрэсменаў, якія прайгралі на выбарах або сыходзяць у адстаўку і ўжо не нясуць палітычнай адказнасці перад выбаршчыкамі.