Рускі касмізм — комплекснае філасофскае вучэнне аб узаемадзеянні чалавека і света, пабудаванае плеядай рускіх вучоных ХІХ-ХХ стагоддзяў.
Агульныя звесткі Інтуіцыя прычаснасці чалавека да адзінага сусветнага быцця, арганічный прыналежнасці яго да ўсіх пластоў прыроднай рэальнасці, гістарычнай уключанасці грамадства ў глабальныя — планетныя і касмічныя — працэсы са старажытных часоў прыводзіла да шукання «сусветнай касмічнай сувязі», «касмічных зносін». Гэтыя шуканні, пранікнутыя «пачуццём сусветнасці жыцця», стагоддзямі выліваліся ў формы сацыяльна арыентаванах касмічных памкненняў чалавецтва, якія адлістроўваліся ў навуковай творчасці філософаў, якія імкнуліся высветліць ролю чалавецтва ў космасе і бліжэйшыя перспектывы яго далейшай эвалюцыі. У другой палове ХІХ — пачатку ХХ стагоддзя гэтыя шуканні абумовілі яскравую духоўную з’яву — рускі касмізм.
Рускі касмізм не ёсць школай у яе навуковым разуменні ці нейкай цэласнай філасофскай сістэмай, а хутчэй адмысловы настрой думак у кругах рускай інтэлігенцыі. Цэнтральнай ідэяй рускага касмізма з’яўлялася ўяўленне аб тым, што Чалавек — складнік Прыроды, што іх не варта супрацьпастаўляць, а неабходна разглядаць у адзінстве, што Чалавек і ўсё, што яго атачае, гэта часцінкі адзінага, Сусвету. Супярэчнасць паміж Розумам і Прыродай непазбежная, але Розум адказны за адшуканне шляхоў яго дазволу. Рускі касмізм абгрунтаваў неабходнасць новай маральнай асновы ўзаемадзеяння Чалавека з Прыродай, змены прынцыпаў развіцця цывілізацыі.
Філасофія рускага касмізма абапіраецца на глабальнае планетарнае мышленне і адносіцца не столькі да асобных гнасеалагічных або іншых праблем філасофіі, колькі да цэласнага разумення чалавека, усталяванню яго місіі і сусветнай прыналежнасці. Аднаўленне натуральнай сувязі чалавека з прыродай і гісторыяй, адраджэнне духоўнага ладу жыцця, пашырэнне светаразумення чалавека да планетарнага, сусветнага ўзроўня — такія пазіцыі характарызуюць філасофію рускага касмізма. Яна абапіраецца на фундаментальны прынцып: мікрасвет падобны макрасвету, гэта значыць чалавек падобны Сусвету. Адгэтуль бачна, што глабальныя працэсы ў вызначанай ступені тоесныя лакальным, перамены ў чалавеку адпавядаюць і вызначаюць перамены ў грамадстве, змены на ўсіх узроўнях арганізацыі грамадства (і прыроды) падобныя і спалучаныя з сусветнымі зменамі.
У паняцце «рускі касмізм» укладваецца мноства часцяком разнастайных філасофскіх і мастацкіх плыняў. З вядомымі абмоўкамі ўсе гэтыя плыні можна ўмоўна аб’яднаць у тры кірункі: рэлігійна-філасофскі кірунак, звязанае з імёнамі А. З. Хамякова, І. У. Кірэеўскаго, Н. Ф. Фёдарава, З. Н. Франка, У. З. Салаўёва, П. А. Фларэнскага, З. Н. Булгакава, Н. А. Бярдзяева; натуральнанавуковы кірунак, якое распрацоўвалася такімі мыслярамі, як Н. А. Розумаў, К. Э. Цыялкоўскі, У. І. Вернадскі, Н. Г. Халодны, І. А. Марозаў, А. Л. Чыжэўскі , В. А. Скумін і інш.; паэтычна-мастацкі кірунак прадстаўляюць У. А. Леўшын, З. П. Дзякаў, У. Ф. Адаеускі, А. У. Сухава-Кабылін, Ф. І. Цютчэў, У. І. Янаў, М. А. Забалоцкі, А. Н. Скрабін, Н. К. Рэрых.
Рускі касмізм супрацьстаіць заходняму сацыяцэнтрызму, які размяжоўвае і супрацьпастаўляе чалавека і прыроду, соцыум і космас. Ён таксама альтэрнатыўны ўсходнім светапоглядным пабудовам, у якіх роля чалавека не перавышае ролі пясчынкі светабудовы, дзе ён пасіўны; рускі касмізм сцвярджае чалавека ў якасці актыўнага паўнавартаснага супрацоўніка прыроды. Разам з тым касмізм выступае своеасаблівым сінтэзам тэхнагеннай (заходняй) і касмагеннай (усходняй) культур у сваім вяртанні да цэласнага бачання свету як непарыўнага адзінства космасу і чалавека.
Асноўныя прадстаўнікі рускага касмізму
М. Ф. Фёдараў Зараджэнне і пачатковае развіццё рускага касмізма звязваюць з жыццём і творчасцю М. Ф. Фёдарава, якое насіла містыка-футуралагічны характар. Аднак менавіта Фёдаравым у выдадзенай яго вучнямі пасля яго смерці працы «Філасофія агульнай справы» былі закладзеныя тыя ідэі, якія акрэслілі круг праблем, якія стаяць перад цывілізацыяй і на якія абапіраліся прадстаўнікі натуральнанавуковага кірунку ў распрацоўцы канцэпцый адзінства чалавека і космасу.
Угледжваючы асноўнае зло для чалавека ў смерці, заняволянні яго сляпой сілай прыроды, Фёдараў прапанаваў ідэю рэгуляцыі прыроды сродкамі навукі і тэхнікі. Гэтую ідэю мысляр развівае ў шэрагу сваіх прац, дзе прапаноўвае сістэму дасягнення неўміручасці чалавека праз рэгуляцыю прыроды, развіццё спазнання і самаўдасканаленне чалавека. Цэласная сукупнасць гэтых бакоў дасць новую якасць — неўміручасць чалавека. «Агульная справа», па Фёдараву, — гэта ўзнаўленне былога стану свету, да грэхападзення (Адама і Евы). Пад неўміручасцю Фёдараў разумее некаторую прынцыповую сутнасць будучыні чалавецтва, канчатковае зацвярджэнне справядлівасці, маральнасці, прыгажосці, ісціны, якое суправаджаецца вечным духоўна-матэрыяльным жыццём кожнага чалавека, захаваннем яго Я. Асабістая неўміручасць выступае толькі адным з праяў гэтай сутнасці.
У працэсе рэгуляцыі павінен змяніцца і сам фізічны арганізм чалавека. Чалавек не можа стаць несмяротным, захаваўшы стары тып жыццядзейнасці, які мысляр лічыў прынцыпова канчатковым. Таму галоўным кірункам развіцця павінна стаць ператварэнне органаў самога арганізма (так, каб чалавек сам мог лётаць, бачыць далёка і глыбока і т.д.). Фёдараў заклікаў глыбока даследаваць механізм сілкавання раслін, па тыпе якога магчымыя перабудовы арганізма чалавека.
Калі чалавецтва навучыцца кіраваць сіламі прыроды і такім чынам пакончыць з голадам, яно тым самым пакончыць і з крыніцамі чалавечай варожасці. Чалавецтва засяродзіць усе свае сукупныя сілы на агульнай задачы па кіраванні прыродай на зямным шары і нават у межах усёй Сусвету. Свядомае кіраванне эвалюцыяй, вышэйшы ідэал адухаўлення свету расчыняецца ў Фёдарава ў паслядоўным ланцужку задач: рэгуляцыя касмічных з’яў; ператварэнне стыхійна-разбуральнага ходу прыродных сіл у свядома накіраваны; стварэнне новага тыпу арганізацыі грамадства — психократии, заснаванай на сыноўскай, роднаснай свядомасці; праца над пераадоленнем смерці, ператварэннем фізічнай прыроды чалавека; бясконцая творчасць несмяротнага жыцця ў Сусвеце.
Для выканання гэтай грандыёзнай мэты мысляр заклікае да ўсеагульнага спазнання, досведу і працы ў межах рэальнага свету, геніяльна прадбачачы, што гэтыя межы будуць няўхільна пашырацца, даходзячы да таго, што пакуль яшчэ падаецца нерэальным і цудоўным. Вучэнне Фёдарава спрабуе па-новаму зірнуць на прызначэнне чалавека ў свеце, паставіць перад ім нябачаную раней задачу і прапанаваць шляхі яе выканання. Думка Фёдарава накіраваная на практычнае ўвасабленне архетыпа ў справе гістарычнага ператварэння свету як задачы гістарычнага працэсу. Такое практычнае ўвасабленне паўстае як праект «Агульнай справы» — злучэнне сіл усіх людзей планеты ў справе кіравання сіламі прыроды, у справе пераадолення разбурэння і самой смерці.
Адным з паслядоўнікаў Фёдарава быў Васіль Феафілавіч Купрэвіч.
М. А. Умаў Філасофскія і светапоглядныя паданні М. А. Умaва шмат у чым не ўзгодняцца з традыцыяй рускага касмізма. Космас М. А. Умaва — космас фізіка, які вольны ад антрапамарфізму. Ён паказвае, што нягледзячы на прагрэс натуральных навук, антрапаморфны пункт погляду знаходзім і ў сучасных мысляроў, якая адрозніваецца ад старажытней тым, што яны пераносяць на прыроду ўласцівасці сваёй больш культурнай асобы. Гэтая акалічнасць, несумнеўна, паказвае, да якой ступені цяжка пазбегнуць яе чалавеку, які імкнецца вызначыць сваё дачыненне да таго «Усё», якое душыць яго сваёй веліччу і моцай. У агульным уяўленні аб космасе ў М. А. Умaва не ўтрымліваецца ні найменшага намёку на нейкія гарантыі росту жыцця, яе нястрымнай экспансіі, і пагатоў чалавекаразмернасці космасу. Аднесці М. А. Умaва да прадстаўнікоў рускага касмізма дазваляе яго гледжання на эвалюцыйны працэс. Па меркаванні Умaва, у самой стрыжню эвалюцыйнага працэсу — узрастанне этыкі. Узнікненне маральнага пачуцця, па меркаванні вучонага, з’явілася следствам спарадкаванасці жывога рэчыва, удасканаленні фізічнай абалонкі Homo sapiens. Сумленне, гэты «голас Божы ў чалавеку», нараджаецца ў нас як нейкі вышэйшы ўзровень зграбнасці і становіцца магутнай прыладай эвалюцыі: арганізуе псіхіку, парадкуе хаатычныя душэўныя віхуры, адсякае грэх і зло, бо апошнія — своеасаблівыя ўхіленні ад імклівага промня эвалюцыі, яе збоі і тупікі. Эвалюцыя немагчымая без адбору патрабаванняў натуры, і чалавечае сумленне ў вобласці свядомага — воля — з’яўляецца прыладай гэтага адбору, якія перашкаджаюць жывому вярнуцца ў тыя ўмовы, якія не адпавядаюць яго месцу ў прыродзе.
У. І. Вярнадскі Навукова-філасофскія тэорыі Вярнадскага можна ў вызначаным сэнсе прыпадобніць трываламу падмурку, без якога ідэі і праекты рускіх касмістаў маглі бы стаць толькі фантастычнымі марамі. Ідэі Вярнадскага аб касмічнасті жыцця, аб біясферы (сферы жыцця) і наасферы (сферы розуму) сваімі далёкімі творчымі каранямі сыходзяць у новую, распачалую актыўна стварацца з канца XIX-начала XX стагоддзі філасофскую традыцыю асэнсавання жыцця і задач чалавека як вяршыннага яе спараджэння. Ідэя эвалюцыі, сфармуляваная Дарвінам і яго паслядоўнікамі, давала чалавецтву шанц для далейшага развіцця. Прычым навуковая думка, зыходзячы з тэорыі эвалюцыі, працавала ў двух кірунках. З аднаго боку, эвалюцыя якая прымітыўна разумеецца, абяцала толькі даведзены да лагічнага канцанатуральны адбор, пры якім выжывае наймоцны і найразумнейшы за рахунак слабога. Але была і іншы пункт погляду на праблему эвалюцыі, якой і прытрымваўся Вярнадскі, абумоўліваўшы самадастатковую і вышэйшую каштоўнасць чалавечай асобы. Вярнадскі з’яўляецца адным з заснавальнікаў тэорыі наасферы, якая стала найважным укладаннем у вучэнне касмізма. Наасфера — гэта сфера розуму. Яна стала фарміравацца адначасова з з’яўленнем мышлення ў чалавека, з пачаткам назапашвання інфармацыі ў грамадстве і практычнага яе выкарыстання. Чалавек, істота, нададзенае розумам і воляй, дзейнічае ў свеце з самога яго з’яўлення як творца і ператваральнік, як вольны або неадвольны дойлід «сферы розуму». Яна таму так і завецца, што вядучую ролю ў ёй гуляюць рэаліі розуму: творчыя адкрыцці, духоўныя, мастацкія, навуковыя ідэі, якія матэрыяльна здзяйсняюцца ў ператворанай прыродзе, пабудовах, прыладах і машынах, навуковых і творчых комплексах, творах мастацтва і т.д. Такім чынам, на Зямлі створаная новая штучная абалонка: біясфера, радыкальна ператвораная працай і творчасцю чалавека. Чалавек у сваіх антрапалагічных, сацыяльных гістарычных гранях істота яшчэ далёка не дасканалая, у вызначаным сэнсе «крызісная». Разам з тым існуе ідэал і мэта вышэйшага, духоўнага Чалавека, той ідэал, які і рухае ім у імкненні перасіліць уласную прыроду. Так і чалавечае стварэнне — наасфера — ёсць і яшчэ досыць дысгарманічная, змешчаная ў стане станаўлення рэальнасць, і разам з тым вышэйшы ідэал гэтага станаўлення.
К. Э. Цыялкоўскі Касмічная філасофія Цыялкоўскага з’яўляецца адным з слупоў рускага касмізма. Яна адчувальна паўплывала на сучасную цывілізацыю пасродкам касманаўтыкі, якая стала адным з асноўных кірункаў НТР. Немалаважна і тое, што яна адносіцца да ліку нешматлікіх у рускім касмізме ўзораў цэласнай філасофска-светапогляднай сістэмы. У яго касмічнай філасофіі абмяркоўваліся ў асноўным традыцыйныя філасофскія праблемы, разгляданыя з «касмічнага пункта погляду».
Цыялкоўскі распрацоўваў так званы «актыўна-эвалюцыйны» прынцып касмізма. Яго сэнс складаецца ў тым, што лёс Сусвету залежыць ад касмічнага розуму, т.е. ад чалавецтва і іншых касмічных цывілізацый, іх преобразовательной дзейнасці. «Актыўна-эвалюцыйны» сэнс прынцыпу касмізма суіснуе ў Цыялкоўскага з больш традыцыйным сэнсам гэтага прынцыпу: «Лёс істоты залежыць ад лёсу Сусвету». Усё гэта стварае складанасці пры разуменні касмічнай філасофіі на завяршальным этапе яе станаўлення. Найважнымі прынцыпамі касмічнай філасофіі, якія ляжаць у аснове метафізікі і навуковай карціны свету Цыялкоўскага з’яўляюцца прынцыпы атамістычнага панпсіхізму, манізму, бясконцасці, самаарганізацыі і эвалюцыі.