Манастыр Эскарыял () — архітэктурны комплекс другой паловы 16 стагоддзя, які ўключаў манастыр Св. Ларэнса, бібліятэку, шпіталь, пахавальню іспанскіх каралёў і рэзідэнцыю караля Іспаніі Філіпа II. Размешчаны ў гадзіне язды ад Мадрыда каля падножжа гор Сьера-дэ-Гвадарама. Архітэктурны комплекс Эскарыял выклікае самыя розныя пачуцці: яго завуць і «восьмым цудам свету», і «манатоннай сімфоніяй у камені» і «архітэктурным кашмарам».
Стымулы для пабудовы thumb|left|160px Фармальнай падставай для будаўніцтва манастыра Эскарыял у гонар св. Лаўрэнція была перамога пры Сен-Кантэне ў Фландрыі аб’яднаных армій Вялікабрытаніі і Іспаніі над вайскамі Францыі 10 жніўня 1557 года, дзень у дзень св. Лаўрэнція (). Як было і раней, горад хрысціянскай Францыі быў варварску разрабаваны і часткова разбураны англійскімі і іспанскімі хрысціянамі. Сярод пашкоджаных была і царква Св. Лаўрэнція (або Сан Ларэнса). Аб перамозе і разбурэнні царквы паведамілі іспанскаму каралю. Рэлігійна настроены кароль Філіп II даў зарок аднавіць царкву Сан Ларэнса ў абноўленым і большым варыянце.
Святы мучанік Сан Ларэнса быў блізкі сэрцу іспанцаў, бо па легендзе быў выхадцам з Арагона, размешчаным на поўначы Іберыйскага паўвострава. З пріхільнасць да хрысціянства яго спалілі на жалезнай рашотцы. Рашотка і стала найбольш вядомым атрыбутам мучаніка.
Новы палацавы комплекс павінен быў увасабляць сілу іспанскай манархіі і іспанскай зброі, нагадваючы пра перамогу іспанцаў пры Сан-Кантэне. Паступова планы разрасталіся, роўна як і значнасць збудавання. У ім было вырашана ўвасобіць запавет Карла V — стварэнне дынастычнага пантэона, а таксама, аб’яднаўшы манастыр з каралеўскім палацам, у камені выказаць палітычную дактрыну іспанскага абсалютызму. Кароль паслаў двух архітэктараў, двух вучоных і двух каменячосаў знайсці месца для новага манастыра так, каб яно было не занадта гарачым, не занадта халодным і не занадта далёка ад новай сталіцы. Пасля цэлага года пошукаў яны апынуліся там, дзе цяпер знаходзіцца Эскарыял.
Палітычны і мастацкі фон пры будаўніцтве thumb|200px|Каралева Елізавета, Уільям Сесіл, 1-ы барон Берлі (злева) і Фрэнсіс Волсінгем справа.
Асаблівасцю манархічнай улады ў Іспаніі была цесная, амаль непадзельная сувязь з каталіцкай царквой. Слабыя каралі шукалі падтрымкі і знайшлі яе ў царкве. У Еўропе немагчыма знайсці іншую краіну, дзе ўлада свецкая была б так цесна прыкаваная да царквы, прарасла ў яе, апярэдзіўшы ў гэтым нават Італію, Партугалію, Польшчу, вядомыя цэнтры каталіцызму ў Еўропе. Талерантнасць да вернікаў Іспаніі іншых веравызнанняў у раннім Сярэднявеччы цяпер — перайшла ў цвёрдую нянавісць і жорсткія формы каталіцкага прыгнёту. Краіну пакрыла густая сетка сабораў, манастыроў, цэркваў. У канцы 15 стагоддзя ў Іспаніі распачала сваю дзейнасць інквізіцыя, а царква стала кантраляваць усе формы грамадскага жыцця. Пастаянная цэнзура распаўсюджвалася і на ўсе формы іспанскага мастацтва і стагоддзямі жорстка вынішчала ўсё больш-менш смелае, тармозячы іх развіццё. Тым часам іспанская манархія пачала цярпець паражэнні. 1581 годзе ад яе адкалоліся Злучаныя Правінцыі, больш вядомыя як Галандыя.
Асабліва значнымі былі палітычныя паражэнні Іспаніі ў стасунках з Брытаніяй. Каралева Елізавета наблізіла да сябе двух уплывовых прыхільнікаў пратэстантызму — гэта прэм’ер-міністр Уільям Сесіл, 1-ы барон Берлі і Фрэнсіс Волсінгем. Волсінгем, які меў дзве ўніверсітэцкія адукацыі, быў гарачым ворагам каталіцызму і прыхільнікам ідэі ўмацавання і развіцця настуагнястрэльнай зброі, умацавання абараназдольнасці флот у Брытаніі. Разгалінаваная шпіёнская сетка Волсінгема, створаная як у каралеўстве, так і на еўрапейскім кантыненце, даў яму магчымасць кантраляваць іспанцаў і своечасова выкрываць каталіцкія мецяжы супраць каралевы і дзяржавы. Ён не спыніцца і перад судом і пакараннем смерцю каралевы-каталічка Шатландыі Марыі Сцюарт. Менавіта ён выкрыў супрацьдзеянне іспанскага дыпламат а ў Лондане — Бернардзіна дэ Мендоса, якога выслалі з краіны. У Брытаніі пачалі ваенную мадэрнізацыю, перайшоўшы на выраб суцэльналітых чыгунных гармат, якімі былі абсталяваны ваенныя паруснікі. Аднаразовы выстрал ядрамі гэтых гармат наскрозь прабіваў дубовыя барты тагачасных іспанскіх караблёў. Традыцыйныя лучнікі Брытаніі былі пераведзены на выкарыстанне агнястрэльных мушкетаў, паражальная сіла якіх перавышала іспанскія. У 1588 годзе адбылася няўдалая спроба збіць ці хаця б паменшыць узрастаючую магутнасць Брытаніі. Калі Фрэнсіс Волсінгем памёр у 1590 годзе, кароль Філіп II ўзрадаваўся, што пазбавіўся магутнага ворага. Але магутнасць Брытаніі пачала перавышаць магутнасць Іспаніі менавіта з гэтага часу.
Важнае месца ў мастацтве Іспаніі 16 стагоддзя заняў не Рэнесанс (кароткі па часу, мала падтрыманы мясцовай культурай і не перайшоўшы ў фазу Высокага Адраджэння, як у Італіі), а маньерызм. У Іспаніі сфарміравалася некалькі цэнтраў маньерызму, сярод якіх Бадахос, Таледа, Мадрыд і Эскарыял. Найбольшы ўплыў гэты стыль меў на іспанскую архітэктуру і жывапіс і развіваўся пад уплывам узораў маньерызму з папскага Рыма. Так, тэма спальвання ератыкоў была даволі распаўсюджанай у іспанскім жывапісе. А апошняе рэальнае спальванне ератыка на вогнішчы ў Іспаніі адбылося яшчэ пры жыцці Гоі, Пушкіна, Тараса Шаўчэнкі.
Сцэны мучаніцтва святых, страсцей і бачанняў святых, іх экстазы і малітвы ў жывапісе і скульптуры — найбольш распаўсюджаная частка ўсяго мастацтва Іспаніі.
Назва. Пошукі. Праект thumb|злева|200px|Кароль Філіп II.
Усю моц іспанскай манархіі кароль Філіп II кінуў на рэалізацыю сваёй задумы, падобнай на капрыз. Акрамя сваёй прыхільнасці да Св. Лаўрэнція Філіп II адрозніваўся пагружаннасцю ў сябе, меланхалічнасцю, глыбокай рэлігійнасцю і слабым здароўем. Ён шукаў месца, дзе мог бы адпачыць ад клопатаў караля самай магутнай імперыі свету. Ён жадаў жыць у асяроддзі манахаў, а не прыдворных; акрамя каралеўскай рэзідэнцыі Эскарыял павінен быў стаць у першую чаргу манастыром ордэна св. Іераніма. Філіп II гаварыў, што ён жадаў «пабудаваць палац для Бога і халупу для караля». Філіп не дазваляў нікому складаць сваю біяграфію пры жыцці: у сутнасці, ён напісаў яе сам, і напісаў у камені. Перамогі і паражэнні імперыі, паслядоўнасць смерцяў і трагедый, апантанасць караля вучэннем, мастацтвам, малітвамі і кіраваннем дзяржавай — усё гэта знайшло адлюстраванне ў Эскарыяле. Цэнтральнае становішча велізарнага сабора сімвалізуе веру караля ў тое, што ва ўсіх палітычных дзеяннях трэба кіравацца рэлігійнымі меркаваннямі.
Створаная адмысловая камісія старанна і доўга шукала месца ў Кастыліі, якое больш натхняла іспанскага манарха на разважанні пра ўсемагутнага хрысціянскага Бога, на набожныя думкі. Сярод прапанаваных камісіяй было і месца ў Сьера-дэ-Гвадарама на адлегласці 45 км ад тагачаснага Мадрыда. Яно і спадабалася каралю, хоць гэта было побач з закінутымі кар’ерамі пакладаў жалеза (па іспанскай escoria — шлак металургічнай вытворчасці, а пасёлак паблізу насіў назву Эль-Эскарыял).
Спробы стварыць прадстаўнічую рэзідэнцыю новага тыпу ў Іспаніі ўжо былі. Гэта перш за ўсё палац Карла V у Альгамбры, які пачалі будаваць яшчэ па загаду бацькі Філіпа II. Ён атрымаў характар халоднай параднасці і надзвычайнай адчужанасці ад асяроддзя. Велізарны палац, пакінуты каронай, так і застаўся недабудаваным (не быў створаны нават дах над усёй пабудовай. Будаўніцтва аднавілі ў 17 ст., Але зноў пакінулі. Цалкам палац дабудавалі толькі ў 20 стагоддзі, калі той нарэшце атрымаў адзіны дах). Перабудавалі і каралеўскі палац у горадзе Севілья.
Першы архітэктар і даўгабуд thumb|200px|План комплекса ў 1589 годзе. Ім быў Хуан Баўтыста дэ Таледа (1515? — 1567). Ён паехаў на стажыроўку ў Італію, дзе вывучаў архітэктурнае тэорыю і практыку майстроў Высокага Адраджэння і італьянскага маньерызму ў Неапалі і Генуі. У Рыме некаторы час наведваў будаўніцтва сабора Св. Пятра ў Ватыкане. Затым 11 гадоў быў на службе іспанскага віцэ-караля ў Неапалі.
У яго творчай манеры бачаць уздзеяння Якопа Сансавіна і Паладыё. Кароль выцягнуў яго назад і з 1559 года ён знаходзіўся на службе ў манарха. Хуан Баўтыста прапрацаваў усяго восем гадоў на пасадзе прыдворнага архітэктара, але быў аўтарам першага праекта небывалага комплексу з рознымі функцыямі, першай яго архітэктурнай мадэлі і наогул ідэйнага задумы абстрактнага капрызу караля ў рэальных формах.
Праект выклікаў незадаволенасць караля Філіпа II, які загадаў адправіць праектнае рашэнне Хуана Баўтыста ў Фларэнцыю на экспертызу. Мастакі фларэнційскай Акадэміі раскрытыкавалі праект, які даручылі выпраўляць італьянцу Франчэска Паточа з Урбіна. Але пасля смерці Хуана Баўтысты ў 1569 годзе праект перарабляў яго памочнік — Хуан дэ Эрэра (каля 1530—1597), які прыслухаўся да патрабаванняў нецярплівага Філіпа II, які перажыў і гэтага архітэктара. Дэ Эрэра належаць ідэі канчатковага аздаблення. Комплекс уяўляў сабой амаль квадратнае ў плане збудаванне, у цэнтры якога размяшчалася царква, на поўдні — памяшканні манастыра, на поўначы — палац; для кожнай з частак прадугледжваўся свой унутраны двор.
Гісторыя будаўніцтва
thumb|Фасады Эскарыяла
Кароль Філіп пільна сачыў за ўсімі этапамі праектавання і будаўніцтва комплексу. Ён хацеў падкрэсліць адыход яго дзяржавы ад папярэдняга, практычна сярэдневяковага этапа і надаць еўрапейскага значэння як дзяржаве, так і новай каралеўскай рэзідэнцыі. Гэтаму імкненню і быў падпарадкаваны стыль збудавання — арыентаваны на італьянскія ўзоры, але праз іспанскае ўспрыманне рэнесанснай архітэктуры. Даследчыкі бачаць у гэтым спрошчаным стылі сувязі са стылем і вобразам буйных іспанскіх шпіталяў. Апошнія мелі працяглыя фасады, сіметрычныя прамавугольныя планы з замкнёнымі ўнутранымі дворыкамі і галерэямі, сабор у цэнтры, вежы на вуглах будынка. Нешта падобнае ўжо было ў шпіталі Санта Крус у горадзе Таледа.
Эскарыял — гэта перш за ўсё манастыр. Кароль аддаў яго ордэна іеранімітаў.
Менавіта ўмацаваны манастыр і нагадваюць яго працяглыя фасад і, вежы па вуглах, дух адасобленасці ад грэшнага свету. Крэпасное і манастырскае настолькі пераважаюць у вобразным ладзе збудавання, што большасць еўрапейцаў забываюць аб тым, які гэта яшчэ і каралеўская рэзідэнцыя. Крэпасное і манастырскае падкрэслена і практычнай адсутнасцю дэкору вонкавых фасадаў, самі іспанцы называюць гэты стыль — безарнаментальным. Безарнаментальнасці спрыяў і матэрыял, выкарыстаны для будаўніцтва — шэры граніт, цвёрды, цяжкі ў апрацоўцы, не схільны даваць складаную гульню аб’ёмаў або прыемны гнутых ліній. На фасадах пакінутыя толькі карнізы і вокны, вытанчаныя ў доўгія казарменныя шэрагі.
Будаўніцтва пачалося ў 1563 годзе і доўжылася двадцаць адзін (21) год. Каралю належыць ідэя прыбудоў і павелічэння памераў збудавання. Архітэктар Хуан дэ Эрэра павялічыў памеры збудавання, каб размясціць больш манахаў (Філіп II дазволіў павялічыць колькасць манахаў новага манастыра з пяцідзесяці да ста чалавек). План збудавання пры гэтым застаўся нязменным. Так, ён падвоіў колькасць паверхаў і, адпаведна, павялічыў вышыню вуглавых веж. Будаўнічымі працамі кіраваў здольны манах ордэна іеранімітаў — Антоніа дэ Вільякасцін. Былі выдаткаваны значныя грашовыя сумы. Сюды везлі лепшыя на той час будаўнічыя матэрыялы і вырабы як з усёй Іспаніі, так і Еўропы і калоній у захопленай Амерыкі — хваёвы лес, свяцільні, каваныя рашоткі, залаты посуд, каштоўныя тканіны і вышыўкі, вырабы са серабра і бронзы. Драўляная разьба была выканана ў Куэнке і Авіле, мармур прывезены з Арасены, скульптурныя працы былі замоўлены ў Мілане, бронзавыя і сярэбраныя вырабы вырабляліся ў Таледа, Сарагосе, Фландрыі. 13 снежня 1584 года быў пакладзены апошні камень у будынак комплексу. Пасля гэтага за працу ўзяліся мастакі і дэкаратары, сярод якіх былі італьянцы П. Цібольдзіні, Л. Камб’яза, Ф. Кастэла і інш. Запрасілі і армію італьянскіх мастакоў і скульптараў, прадстаўнікоў стылю маньерызм.