Выгнанне яўрэяў з Іспаніі — выгнанне яўрэяў з тэрыторыі Іспаніі, Сардзініі і Сіцыліі, ініцыяванае дэкрэтам уладароў Іспаніі Фердынандам II Арагонскім і Ізабелай Каталіцкай, прынятым 31 сакавіка 1492 годаПераклад Эдыкту на англійскую ў Альгамбры. Альгамбрскі дэкрэт (), таксама вядомы пад назвай Гранадскі эдыкт або Эдыкт аб выгнанні, прадпісваў усім яўрэям Іспаніі ў трохмесячны тэрмін або перайсці ў хрысціянства, або пакінуць краіну; знаходжанне яўрэяў на тэрыторыі краіны пасля гэтага тэрміна аб’яўлялася незаконным. Яўрэі беглі або ў Партугалію (дзе праз 30 гадоў гісторыя паўтарылася), а адтуль — на поўнач Еўропы, або ў Італію, Асманскую імперыю, краіны Паўночнай Афрыкі. Для яўрэяў выгнанне апынулася нацыянальнай катастрофай.

Фармальна эдыкт тычыўся ўсіх паслядоўнікаў іўдаізму, незалежна ад іх этнічнай прыналежнасці. Сэнс указу складаўся ў тым, каб пакінуць яўрэяў без абароны закона, што рабіла іх безбароннымі перад злачыннасцю, яны былі пазбаўленыя права на законны суд. У такіх умовах відавочна не была магчыма ніякая камерцыйная і фінансавая дзейнасць, якая давала Іспанскім яўрэям асноўны прыбытак. Для вяртання пад абарону закона было дастаткова ахрысціцца, але большая частка вырашыла захаваць веру і эмігравала з Іспаніі.

Эдыкт быў юрыдычна скасаваны 16 снежня 1968 года, пасля Другога Ватыканскага сабора1492 Ban on Jews Is Voided by Spain // New York Times . На сёняшні дзён у Іспаніі пражывае каля Jewish Spain .

Перадумовы Да XIV ст. яўрэі жылі пад мусульманскім халіфатам Аль-Андалус у адносным спакою.

2 студзеня 1492 г. каталіцкія манархі захапілі Гранадскае каралеўства Насрыдаў. Апошні мусульманскі кароль, Мухамад XII з Гранады, адышоў у Альпухары, бо амаль 800-гадовае мусульманскае панаванне было спынена Рэканкістай.

У лісце, накіраваным каталіцкімі манархамі Сабору ў Більбаа ў 1490 г., гаварылася, што ў адпаведнасці з кананічным правам і законамі каралеўстваў яўрэям дазваляецца жыць у каралеўствах у якасці падданых і васалаў.

У дванаццатым і трынаццатым стагоддзях хрысціянскі антысемітызм на сярэднявечным Захадзе ўзмацніўся, што выявілася ў жорсткіх антысіміцкіх мерах, узгодненых на чацвёртым Латэранскім саборы, скліканым у 1215 г. папам Інакенціем III. Хрысціянскія каралеўствы на паўвостраве зусім не забывалі аб росце ўсё больш ваяўнічага антысімітызму — у кастыльскім статутным кодэксе Сем Партыд сцвярджалася, што яўрэі жылі сярод хрысціян, «так што іх прысутнасць нагадвае ім, што яны паходзяць ад тых, хто ўкрыжаваў Госпада нашага Ісуса», але каралі працягвалі «абараняць» яўрэяў за важную ролю, якую яны адыгрывалі ў сваіх каралеўствах.

У XIV ст. перыяд адноснай талерантнасці ў адносінах да яўрэяў скончыўся, перайшоўшы ў фазу нарастання канфліктаў.

Пагромы 1391 года

Першая хваля гвалту супраць яўрэяў на Пірэнейскім паўвостраве адбылася ў Каралеўстве Навара ў выніку прыбыцця Крыжовага паходу пастухоў праз Пірэнеі ў 1321 г. Яўрэйскія суполкі Памплоны і Эстэльі былі знішчаны. Праз два дзесяцігоддзі наступствы Чорнай смерці 1348 года справакавалі напады на яўрэйскія кварталы у некалькіх месцах, асабліва ў Барселоне і іншых месцах у Княстве Каталонія. У Кастыльскай кароне антысіміцкі гвалт быў цесна звязаны з грамадзянскай вайной падчас праўлення Педра I. У гэтым канфлікце бок, які падтрымлівае Энрыке дэ Трастамара, выкарыстоўваў антысімітызм у якасці прапагандысцкай зброі, і прэтэндэнт на трон абвінаваціў свайго зводнага брата, Педра Кастыльскага, у спрыянні яўрэям. Першая бойня яўрэяў у Таледа ў 1355 годзе была ўчынена прыхільнікамі Энрыке дэ Трастамары, калі яны ўвайшлі ў горад. Тое ж здарылася праз адзінаццаць гадоў, калі яны занялі Брыўеску. У Бургасе яўрэі, якія не маглі плаціць вялікую даніну, накладзеную на іх у 1366 г., былі аддадзены ў рабства і прададзены. У 1367 годзе ў Вальядалідзе на яўрэяў напалі пад крыкі «Няхай жыве кароль Энрыке!» Загінулых не было, але сінагогі спалілі.

Вялікая катастрофа для яўрэяў Пірэнейскага паўвострава адбылася ў 1391 годзе, калі былі знішчаны яўрэйскія абшчыны Кастыліі і Кароны Арагона. Напады, пажары, рабаванні і бойня пачаліся ў чэрвені ў Севільі, дзе Феран Марцінес, архідыякан Эсіхі, скарыстаўся вакуумам улады, які ўтварыўся пасля смерці арцыбіскупа Севільі. Узмацніўшы сваю агітацыю супраць яўрэяў, якая пачалася ў 1378 г., ён загадаў разбурыць сінагогі і канфіскаваць малітоўнікі. У студзені 1391 г. уладам горада ўдалося пазбегнуць першай спробы штурму яўрэйскага квартала. Але ў чэрвені сотні яўрэяў былі забіты, іх дамы разрабаваны, а сінагогі ператвораны ў цэрквы. Некаторым яўрэям удалося ўцячы; іншыя, напалоханыя, прасілі ахрысціцца.

З Севільі антысіміцкі гвалт распаўсюдзіўся па ўсёй Андалусіі, а потым і да Кастыліі. У жніўні ён дасягнуў Кароны Арагона. Паўсюдна адбываліся забойствы, рабункі, пажары. Яўрэі, якім удалося выжыць, або ўцяклі, многія шукаючы прытулку ў каралеўствах Навара, Партугалія і Францыя, а таксама ў Паўночнай Афрыцы, або выбралі хрышчэнне, каб пазбегнуць смерці. Цяжка сказаць пра колькасць пацярпелых. У Барселоне каля 400 яўрэяў былі забітыя; у Валенсіі — 250; і ў Льейдзе — 68.

Пасля разні 1391 г. антысіміцкія мерапрыемствы ўзмацніліся. У Кастыліі ў 1412 г. яўрэі павінны былі адпусціць бароды, а яўрэі павінны былі насіць характэрны чырвоны значок, прышыты да адзення, каб іх можна было пазнаць. У Кароне Арагона валоданне Талмудам было прызнана незаконным, а колькасць сінагог была абмежавана адной на яўрэйскую абшчыну (альджама). Акрамя таго, жабрацкія ордэны ўзмацнілі сваю кампанію празелітызму, каб прымусіць яўрэяў перайсці ў хрысціянства. Дамініканец Вінцэнт Ферэр з Валенсіі адыграў важную ролю ў гэтай кампаніі, якая мела падтрымку манархаў. У Кароне Арагона было пастаноўлена, што яўрэі былі абавязаны наведваць тры пропаведзі ў год. У выніку масавых забойстваў 1391 г. і наступных мер да 1415 г. больш за палову яўрэяў карон Кастыліі і Арагона адмовіліся ад закону Майсея і прынялі хрысціянства, у тым ліку многія рабіны і важныя члены суполкі.

Яўрэі ў ХV ст

Пасля масавых забойстваў 1391 года і наступных за імі пропаведзяў да 1415 года амаль 100 000 яўрэяў працягвалі вызнаваць сваю рэлігію ў каронах Кастыліі і Арагона.

У Кароне Арагона іўдаізм практычна знік у важных месцах, такіх як Барселона, Валенсія і Пальма — у 1424 г. барселонскі яўрэй быў скасаваны, бо лічыўся непатрэбным, і засталося толькі яўрэйства ў Сарагосе. У Кастыліі некалі квітнеючыя альхамы, такія як Севілья, Таледа і Бургас, страцілі многіх сваіх членаў; у 1492 годзе, у год выгнання, у Кароне Арагона засталася толькі чвэрць ад ранейшай колькасці яўрэяў. Знакамітая яўрэйская суполка Жыроны, напрыклад, засталася толькі з 24 сем’яў. У Кастыльскай кароне іх было менш за 80 тысяч. У Севільі да паўстання 1391 года было каля 500 яўрэйскіх сем’яў.

Пасля крытычнага перыяду 1391—1415 г. ціск на яўрэяў, каб яны вярнулі свае канфіскаваныя сінагогі і кнігі, зменшыўся, і тады яны змаглі пазбегнуць некаторых абавязкаў, такіх як нашэнне чырвонай стужкі або наведванне пропаведзяў манахаў. Яны таксама змаглі рэканструяваць унутраную арганізацыю альхамас і іх рэлігійную дзейнасць дзякуючы пагадненням, дасягнутым пракуратарамі альхамас, сабранымі ў Вальядалідзе ў 1432 годзе і санкцыянаваным каралём, што азначала, што «Карона Кастыліі зноў афіцыйна прымае што меншасць яе падданых мае іншую рэлігію, чым хрысціянская, і прызнае права гэтай меншасці на легальнае існаванне, з легальным статусам». «Такім чынам яўрэйская абшчына адбудоўваецца са згоды кароны». Абрагам Бенвеніст, які старшынстваваў на пасяджэнні Вальядаліда, быў прызначаны прыдворным рабінам з уладай над усімі яўрэямі каралеўства і адначасова дэлегатам караля над імі.

Падчас праўлення каталіцкіх манархаў, у апошняй чвэрці XV ст., шмат яўрэяў жылі ў вёсках і займаліся земляробствам. Рамёствы і гандаль не былі манапалізаваны — міжнародны гандаль перайшоў у рукі нованавернутых. У той час як яўрэі працягвалі гандляваць у якасці ліхвяроў, колькасць хрысціянскіх крэдытораў павялічылася на вялікі працэнт. Яўрэі таксама працягвалі збіраць каралеўскую, царкоўную і сеньярыяльную рэнту, але іх значэнне там таксама зменшылася — у Кастыліі яны валодалі толькі чвэрцю даходаў. Аднак у двары Кастыліі — але не ў кароне Арагона — яўрэі займалі важныя адміністрацыйныя і фінансавыя пасады. Абрагам Старэйшы з 1488 года быў галоўным скарбнікам Святога Братэрства, ключавога органа ў фінансаванні Гранадскай вайны, а таксама галоўным рабінам Кастыліі.

Такім чынам, яўрэйская супольнасць у канцы XV ст. была далёка не багатай і ўплывовай. «Фактычна, іспанскія яўрэі на момант іх выгнання не ўтваралі аднастайную сацыяльную групу. Сярод іх былі класы, як і ў хрысціянскім грамадстве, невялікая меншасць вельмі багатых і забяспечаных людзей разам з масай дробных людзей: земляробы, рамеснікі, уладальнікі крам». Іх аб’ядноўвала тое, што яны вызнавалі адну і тую ж веру, адрозную ад прызнанай, якая рабіла іх асобнай супольнасцю ў межах манархіі і была «ўласнасцю» кароны, якая такім чынам абараняла іх. У лісце ад 7 ліпеня 1477 г., адрасаваным уладам Трухільё, дзе адбыліся інцыдэнты супраць яўрэяў, каралева Кастыліі Ізабэла I, узяўшы альджаму пад сваю абарону і забараніўшы любыя віды прыгнёту і знявагі яе членаў, гаворыцца:

Такім чынам, яўрэі «ўтварылі не дзяржаву ў дзяржаве, а хутчэй мікраграмадства побач з большасцю хрысціянскага грамадства, з уладай, каронным рабінам, якую карона дэлегавала яму над сваімі членамі». Альджамы былі арганізаваны ўнутры з шырокай аўтаноміяй. Яны шляхам жараб’ёўкі вызначалі савет старэйшын, які кіраваў жыццём абшчыны; збор уласных падаткаў на ўтрыманне набажэнстваў, сінагог і рабінскага навучання; жылі па нормах яўрэйскага права; і мелі ўласныя суды, якія разглядалі ўсе справы па грамадзянскіх справах — Картэсы Мадрыгала 1476 г. крымінальныя справы перайшлі ў каралеўскія суды. Але яўрэі не карысталіся поўнымі грамадзянскімі правамі: яны мелі спецыфічную падаткавую сістэму, куды больш цяжкую, чым хрысціянская, і не мелі магчымасці займаць пасады, якія маглі б даць уладу над хрысціянамі.

Канверса і інквізіцыя

У XV ст. асноўнай праблемай перастала быць прыняцце іўдзеямі хрысціянства. Тэрмін «канвертыты» ужываўся да іўдзеяў, якія прынялі хрышчэнне, а таксама да іх нашчадкаў. З-за таго, што шмат каго з іх прымусова пераходзілі ў хрысціянства, яны часта разглядаліся з недаверам тымі, хто лічыў сябе «старымі» хрысціянамі. Пасады, пакінутыя іўдзеямі, у асноўным займалі новыя хрысціяне, якія збіраліся там, дзе раней квітнелі іўдзейскія абшчыны да 1391 года, займаючыся працай, якая раней выконвалася іўдзеямі — гандлем і рамёствамі — з той перавагай, што як хрысціяне яны цяпер мелі доступ да рамесных і прафесійных сфер, раней забароненым для іўдзеяў. Некаторыя нават уступалі ў духавенства, становячыся канонікамі, прыёрамі і нават біскупамі.

Сацыяльна-эканамічнае становішча канвертытаў выклікала падазрон сярод «старых», крыўду, якая была ўзмоцнена свядомасцю ў тых, у каго была розная ідэнтычнасць, якія горда называюць сябе хрысціянамі і маюць яўрэйскія карані, якія прасочваліся да Хрыста. Народныя паўстанні супраць канвертытаў пачаліся паміж 1449 і 1474 гадамі, перыяд эканамічных цяжкасцей і палітычнага крызісу ў Кастыліі (асабліва падчас грамадзянскай вайны пры валадаранні Энрыке IV). Першае і найбуйнейшае з гэтых паўстанняў адбылося ў 1449 годзе ў Таледа, падчас якога быў зацверджаны «Закон аб судовых рашэннях», забараняльны доступ да муніцыпальных пасад «любому вызнаючаму яўрэйскае паходжанне» — папярэдняе становішча перад законамі аб чысціні крыві наступнага стагоддзя. Нагодай для паўстанняў была эканамічная, асабліва ў Андалусіі, дзе панаваў голад, абвостранае эпідэміяй чумы, — і ў прынцыпе «асабліва не накіраванае супраць канвертытаў… Гэта былі партыі і дэмагогі, якія скарысталіся раздражненнем народа і накіравалі яго супраць канвертытаў».