Расійскія немцы ці  — этнічныя немцы, а таксама грамадзяне (падданыя) германскіх дзяржаў, якія пражывалі на тэрыторыі Расіі або дзяржаў-папярэднікаў:Наўгародская зямля, Кіеўская Русь, Руская дзяржава, Расійская імперыя, СССР, краіны што ўтварыліся пасля распаду СССР, і іх прамыя нашчадкі.

У сучаснай Германіі выраз «расійскія немцы» (), ужываецца таксама ў адносінах да этнічных немцаў, якія рэпатрыяваліся ў Германію з СССР, пачынаючы з 1951 года, а пасля 1991 года — да рэпатрыянтаў з постсавецкіх дзяржаў.

З’яўленне немцаў на Русі

Першыя згадванні пра немцаў на Русі адносяцца да IX стагоддзя. Да канца XII стагоддзя ў рускіх гарадах ужо аселі шматлікія нямецкія купцы, рамеснікі, ваяры, лекары і навукоўцыЭнциклопедия Немцы России. — С. 9.. Першая пісьмовая згадка пра існаванне ў Ноўгарадзе «нямецкага двара» — месца, дзе жылі купцы і захоўваліся тавары, адносіцца да 1199 года. Але заснаваны гэты двор быў, відавочна, раней, паколькі пра будаўніцтва ў горадзе нямецкай царквы Святога Пятра, якая была цэнтрам нямецкага двара, паведамляецца ўжо ў 1184 годзеDr. Woldemar Buck Der deutsche Handel in Nowgorod. — St. Petersburg, 1895..

Немцы ў Наўгародскай рэспубліцы

Немцы ў Маскоўскім княстве Значная колькасць немцаў перасялілася ў Рускую дзяржаву ў перыяд кіравання вялікіх князёў Івана III і Васіля III — у XV—XVI стагоддзях. У перыяд кіравання Івана IV Грознага доля немцаў у насельніцтве гарадоў стала настолькі істотнай, што ў шматлікіх з іх з’явіліся кварталы кампактнага пражывання нямецкай дыяспары — так званыя Нямецкія слабоды, самая вялікая і вядомая з якіх была ў Маскве (Гл. «Нямецкая слабада»).

У першую чаргу рускі ўрад быў зацікаўлены ў замежных спецыялістах ваеннай справы — збройніках, майстрах ліцця гармат, фартыфікатарах і сапёрах. Нямецкія афіцэры служылі інструктарамі ў царскім войску, перадаючы еўрапейскі досвед арганізацыі, валодання сучаснай зброяй і тактыкі. Вялікім попытам у Расіі карысталіся замежныя інжынеры і майстры горнай справы.

Таксама важнымі для маскоўскага двара былі замежныя спецыялісты-медыкі. У краіне былі свае знахары, аднак не было адукаваных лекараў і аптэкараў. Таму першымі лейб-медыкамі вялікіх маскоўскіх князёў Івана III і Васіля III у розны час былі Нікалаус Бюлаў (Nicolaus Bulow) і Тэафіл Маркварт (Theophil Marquart) з ЛюбекаSabine Dumschat. Auslandische Mediziner im Moskauer Russland. — Munchen : Franz Steiner Verl, 2006. ISBN 3-515-08512-2. — S. 16, 242]. Яны ж перавялі на рускую мову адзін з ранніх падручнікаў па медыцыне «Благапрахладны вертаград, здароўю стварэнне»Прыдворная медыцына ў Расіі ў X—XVIII стст. .

Эпоха Раманавых

Каля 90 % немцаў Расіі ў XVIII—XIX стагоддзях складаюць так званыя каланісты. У XVIII жа стагоддзі па запрашэнні Кацярыны II (маніфест ад 4 снежня 1762 года) пачалося перасяленне нямецкіх сялян (так званых каланістаў) на вольныя землі Паволжа і пазней Паўночнага Прычарнамор’я — шматлікія з гэтых сялянскіх сем’яў заставаліся ў месцах свайго першапачатковага кампактнага пражывання на працягу больш за паўтары стагоддзяў, захоўваючы нямецкую мову (у закансерваваным у параўнанні з нямецкай мовай Германіі выглядзе), веру (як правіла, лютэранскую ці каталіцкую) і іншыя элементы нацыянальнай культуры.

Першая хваля міграцыі, накіраваная ў раён Паволжа, прыбыла галоўным чынам з зямлі Рейнланд, Гесэн і Пфальц. Наступная хваля эміграцыі быў выкліканы маніфестам імператара Аляксандра I 1804 года. Гэта хваля каланістаў была накіраваны ў раён Прычарнамор’я і Каўказа, і складалася галоўным чынам з жыхароў Швабіі; у меншай ступені з жыхароў Усходняй і Заходняй Прусіі, Баварыі, Мекленбурга, Саксоніі, Эльзаса, Бадэна і Швейцарыі, а таксама нямецкіх жыхароў Польшчы.

У 1860-ых гадах XIX стагоддзі 200 000 каланістаў перасяліліся з Польшчы на Валынь. Перад Першай сусветнай вайной лік нямецкіх вёсак у Расійскай імперыі (не лічачы расійскай часткі Польшчы) вагаўся ад 3 да 4 тысяч.

300px|left|thumb|Паштовая паштоўка пачатку XX стагоддзя з фатаграфічным малюнкам немцаў-каланістаў калоніі Дармштат пад Адэсай Асноўную частку цяперашняга нямецкага насельніцтва Расіі і краін СНД складаюць першым чынам нашчадкі нямецкіх сялян-каланістаў. Гісторыя іх фарміравання ахоплівае перыяд з XVIII па XX стагоддзе. Асноўнымі месцамі рассялення з’яўляліся сярэдняе і ніжняе Паволжа, паўночнае Прычарнамор'е, Закаўказзе, Крым, Валынь (паўночны захад Украіны), з канца XIX стагоддзя — Паўночны Каўказ і Сібір. У сілу іх тэрытарыяльнай раз’яднанасці і розных асаблівасцей гістарычнага і этнічнага развіцця ў асяроддзі расійскіх немцаў сфарміраваўся шэраг этнічных (лакальных) груп — паволжскія немцы, украінскія немцы (выхадцы з Прычарнамор’я, часцяком падзяляльныя сябе па канфесійнай прыкмеце на лютэран і каталікоў), валынскія немцы, Крымскія немцы, бесарабскія немцы, каўказскія немцы (ці швабы, па месцы свайго пражывання ў паўднёвай Германіі — Швабіі) і менаніты (адмысловая этнаканфесыянальная супольнасць). Прадстаўнікі розных этнічных груп нямецкага насельніцтва доўгі час мелі і захоўвалі асаблівасці ў мове, культуры, рэлігіі, побыту — размаўлялі на сваіх дыялектах, якія часцяком значна адрозніваліся, адмыслова святкавалі народныя і рэлігійныя абрады і святы — Каляды, Вялікдзень, Сёмуха, Свята ўраджаю, Свята забою скаціны () і інш.

Зыходным пунктам міграцыі нямецкага насельніцтва па тэрыторыі Расіі былі таксама далучаныя да яе ў XVIII стагоддзі прыбалтыйскія землі, асабліва Эстляндыя і Ліфляндыя. Акрамя таго, вялікая колькасць немцаў у XIX стагоддзі перасялілася на Валынь з Польшчы. Нарэшце, у 1920-я годы нямецкая дыяспара ў СССР папоўнілася некаторай колькасцю нямецкіх камуністаў, якія перабраліся ў тады адзіную ў свеце сацыялістычную дзяржаву.

З 1870-ых гадоў іміграцыя немцаў у Расію галоўным чынам спыняецца (асабліва ў сувязі з адменай у адносінах да каланістаў палогак па адбыванні ваеннай павіннасці і астуджэннем руска-германскіх адносін). Больш таго, вялікая колькасць расійскіх немцаў пачынае эміграваць з Расіі, прычым не ў Германію, а галоўным чынам у ЗША. Усяго да 1914 года з Расіі ў ЗША перасялілася да 200 тысяч этнічных немцаў. Яны склалі адну з найбуйнейшых плыняў дарэвалюцыйнай расійскай эміграцыі — нароўні з яўрэямі, палякамі, беларусамі, літоўцамі і фінамі.

Акрамя таго, з другой паловы XIX стагоддзея немцы пачынаюць прымаць актыўны ўдзел ва унутрырасійскім міграцыйным руху на многазямельныя ўсходнія і паўднёвыя ўскраіны імперыі. Па дадзеных перапісу 1926 года, у Сібіры і на Далёкім Усходзе пражывае 81 тысяча немцаў (галоўным чынам у Омскай акрузе — 34,6 тыс., і ў Слаўгарадскай акрузе — 31,7 тыс.), у Казахстане — 51 тысяча немцаў.

Па стане на 1913 год у Расійскай імперыі пражывала каля 2 400 000 немцаў.

Немцы Пецярбурга

Пачынаючы з эпохі Пятра I, шырока практыкавалася запрашэнне ў Расію замежных вучоных, ваенных, дыпламатаў, дзеячаў мастацтва, і некаторыя з іх былі немцамі. Нашчадкі гэтых людзей, часцяком, уладкоўваліся ў Расіі, у значным ліку выпадкаў не толькі захоўваючы нямецкую мову ў якасці сваёй асноўнай мовы, але таксама захоўваючы ў сябе нямецкую нацыянальную самасвядомасць, прыналежнасць да лютэранскай ці каталіцкай царквы, таксама немцы практыкавалі кампактнае пражыванне. Нават сама кіравальная дынастыя Раманавых, пачынаючы са шлюбу бацькоў Пятра III — імператрыцы Ганны Пятроўны і герцага Гольштэйн-Готарпскага Карла Фрыдрыха, актыўна раднілася з прадстаўнікамі нямецкіх кіравальных дынастый. У выніку ўсе наступныя расійскія кіраўнікі дынастыі Раманавых мелі вялікую долю «нямецкай крыві», шматлікія з іх, у сілу дынастычных акалічнасцей, былі народжаны ў Германіі і размаўлялі па-руску з прыкметным акцэнтам, сам жа Пётр III размаўляў выключна па-нямецку, лічыў сябе немцаў і ўся яго знешняя палітыка была накіравана на карысць германскіх дзяржаў. А сама дынастыя Раманавых пераўтварылася ў адгалінаванне Ольдэнбургскай дынастыі пад найменнем Раманавы-Гольштэйн-Готарп, якое захоўваецца ў афіцыйным тытуле дагэтуль. Фаварытамі вялікіх імператрыц таксама з’яўляліся немцы, самы знакаміты з якіх Эрнст Іаган Бірон.

Значная колькасць немцаў прыняў удзел у дзяржаўным кіраванні на самых розных яго паверхах і кірунках, што істотна адбілася на выбары сталіцы, як пераважнага месца прыкладання сваіх здольнасцей і ведаў.

Паколькі Пецярбург з самага свайго заснавання стаў не толькі адміністрацыйнай сталіцай Расіі, але і найбуйнейшым прамысловым навуковым і гандлёвым цэнтрам, значная колькасць немцаў асядала ў ім. Іх нашчадкі таксама прымалі непасрэдны ўдзел у самых разнастайных галінах гаспадаркі. У выніку шматлікіх складаных працэсаў у рэгіёне ўтварыўся спецыфічны субетнас — Пецярбургскія немцы, які адносіў сябе да культуры заходняга хрысціянства, у першую чаргу, да лютэранства і каталіцтва. У гарадскім асяроддзі ўтварыліся раёны, дзе канцэнтрацыя нямецкага насельніцтва была настолькі вялікая, што нямецкую мову можна было чуць гэтак жа часта, як і рускую, напрыклад, раён Васільеўскага востраваНемцы в Санкт-Петербурге (XVIII—XX века): биографический аспект. Санкт-Петербург. МАЭ РАН.2002 ISBN 5-88431-074-9.

Планаванне дэпартацыі немцаў Расіі ў перыяд Першай сусветнай вайны 2 лютага 1915 года. У сувязі з вайной расійскі ўрад прымае законы пра экспрапрыяцыю зямельных уладанняў у асоб нямецкай нацыянальнасці ў заходніх губернях. Пазней гэтыя «ліквідацыйныя законы» распаўсюджваюцца на іншыя губерні і вобласці краіны. 13 снежня 1915 года. Урад рыхтуе ўказ, паводле якога ўсё нямецкае насельніцтва Паволжа належала да высялення ў Сібір. Высяленне планавалася пачаць з вясны 1917 года. 6 лютага 1917 года. Імператар Мікалай Другі санкцыянуе ўжыванне «ліквідацыйных законаў» пра экспрапрыяцыю земляў у адносінах да паволжскіх немцаў. 2 сакавіка, 3 сакавіка 1917 года. Перамога Лютаўскай рэвалюцыі ў Петраградзе і ў Сара­таве. 11 сакавіка 1917 года. Адмысловай пастановай было прыпынена выкананне ўсяго «ліквідацыйнага» заканадаўства, накіраванага супраць нямецкага насельніцтва Расіі. У пастанове паказвалася, што канчатковае рашэнне па гэтым пытанні павінен прыняць Устаноўчы сход.

Немцы ў СССР

1918—1940 гады У першыя дзесяцігоддзі Савецкай улады адраджэнне нацыянальнай ідэнтычнасці расійскіх немцаў віталася, што прывяло ў 1918 годзе да ўтварэння адной з першых нацыянальна-тэрытарыяльных аўтаномій на тэрыторыі Савецкай Расіі — Аўтаномнай вобласці немцаў Паволжа, якая 19 снежня 1923 года была ператворана ў Аўтаномную Савецкую Сацыялістычную Рэспубліку немцаў Паволжа. са сталіцай у горадзе Пакроўск, які ў 1931 годзе будзе пераназваны ў горад Энгельс. 300px|thumb|Аўтаномная Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка немцаў Паволжа