Іран () — дзяржава ў Паўднёва-Заходняй Азіі. На захадзе мяжуе з Іракам і Турцыяй, на паўночным захадзе — з Арменіяй і Азербайджанам, на паўночным усходзе — з Туркменістанам, на ўсходзе — з Пакістанам і Афганістанам (працягласць сухапутнай граніцы — 5440 км). На поўначы абмываецца Каспійскім морам, на поўдні — Персідскім і Аманскім залівамі (працягласць берагавой лініі — звыш за 2440 км)БРЭ. Иран.
Плошча тэрыторыі — 1 648 тыс. км². Звыш паловы паверхні краіны занята горамі (найвышэйшы пункт — патухлы вулкан Дэмавенд вышынёй 5604 м). Ворныя землі складаюць 10 % плошчы Ірана; лясамі пакрыта 7 %.
Сталіца (з 1785 года) — Тэгеран (каля 12 млн жыхароў). Іншыя буйныя гарады: Мешхед (1,7 млн.), Ісфахан (1,5 млн.), Тэбрыз (больш 1 млн.), Шыраз (каля 1 млн.).
Афіцыйнае летазлічэнне вядзецца па мусульманскім каляндары: год пачынаецца 21 сакавіка (у высакосныя гады — з 20 сакавіка) і сканчаецца 20 сакавіка. Нацыянальнае свята — угодкі перамогі Ісламскай рэвалюцыі 1979 года — адзначаецца 11 лютага. Афіцыйны выходны дзень — пятніца, аднак вялікая частка дзяржаўных устаноў не працуе таксама ў чацвер. Мясцовы час адстае ад беларускага на паўгадзіны (абедзве краіны не пераходзяць на летні час).
Афіцыйная мова — персідская (фарсі). Грашовая адзінка — рыял.
Гісторыя
Гісторыя дзяржаўнасці ў Іране — адна з самых старажытных у свеце. На працягу стагоддзяў краіна грала ключавую ролю на Усходзе. Іранская імперыя пры Дарыі I распасціралася ад Грэцыі і Лівіі да ракі Інд. Іран быў самай населенай дзяржавай у гісторыі (50 % насельніцтва Зямлі былі падданымі Ахеменідаў), уваходзіла ў лік наймацнейшых і самых уплывовых культурна і палітычна дзяржаў аж да XVII і XVIII стагоддзяў, але пад канец XIX стагоддзя ператварылася ў паўкаланіяльную дзяржаву. У заходняй літаратуры да краіны ўжывалася назва грэчаскага паходжання — Персія, у 1935 годзе МЗС Ірана звярнулася да ўсіх краін свету, каб ужывалася праўдзівае імя краіны Іран (у зараастрызме поўнач Ірана і поўдзень Афганістана называўся Арыяна). У 1979 годзе пасля Ісламскай рэвалюцыі Іран абвешчаны ісламскай рэспублікай.
Старажытны Іран Засяленне тэрыторыі Ірана ставіцца да глыбокай старажытнасці (гл. Зарзійская культура). Іранскія народы становяцца пераважнымі на яго тэрыторыі да пачатку I тысячагоддзя да н. э. Частка плямёнаў (персы, мідзійцы, бактрыйцы, парфяне) аселі ў заходняй частцы пласкагор’я; кімерыйцы, сарматы, аланы, белуджы пасяліліся на ўсходзе і ўздоўж ўзбярэжжа Аманскага заліва.
Першай значнай іранскім дзяржавай стала мідыйскае царства, заснаванае ў канцы VIII — пачатку VII стагоддзя да н. э., са сталіцай у Хамадане (Экбатана). Мідзійцы хутка ўсталявалі кантроль над усім заходнім Іранам і часткова над усходнім. Сумесна з вавіланянамі мідзійцы разграмілі Асірыйскую імперыю, захапілі паўночную Месапатамію і Урарту
Ахеменіды
У 553 годзе да н. э. малады фарсі цар Аншана і парс Кір з роду Ахемэнідаў выступіў супраць мідзійцы. Кір захапіў Экбатаны і абвясціў сябе царом Персіі і Мідыі. Пры гэтым мідыйскі цар Иштувегу быў узяты ў палон, але пазней вызвалены і прызначаны намеснікам у адну з правінцый. Да сваёй смерці ў 529 годзе да н. э. Кір II Вялікі падпарадкаваў імперыі Ахеменідаў ўсю Заходнюю Азію ад Міжземнамор’я і Анатоля да Сырдар’і. Раней, у 546 годзе да н. э., Кір заснаваў у фарсе сталіцу свайго царства — Пасаргады, дзе і быў пахаваны. Сын Кіра Камбіза II пашырыў валоданні імперыі бацькі да Егіпта і Эфіопіі.
Пасля смерці Камбіза да ўлады прыйшоў Дарый Гістасп. Дарый хутка і жорстка навёў у імперыі парадак і пачаў новыя заваявальныя паходы, у выніку якіх імперыя Ахеменідаў пашырылася да Балкан на захадзе і да Інда на ўсходзе, стаўшы найбуйнейшый і наймагутнейшай дзяржавай, якая існавала калі-небудзь на той момант. Дарый таксама правёў шэраг унутраных рэформаў. Ён падзяліў краіну на некалькі адміністрацыйных адзінак — сатрапаў, пры гэтым упершыню ў гісторыі быў ажыццёўлены прынцып падзелу ўладаў: войскі не падпарадкоўваліся сатрапам і ў той жа час военачальнікі не мелі адміністрацыйнай улады. Акрамя таго, Дарый правёў грашовую рэформу і ўвёў у абарачэнне залаты дарик. У спалучэнні з будаўніцтвам сеткі мошчаных дарог гэта спрыяла небываламу скоку ў гандлёвых адносінах.
Дарый заступаўся зараастрызму і лічыў жрацоў стрыжнем персідскай дзяржаўнасці. Пры ім гэтая першая манатэістычная рэлігія стала ў імперыі дзяржаўнай. У той жа час да заваяваных народаў і іх вераванняў і культуры персы ставіліся цярпіма.
Спадчыннікі Дарыя I сталі парушаць прынцыпы ўнутранага ладу, уведзеныя царом, у выніку чаго сатрапы сталі больш незалежныя. Падняўся мяцеж у Егіпце, пачаліся беспарадкі ў Грэцыі і Македоніі. У гэтых умовах македонскі палкаводзец Аляксандр пачаў ваенны паход супраць персаў, і да 330 годзе да н. э. разграміў імперыю Ахеменідаў.
Парфія і Сасаніды Пасля смерці Аляксандра Македонскага ў 323 г. да н.э. яго імперыя распалася на некалькі асобных дзяржаў. Большая частка тэрыторыі сучаснага Ірана адышла да Селеўкіі, аднак парфянскі цар Мітрыдат I неўзабаве пачаў заваявальныя паходы супраць Селеўкідаў і ўключыў у склад сваёй дзяржавы Персію, а таксама Міжрэчча. У 92 годзе да н.э. паміж Парфіяй і Рымам была праведзена мяжа па рэчышчы Еўфрата, але рымляне амаль адразу ўварваліся ў межы заходніх парфянскіх сатрапаз і пацярпелі паразу. У адказным паходзе парфяне захапілі ўвесь Левант і Анатолію, але былі адкінутыя войскамі Марка Антонія назад да Еўфрата. Неўзабаве пасля гэтага ў Парфіі адна за адной ўспыхвалі грамадзянскія войны, выкліканыя ўмяшаннем Рыма ў барацьбу паміж парфянскай і грэчаскай шляхтай.
У 224 годзе Ардашыр I, сын кіраўніка невялікага гарадка Хейры ў Парс, разграміў войска парфян Артабана IV і заснаваў другую Персідскую імперыю — Ираншахр («Царства арыяў») — са сталіцай у Фірузабадзе, стаўшы заснавальнікам новай дынастыі — Сасанідаў. Узмацніўся ўплыў арыстакратыі і зараастрыйскага духавенства, пачаліся ганенні на іншаверцаў. Праведзена адміністрацыйная рэформа. Сасаніды працягнулі барацьбу з рымлянамі і з качэўнікамі Цэнтральнай Азіі.
Пры цары Хасрове I (531—579) пачалася актыўная экспансія: у 540 годзе была захоплена Антыёхія, у 562 — Егіпет. Візантыйская імперыя трапіла ў падатковую залежнасць ад персаў. Былі заняты прыбярэжныя вобласці Аравійскага паўвострава, у тым ліку Емен. У гэты ж час Хасроў разграміў эфталіцскую дзяржаву на тэрыторыі сучаснага Таджыкістана. Ваенныя поспехі Хасрова прывялі да росквіту гандлю і культуры ў Іране.
Унук Хасрова I, Хасроў II (590—628) аднавіў вайну з Візантыяй, але атрымліваў паразу за паразай. Ваенныя выдаткі пакрываліся за кошт празмерных падаткаў з гандляроў і пабораў з беднякоў. У выніку па ўсёй краіне пачалі ўспыхваць паўстанні, Хасроў быў схоплены і пакараны смерцю. Яго ўнук, Ездыгерд III (632—651) стаў апошнім Сасанідскім царом. Нягледзячы на спыненне вайны з Візантыяй, распад імперыі працягваўся. На поўдні персы сутыкнуліся з новым праціўнікам — арабамі.
Арабскае заваяванне
Арабскія набегі на Сасанідскі Іран пачаліся ў 632 годзе. Найбольш поўнае паражэнне персідская армія пацярпела ў бітве пры Кадысіі ў 637 годзе. Арабскае заваяванне Персіі працягвалася да 652 года, і яна была ўключана ў Амеядскі халіфат. Арабы распаўсюдзілі ў Іране іслам, які моцна змяніў персідскую культуру. Пасля ісламізацыі Ірана бурна развіваліся ў халіфаце літаратура, філасофія, мастацтва, медыцына. Персідская культура стала асновай для пачатку «залатога перыяду ў ісламе».
У 750 годзе фарсі генерал Абу Муслім узначаліў паход Абасідаў супраць Амеядаў на Дамаск, а затым на сталіцу Халіфата — Багдад. У падзяку новы халіф дараваў персідскім губернатарам пэўную аўтаномію, а таксама ўзяў некалькіх персаў ў якасці візіраў. Тым не менш, у 822 годзе Тахір бен-Гусейн бен-Мусаб, губернатар Харасана, абвясціў незалежнасць правінцыі і аб’явіў сябе родапачынальнікам новай персідскай дынастыі — Тахірыдаў. Ужо да пачатку праўлення Саманідаў Іран практычна аднавіў сваю незалежнасць ад арабаў.
Цюркскія і мангольскія заваяванні
Нягледзячы на прыняцце персідскім грамадствам ісламу, арабізацыя ў Іране не мела поспеху. Насаджэнне арабскай культуры сустрэла супраціўленне персаў і стала штуршком да барацьбы за незалежнасць ад арабаў. Важную ролю ў аднаўленні нацыянальнай самасвядомасці персаў адыграла адраджэнне персідскай мовы і літаратуры, пік якога прыйшоўся на IX—X стагоддзя. У сувязі з гэтым атрымала вядомасць эпапея Фірдащсі «Шах-намэ», цалкам напісаная на фарсі.
У 962 годзе цюркскі палкаводзец Алп-Тэгін выступіў супраць Саманідаў і заснаваў цюркскую дзяржава Газневідаў са сталіцай у Газні (Афганістан). Пры Газневідах культурны росквіт Персіі прадоўжыўся. Іх паслядоўнікі сельджукаў перанеслі сталіцу ў Ісфахан.
У 1220 годзе паўночны ўсход Ірана, які знаходзіўся ў складзе Харэзмскага царства, быў атакаваны войскамі Чынгіс-хана. Руйнаванню падвергся ўвесь Харасан, а таксама тэрыторыі ўсходніх правінцый сучаснага Ірана. Каля паловы насельніцтва было забіта манголамі. У выніку голаду і войнаў да 1260 года насельніцтва Ірана скарацілася з 2,5 млн да 250 тысяч чалавек. Завяршыў заваяванне Ірана ўнук Чынгіс-хана Хулагу. У заснаваным ім дзяржаве яго нашчадкі-ільханы кіравалі да сярэдзіны XIV стагоддзя.
Цімур заснаваў сталіцу сваёй імперыі ў Самаркандзе. Ён вывез з Ірана тысячы майстэрскіх майстроў, якія пабудавалі шэдэўры сусветнай архітэктуры ў Самаркандзе. Так, напрыклад, тэбрызскімі майстрамі быў пабудаваны маўзалей Гур Эмір у Самаркандзе. Пры кіраванні малодшага сына Цімура Шахруха адбываецца росквіт навукі і культуры ў Іране. Ён прадоўжыўся ў эпоху кіравання цімурыда Султан Хусэйна Байкары.
Цэнтралізацыя Іранскай дзяржавы аднавілася з прыходам да ўлады кызылбашскай дынастыі Сефевідаў, якія паклалі канец кіраванню нашчадкаў мангольскіх заваёўнікаў.
Дынастыі (1501—1979)
Іслам шыіцкага толку стаў дзяржаўнай рэлігіяй ў Іране пры шаху Ісмаіле I з дынастыі Сефевідаў. Пасля перамогі над Алванд-ханам, кіраўніком цюркскай дзяржавы Ак-Коюнлу, пад Шаруром (у Нахічэвані), Ісмаіл пераможна ўступіў у Тэбрыз, дзе ў ліпені 1501 год абвясціў сябе шахам АзербайджанаRichard Tapper. «Shahsevan in Safavid Persia», Bulletin of the School of Oriental and African Studies, University of London, Vol. 37, No. 3, 1974, p. 324.Encyclopaedia Britannica. Ṣafavid Dynasty.. Ісмаіл неўзабаве ж падпарадкаваў сабе ўвесь Іран — і ў маі 1502 года каранаваў сябе шахам Ірана. Сталіцай Сефевідскай дзяржавы стаў горад Тэбрыз; пасля сталіца была перанесена ў Казвін, а адтуль — у Исфахан. Найвышэйшага росквіту імперыя Сефевідаў дасягнула пры Абасе I, разграміўшы Асманскую імперыю і далучыўшы да сябе тэрыторыі сучаснага Ірака, Афганістана, часткі Пакістана, тэрыторыі Азербайджана, часткі Арменіі і Грузіі, а таксама правінцый Гілян і Мазендзеран на беразе Каспійскага мора. Такім чынам, валоданні Ірана распасціраліся ўжо ад Тыгра да Інда.
Заваяваныя тэрыторыі прынеслі Ірану багацце і росквіт. Пачаўся росквіт культуры. Іран стаў цэнтралізаванай дзяржавай, была праведзена мадэрнізацыя ўзброеных сіл. Аднак пасля смерці Абаса Вялікага імперыя прыйшла ў заняпад. Няўмелае кіраўніцтва прывяло да страты Кандагара і Багдада. У 1722 года афганцы-гільзаі здзейснілі набег на Іран, з ходу ўзяўшы Ісфахан, і ўзвялі на пасад Махмуд-хана. Тады Надзір-шах, палкаводзец апошняга кіраўніка з Сефевідаў, Тахмаспа II, забіў яго разам з сынам і ўсталяваў у Іране ўладу Афшарыдаў.
Перш за ўсё Надзір-шах змяніў дзяржаўную рэлігію на сунізм, а затым разграміў Афганістан і вярнуў Персіі Кандагар. Адыходзяць афганскія войскі беглі ў Індыю. Надзір-шах заклікаў уладара дзяржавы Маголаў, Махамед-шаха, не прымаць іх, але той не пагадзіўся, тады шах уварваўся ў Індыю. У 1739 годзе войскі Надзір-шаха ўвайшлі ў Дэлі, аднак неўзабаве там успыхнула паўстанне. Персы наладзілі ў горадзе сапраўдную разню, а потым вярнуліся ў Іран, цалкам разрабаваўшы краіну. У 1740 годзе Надзір-шах здзейсніў паход у Туркестан, у выніку якога межы Ірана прасунуліся да Амудар’і. На Каўказе персы дайшлі да Дагестана. У 1747 годзе Надзір-шах быў забіты.