Эліністычны Егіпет, або Егіпет Пталамеяў (332 да н.э. — 30 да н.э.) — эліністычная дзяржава, утвораная на тэрыторыі Егіпта пасля распаду дзяржавы Аляксандра Македонскага. Сталіцай Эліністычнага Егіпта стаў заснаваны Аляксандрам горад Александрыя (Егіпецкая) у дэльце Ніла, які стаў адным з асноўных цэнтраў грэчаскай эліністычнай культуры. Першы кіраўнік дзяржавы, дыядох Пталамей I, выкарыстоўваў мясцовыя традыцыі, якія захаваліся ад дынастычнага перыяду, для замацавання сваёй улады і заснаваў дынастыю Пталамеяў. Эліністычны Егіпет праіснаваў да рымскага заваявання ў 30 годзе да н.э., пасля чаго стаў правінцыяй у складзе Рымскай імперыі.
Гісторыя
Захоп Егіпта Аляксандрам. Барацьба дыядохаў У 332 годзе да н.э. Аляксандр Македонскі прыбыў у Егіпет для яго заваявання, але быў абвешчаны фараонам і ўвасабленнем Зеўса-Амона. Тым самым скончылася кіраванне Ахеменідаў у Егіпце. Праз 9 гадоў, у 323 годзе да н.э., Аляксандр раптоўна сканаў у Вавілоне. Яго смерць пацягнула за сабой працяглыя войны паміж дыядохамі, якія змагаліся за ўладу ў велізарнай імперыі. Вынікам гэтай барацьбы стаў падзел захопленых Аляксандрам тэрыторый. Егіпет дастаўся Пталамею I (кіраваў у 323 — 283 да н.э.), які абвясціў сябе царом у 305 годзе да н.э. Заснаваная Пталамеем дынастыя кіравала Егіптам да самага яго заваявання рымлянамі.
Першыя Пталамеі
Пталамея I прынята характарызаваць як разумнага таленавітага палітыка. На гэта паказвае і тое, што ён адзіны з дыядохаў памёр сваёй смерцю. Ён абвясціў, што Аляксандр Македонскі — заступнік яго роду, пацверджаннем чаму служыў той факт, што Аляксандр быў пахаваны ў Александрыі. Культ Аляксандра распаўсюдзіўся па ўсім Егіпце. Затым, у 270 годзе да н.э. памерла жонка Пталамея II — Арсіноя II, — якая неўзабаве была абагаўлёная. Наступныя кіраўнікі станавіліся багамі ўжо пры сваім жыцці, неўзабаве пасля ўзыходжання на прастол. Гэты культ, па-першае, быў атрыманы ў спадчыну ад Старажытнага Егіпта, а па-другое, свядома ўмацоўваўся дынастыяй Пталамеяў, каб даказаць сваю легітымнасць і ўзмацніць уладу.
Пры сыне Пталамея I Пталамеі II (кіраваў у 283—246 гадах да н.э.) Егіпет узвысіўся і дасягнуў найбольшай магутнасці пры Пталамеі III (кіраваў у 246—222 гадах да н.э.). Дзяржаве Пталамеяў належалі Кірэнаіка, Кіпр, Палесціна, Паўднёвая Сірыя, заходняя частка Малой Азіі, узбярэжжа Фракіі і Гелеспонта, астравы Эгейскага мора.
Сацыяльна-эканамічнае і адміністрацыйнае ўстройства
Адміністрацыйнае ўстройства
Улада У кіраванні Егіптам эпохі Пталамеяў арганічна спалучаліся рысы як грэка-македонскія, так і ўласна егіпецкія. Цар валодаў усёй паўнатой улады. Яго апорай быў велізарны штат чыноўнікаў. Захавалася велічэзная колькасць канцылярскай перапіскі. Справаводства вялося на грэчаскай мове. Пры двары Пталамеяў жылі традыцыі Аляксандра: існаваў «царскі часопіс», вялася шырокая карэспандэнцыя. Існавалі вышэйшыя прыдворныя пасады: «сваякоў», «роўных па пашане сваякам», «першых сяброў», «роўных першым сябрам», «сяброў», «пераемнікаў» і г.д.
На вяршыні адміністрацыйнай іерархіі знаходзілася пасада дыяйкета ( — адміністратар) — кіраўніка гаспадаркай і фінансамі, які распараджаўся царскай казной, улікам гаспадарчых рэсурсаў, улікам і зборам паступленняў, кантролем расходаў. Дыяйкет быў першым саноўнікам у дзяржаве і пры пэўных здольнасцях мог стаць усемагутным. Такім, напрыклад, быў дыяйкет Апалоній у кіраванне Пталамея II.
Хору Усе населеныя пункты, акрамя трох полісаў, уваходзілі ў хору ( — зямля, краіна), гэта значыць не мелі самакіравання. Хора была падзелена на номы (гэты падзел захаваўся са старажытнага часу), якія шмат у чым працягвалі быць адасобленымі. Номы былі падзелены на тапархіі, а тыя, у сваю чаргу, — на комы. У Герадота і Страбона згадваецца найменшая адзінка падзелу — арура (), мера зямельнай плошчы ў грэкаў — каля 0,024 га, у егіпцян — каля 0,2 га. Апошні тлумачыць, што «такі дакладны і дробны падзел неабходны з-за пастаяннага змешвання межаў Нілам падчас разліваў».Герадот Гісторыя. Кніга II Эўтэрпа 168; Страбон Геаграфія. Кніга XVII. 728.
Функцыі намархаў перайшлі да стратэгаў ( — вайскавод, правадыр). Сакратар, які кіраваў усім справаводствам нома, зваўся царскім сакратаром. Адпаведныя пасады былі і ў тапархіях і комах. Прызначэнне на іх залежала ад дыяйкета.
Дзейнасць усіх гэтых службовых асоб была цесна звязана з фінансавымі чыноўнікамі, якія таксама падпарадкоўваліся дыяйкету. Галоўным фінансістам у номе быў эканом ( — кіраўнік домам, гаспадар). Да нас дайшла «Інструкцыя эканому» III стагоддзя да н.э., якая дае яснае ўяўленне аб яго абавязках. У сутнасці, на эканоме ляжаў клопат аб усім гаспадарчым жыцці нома. Правяраць яго дзейнасць павінен быў кантралёр.
У адміністрацыйным цэнтры знаходзілася каса (трапеза) на чале з трапезітам ( — мяняла, банкір), якая выконвала разнастайныя грашовыя аперацыі і перш за ўсё прымала новыя паступленні. Там жа размяшчаўся галоўны склад збожжа (тэсаўр — — скарбніца, камора) пад кіраваннем сітолага (ад — збіранне хлеба ці харчовых харчоў). Трапеза і тэсаўр мелі аддзяленні на месцах.
Полісы У Эліністычным Егіпце, у адрозненне ад Дзяржавы Селеўкідаў, полісы не адыгрывалі значнай ролі. Ва ўсёй дзяржаве іх было толькі тры: Александрыя, Наўкраціс (старая грэчаская калонія) і Пталемаіда (заснавана Пталамеем I). У той жа час значнымі былі старажытныя егіпецкія гарады, якія, аднак, не мелі самакіравання: Мемфіс, Фівы, Гермопаль, Гераклеопаль і іншыя. Полісы не належалі да хоры і не ўваходзілі ў кіраванне нома. Грамадзяне поліса складалі гарадскую абшчыну і аб’ядноўваліся ў філы ( — род, калена, племя) і дэмы ( — народ; вобласць, краіна), падобна таму, як гэта было ў Грэцыі. У Наўкрацісе і Пталемаідзе яны выбіралі савет горада і некаторых службовых асоб. У Александрыі, з прычыны таго, што яна была сталіцай, гарадскога савета не было. Гэта быў горад велізарнай колькасці нацыянальнасцей: тут жылі македаняне, грэкі, фракійцы, крыцяне, іранцы, выхадцы з Малой Азіі, іўдзеі, сірыйцы і егіпцяне. Апошнія былі пазбаўлены якіх-небудзь палітычных правоў. Астатняе ж насельніцтва аб’ядноўвалася па этнічнай прыкмеце ў палітэўмы ( — спосаб кіравання дзяржавай, палітычны прынцып; кіраванне дзяржавай; дзяржаўны лад), якія былі незалежнымі адна ад адной і падпарадкоўваліся толькі царскай адміністрацыі. Ступень іх самакіравання была неаднолькавай.
Александрыя была найбуйнейшым эліністычным горадам, найважнейшым цэнтрам рамяства і гандлю. Географ Страбон (64/63 да н.э. — 23/24 н.э.) пісаў: Гэта адзінае ва ўсім Егіпце месца і для гандлю на моры, дзякуючы яго цудоўнай гавані, і для гандлю сухапутнага, таму што ўсё лёгка звозіцца па рацэ і збіраецца ў такім пункце, які ўяўляе найбольшы ў свеце рынак. Александрыя была адбудавана па плане архітэктара Дэйнакрата Родаскага і мела рэгулярную планіроўку. Горад падзяляўся на пяць кварталаў. У царскім квартале размяшчаліся палац Пталамеяў, тэатр, Мусеён, бібліятэка, грабніца Аляксандра Македонскага.
Жрэцтва
Стаўленне Пталамеяў да жрэцтва было дваякім: з аднаго боку, самастойнасць гэтага класа была некалькі паменшана, але ў той жа час жрацы ўсяляк падтрымліваліся царамі як вельмі ўплывовая сацыяльная сіла. Са шматлікіх надпісаў вядома, што Пталамеі даравалі мноства земляў разам з іх даходамі мясцовым божаствам.
На чале любога храма стаяў архірэй ( — вярхоўны жрэц, першасвятар), або эпістат ( — начальнік), які прадстаўляў мясцовае жрэцтва пры ўрадзе. Перыядычна склікаліся з’езды жрацоў (сіноды — ад — сход). За храмамі захоўваліся асобыя правы, напрыклад, права прытулку.
Храмы ў Егіпце заўсёды былі буйнымі гаспадарчымі цэнтрамі. Асабліва гэта было прыкметна ў Фіваідзе, дзе размяшчаліся храм Гора ў Эдфу, храм Ісіды на востраве Філы і іншыя. Храмы мелі пэўныя прывілеі ў вобласці рамеснай вытворчасці. Напрыклад, правам вытворчасці сезамнага алею, што было манаполіяй дзяржавы, правам на выраб асобых тканін. Жрацы атрымлівалі грашовую дапамогу з казны і збіралі прынашэнні з вернікаў.
Заканадаўства. Судовая ўлада Усе бакі гаспадарчага і сацыяльнага жыцця Егіпта рэгуляваліся пэўнымі ўказамі і пастановамі, некаторыя з якіх дашлі да нашага часу. Гэта, напрыклад, пастанова 261 года да н.э. аб рабаўладанні і так званы «Падатковы статут» 257 года да н.э. Егіпецкае эліністычнае права ўяўляла сабой дзіўнае перапляценне грэчаскага і старажытнаегіпецкага заканадаўстваў. Для егіпецкага і грэчаскага насельніцтва існавалі розныя суды, роўна як для полісаў і хоры. Пытанні паміж грэкамі і егіпцянамі вырашаліся ў агульным судзілішча.
Эканамічная прылада
Навука і культура
Асвета У працяг эліністычнага перыяду Егіпет страчвае сваю культурную самабытнасць і паступова ўліваецца ў агульнаэліністычны свет, становячыся яго неад’емнай часткай. Галоўным навукова-культурным цэнтрам гэтага перыяду становіцца Александрыя, а яе ядром была вядомая Александрыйская бібліятэка (найбуйнейшая ў эліністычным свеце), якая ўтварылася на базе Мусеёна і аб’ядноўвала, нароўні з Пергамскай, найслынных вучоных і пісьменнікаў той эпохі. У дзвюх гэтых бібліятэках складаліся часам зусім розныя навуковыя школы, якія супернічалі паміж сабой. Сярод тых, хто працаваў у Александрыі, былі такія знакамітыя людзі, як: Еўклід, заснавальнік сучаснай «еўклідавай» геаметрыі (геаметрыі лінейнай прасторы). Архімед, які пражыў некаторы час у Александрыі, механік, які паказаў усю сваю вынаходлівасць пры аблозе Сіракузаў рымлянамі. Арыстарх Самафракійскі, кіраўнік александрыйскай граматычнай школы, які прапанаваў прынцып аналогіі ў адукацыі формаў слова. Дзіянісій Фракійскі, які напісаў першы ў гісторыі грэчаскай мовы падручнік граматыкі. Эратасфен, які выказаў асновы геаграфіі. Страбон, аўтар вялікай працы па геаграфіі, якая змяшчае неацэнныя звесткі пра Старажытны свет. Клаўдзій Пталамей, астраном, які прапанаваў геацэнтрычную сістэму свету, якая ўтрымлівалася ў свядомасці людзей больш за паўтары тысячагоддзя. Гіпарх, які склаў вялікі каталог зорнага неба і прыдумаў шкалу зорных велічынь па бляску, якая выкарыстоўваецца дагэтуль. Апалоній Пергскі, аўтар фундаментальнай працы пра канічныя сячэнні. Арыстарх Самоскі, які стварыў першую ў гісторыі чалавецтва геліяцэнтрычную сістэму свету. Бібліятэка перанесла пажар у 48—47 гадах да н.э., аднак працягвала заставацца самай вялікай і пасля гэтага. У 273 годзе, калі рымскі імператар Аўрэліян браў Александрыю, бібліятэка была разбурана.
Літаратура Літаратура гэтага перыяду з’яўляецца заканамерным працягам грэчаскай літаратуры.
Мастацкая літаратура Адным з выдатных александрыйскіх вучоных быў Калімах з Кірэны (каля 310—240 да н.э.), найважнейшы паэт III стагоддзя да н.э., стваральнік саракатомнага перапісу фондаў Александрыйскай бібліятэкі. Ён пісаў творы самых розных жанраў: гімны, эпіграмы, трагедыі, камедыі і іншыя. Іншым знакамітым паэтам быў Апалоній Родаскі (каля 295—215 да н.э.), які зрабіў спробу адраджэння эпічнай паэзіі ў вялізнай паэме «Арганаўтыка». У той жа час з’яўляліся і новыя жанры: Феакрыт (канец IV — першая палова III стагоддзя да н.э.) увёў ідылію, Геронд — мімы.
Гістарыяграфія Эліністычны Егіпет упершыню пабачыў жанр гістарыяграфіі: да гэтага ніякіх падобных прац у Егіпце не стваралася, а падзеі мінулага апісваліся ў гістарычных раманах, у якіх рэальнасць была перамяшана з выдумкай.
У III стагоддзі да н.э. егіпецкі жрэц Манефон (канец IV — першая палова III стагоддзя да н.э.) з горада Себеніта напісаў «Гісторыю Егіпта» — велізарную працу на грэчаскай мове. Гэты твор не меў асаблівага поспеху ў сучаснікаў, але захаваныя фрагменты даюць уяўленне аб незвычайнай каштоўнасці яго працы. Менавіта Манефон прапанаваў схему падзелу гісторыі Егіпта, якая захавалася да нашага часу (на перыяды і дынастыі).
Манументальнае мастацтва