Рамуальд Зямкевіч

Рамуа́льд Зямке́віч (гістарычнае напісанне , ; , Варшава — 1943/1944, верагодна, канцлагер Аўшвіц) — беларускі і польскі бібліёграф, публіцыст, гісторык беларускай літаратуры, беларусазнавец, перакладчык, калекцыянер кніг і рукапісаў, палітык. Удзельнік Усебеларускага з’езда 1917 года, сябра Рады Беларускай Народнай Рэспублікі.

Біяграфія

Паходжанне Нарадзіўся ў Варшаве. Рамуальд Зямкевіч вядомы фальсіфікацыяй уласнай біяграфіі. Так, паводле яго слоў, яго бацьку звалі Аляксандр. Менавіта з імем па бацьку як Аляксандравіч ён запісаны ў некаторых беларускіх даведніках і энцыклапедыях. Аднак вядома, што яго бацьку звалі Міхал (каля 1829—1888). У 1875 годзе Міхал Зямкевіч разам з Віктарынам Наакоўскім () купіў друкарню памерлага Яна Яворскага ў Кракаўскім прадмесці, 415. У 1884 годзе Міхал быў адзіным уласнікам друкарні, па яго смерці ў 1888 годзе найменей да 1893 года друкарняй кіравала яго жонка, Марыя — маці Рамуальда. Друкарня спецыялізавалася пераважна на медыцынскай літаратуры. Сам Рамуальд Зямкевіч у пазнейшы час заяўляў, што яго бацькі паходзілі са Случчыны, аднак пацвярджэнняў гэтаму няма.

Даваенны час

Вучыўся ў Варшаўскай гімназіі, дзе зблізіўся з выкладчыкам польскай мовы і кніжным калекцыянерам Зыгмунтам Вольскім, апошні дазволіў яму ўпарадкаваць сваю бібліятэку. Праз цікавасць да калекцыянавання, і, верагодна, сямейныя сувязі, Рамуальд Зямкевіч уладкаваўся на працу ў Антыкварыят польскі Гераніма Вільдэра на вуліцы Берга, 8, дзе працаваў у 1906—1907 гадах. Верагодна, як працаўнік антыкварыяту працаваў у польскіх бібліятэках Львова і Раперсвіля (Швейцарыя).

Супрацоўнічаў з варшаўскімі беларусазнаўцамі Яўхімам Карскім і Міхалам Федароўскім, дапамагаў ім сваімі матэрыяламі і звесткамі. Паводле вядомага бібліяфіла Яна Міхальскага (1876—1950), Зямкевіч быў апантаны збіральніцтвам кніг і аднойчы быў злоўлены на крадзяжы ў Гераніма Вільдэра, а потым у Міхала Федароўскага. З заступніцтва Яна Міхальскага і Зыгмунта Вольскага Зямкевіч не быў пакараны з надзеяй на выпраўленне.

Пасля варшаўскай справы Рамуальд Зямкевіч накіраваўся ў Вільню, дзе зблізіўся з беларускім нацыянальным рухам. Пасля ён ненадоўга вярнуўся ў Варшаву, дзе ажаніўся з Лявоніяй з Дунін-Баркоўскіх (1882—1919). У 1908 годзе накіраваўся ў Браслаўскі павет Віленскай губерні, дзе збіраў фальклорныя матэрыялы. Працаваў настаўнікам у прыватных маёнтках на Беларусі. У 1908 годзе рабіў фальклорна-этнаграфічныя запісы каля Зембіна на Барысаўшчыне, у часе якой пасябраваў з пісьменнікам і фалькларыстам Язэпам Шпэтам. У 1909 годзе працаваў настаўнікам у двары Казіміраве ўласнасці Міхала Свянціцкага, каля Зембіна. Сабраў калекцыю беларускага народнага адзення, якая, паводле звестак Змітрака Бядулі, у 1918 годзе была вывезена немцамі з Менска ў Берлін.

У тыя гады Рамуальд Зямкевіч увесь час хадзіў у форме студэнта Кіеўскага політэхнічнага інстытута. Як стала вядома ў часе крымінальнай справы 1932 года супраць яго, насамрэч ён скончыў толькі 2 семестры, а потым падрабіў дыплом інжынера. У 1909 годзе, пішучы да Аляксандра Ельскага, Зямкевіч так падаваў сваю біяграфію:

Я студэнт Кіеўскага політэхнічнага ўніверсітэта, цяпер працую настаўнікам у маёнтку пана Міхала Свяніцкага ў Казімераве. Апроч выкладання, у вольны час я займаюся беларускаю этнаграфіяй, да якой мяне натхніў пан Міхал Федароўскі ў Варшаве. Я вучыўся ў яго два гады (1905 і 1906), перапісваючы для яго беларускія песні для наступных тамоў «Ludu białoruskiego». Дзякуючы Федароўскаму я дастаткова добра вывучыў беларускую мову, таму цяпер вырашыў працаваць у гэтым кірунку. Я сабраў тут матэрыялы для ладнага тома, які па апрацаванні дам у Акадэмію навук.

Апроч таго, я займаюся гісторыяй беларускай літаратуры, гэты том і Беларускі слоўнік абяцала выдаць суполка «Загляне Сонца» ў Пецярбургу.

З 1909 года друкаваўся ў «Нашай ніве». У 1910 годзе працаваў у Собіне каля Пілявы Сядлецкай. У 1913 годзе — у маёнтку Борхаў каля Рэчыцы. Яго праца настаўнікам у маёнтках давала магчымасць для палявых экспедыцый ваколіцамі. У гэты ж час наладзіў шчыльныя кантакты з беларускімі арганізацыямі, стаў пастаянным наведнікам рэдакцыі «Нашай нівы» ў Вільні, чаму паспрыяў, верагодна, Гальяш Леўчык, знаёмы з Рамуальдам Зямкевічам з часоў Беларускага гуртка ў Варшаве. Супрацоўнічаў з Беларускім навукова-літаратурным гуртком студэнтаў Санкт-Пецярбургскага ўніверсітэта. Паўліна Мядзёлка апісвала Зямкевіча як чалавека, які заўсёды носіць студэнцкі мундзір, добра размаўляе па-беларуску з польскім акцэнтам. Паводле Мядзёлкі, паўгадавое цеснае знаёмства Зямкевіча з Іванам Луцкевічам скончылася ўзаемнымі абвінавачваннямі ў крадзяжы экспанатаў.

Менскі перыяд

Пасля пачатку Першай сусветнай вайны, у 1915—1917 гадах жыў у Мінску, працаваў вайсковым інжынерам. З гэтага часу на фатаграфіях ён у форме палкоўніка інжынерных войскаў, але хутчэй за ўсё нашэнне формы і афіцэрскіх пагонаў было проста злоўжываннем. Часта бываў у Вільні і Санкт-Пецярбургу як цэнтрах беларускага грамадска-культурнай руху і выдавецкай справы. Кантактаваў з Мінскім аддзелам Беларускага таварыства дапамогі пацярпелым ад вайны. 25—26 сакавіка 1917 года ўдзельнічаў у З’ездзе беларускіх нацыянальных арганізацый, вітаў яго ад імя Дэмакратычнай партыі, якая канчаткова не стала палітычнай сілай, працаваў у этнаграфічнай камісіі з’езда і камісіі друку. Удзельнік Усебеларускага з’езда ў снежні 1917 года. Быў сябрам Беларускай народнай партыі сацыялістаў.

У лютым 1918 года стаў сябрам Менскага беларускага прадстаўніцтва, ад якой у красавіку 1918 года кааптаваны ў склад Рады Беларускай Народнай Рэспублікі (Рада БНР). У Менску быў сябрам выдавецкага кааператыўнага таварыства «Заранка». Адзін з лектараў курсаў беларусазнаўства, арганізаваных у красавіку 1918 года. Выкладчык 9-месячных беларускіх настаўніцкіх курсаў, якія пачаліся ў верасні 1918 года. 6 чэрвеня 1918 года абраны ў арганізацыйную камісію Народнага Сакратарыята Беларусі для стварэння Беларускага ўніверсітэта.

Па эвакуацыі ўрада БНР і заняцці горада бальшавікамі ў снежні 1918 года застаўся ў Менску, арыштоўваўся бальшавікамі. Бальшавіцкую акупацыю апісаў у газеце «Бацькаўшчына» (21 сакавіка 1919, Горадзен). Па бальшавіцкім адступленні (польска-савецкая вайна) і заняцці горада палякамі ў жніўні 1919 года ўступіў у Часовы беларускі нацыянальны камітэт.

Польшча Верагодна, з’ехаў з Менска разам з польскім войскам у ліпені 1920 года. Быў кандыдатам у сябры Беларускага нацыянальнага камітэта ў Горадні. Стаў сябрам Беларускага камітэта ў Варшаве, у 1921 годзе ўвайшоў у Беларускае таварыства дапамогі ахвярам вайны. Быў сябрам «Беларускай сялянскай партыі Зялёнага Дуба». Разам з дачкой асеў у Варшаве на вуліцы Хмельнай, 68. На яго ўтрыманні была сястра і два пляменнікі.

Удзельнічаў у парламенцкай кампаніі 1922 года ў Польшчы ў складзе паланафільскага Аб’яднання беларускіх палітычных актывістаў і «Зялёнага Дуба», за што крытыкаваўся Цэнтральным беларускім выбарчым камітэтам. Адкрыта падтрымліваў палітыку Юзафа Пілсудскага і створанае ім Дзяржаўнае аб’яднанне на Крэсах (Państwowe Zjednoczenie na Kresach). З лістапада 1922 года быў канфідэнтам II аддзела польскага генеральнага штаба, які займаўся выведкай і контрвыведкай, рабіў данясенні аб дзеячах беларускага нацыянальнага руху Польшчы. Гісторык Анатоль Сідарэвіч піша, што II аддзел генеральнага штаба меў сумневы аб шчырасці і якасці звестак у рапартах Зямкевіча. У 1923 годзе як сведка выступіў у абарону беларускіх дзеячаў на «Працэсе 45-ці».

Служыў інжынерам у Найвышэйшай палаце дзяржаўнага кантролю, куды ўладкаваўся дзякуючы сфальсіфікаванаму дыплому выпускніка Санкт-Пецярбургскага політэхнічнага інстытута. Таксама быў звязаны з Усходнім інстытутам, дзе выкладаў беларускую літаратуру і атрымліваў адмысловы акадэмічны дадатак. У 1920-х гадах актыўна ўдзельнічаў у варшаўскім Таварыстве бібліяфілаў. Супрацоўнічаў з беларускім рухам як сябра Беларускага навуковага таварыства.

Быў да крайнасці апантаным бібліяфілам. У 1932 годзе яго арыштоўвалі па абвінавачанні ў крадзяжы аўтографаў Адама Міцкевіча і Цыпрыяна Норвіда з польскай бібліятэкі ў Раперсвілі, якія ён прапанаваў купіць Нацыянальнай бібліятэцы ў Варшаве, праз год яго абвінавацілі ў крадзяжы старонак з альбома Марылі Верашчакоўны ў Цэнтральнай вайсковай бібліятэцы Варшавы. Пра справу актыўна пісала польская прэса. У часе судовых разбіральніцтваў высветлілася, што ён працаваў інжынерам у Найвышэйшай палаце дзяржаўнага кантролю на падставе падробленага дыплому і быў звольнены праз раскрыццё і недахоп інжынерных ведаў у 1929 годзе. Але хутка ўладкваўся на чыгунку ізноў з падробленым дыпломам, неўзабаве выйшаў на пенсію праз падроблены стаж службы у расійскім імперскім войску. У выніку судоў ён быў пазбаўлены пенсіі і асуджаны на некалькі месяцаў.

Беларускі дзеяч Антон Луцкевіч пісаў пра тое, што Рамуальд Зямкевіч прысабечыў і адмовіўся вярнуць дадзеныя яму ў 1913 годзе на захаванне ўсе друкаваныя выданні Беларускай сацыялістычнай грамады.

Па акупацыі Польшчы арыштаваны нацыстамі ў Варшаве. Яго зборы і бібліятэка прапалі ў разбуранай Варшаве, частка трапіла ў прыватныя рукі. Лічыцца, што загінуў у канцлагеры Аўшвіц, але ў базах даных пра зняволеных пакуль не ідэнтыфікаваны.

Навукова-даследчая дзейнасць

З 1909 года друкаваўся ў «Нашай ніве» і іншых беларускіх выданнях. Даследаваў беларускую бібліяграфію, старажытную беларускую літаратуру, беларускую літаратуру ХІХ ст., этнаграфію, беларускую народную эстэтыку, фальклор, беларускае мастацтва. Падрыхтаваў і выдаў першы спецыялізаваны бібліяграфічны даведнік на беларускай мове — «Беларуская бібліяграфія» (1910). Напісаў шэраг прац аб гісторыі беларускай літаратуры, пісаў пра Вінцэнта Дуніна-Марцінкевіча, Яна Баршчэўскага, Адама Кіркора, Аляксадра Ельскага, Янку Лучыну, Каруся Каганца, Максіма Багдановіча і інш. Апублікаваў невядомыя рукапісы Максіма Багдановіча (1919), Каруся Каганца (1920), Вінцэнта Дуніна-Марцінкевіча (1923), Янкі Лучыны (1932).

У 1919 у часопісе «Беларускае жыццё» (№ 5) упершыню надрукаваў гравіраваны партрэт Васіля Цяпінскага (1576), які паводле яго слоў адшукаў у бібліятэцы К. Святаполк-Завадскага ў Крошыне, даследчыкі лічаць партрэт фальсіфікацыяй Зямкевіча. Дапамагаў матэрыяламі і звесткамі Яўхіму Карскаму, абменьваўся навуковай інфармацыяй з Аляксандрам Ельскім, Аляксандрам Шлюбскім, даваў свае архіўныя знаходкі і рукапісы, успаміны варшаўскаму славісту Юзафу Галомбаку, калі той працаваў над манаграфіяй пра Вінцэнтта Дуніна-Марцінкевіча.

Сабраў унікальную бібліятэку па гісторыі, мовазнаўстве (усе працы Яўхіма Карскага), літаратуры, фальклоры Беларусі, Украіны, Літвы, Польшчы і іншых славян, вялікую калекцыю рукапісаў беларускіх пісьменнікаў. Сярод рарытэтаў яго бібліятэкі былі шматлікія старадрукі, у тым ліку «Біблія» Францыска Скарыны, Астрожская Біблія 1581 года, «Лексікон» Памвы Бярынды, «Хроніка» Марціна Бельскага, кітабы XVI—XVII стст., аўтографы Аляксандра Рыпінскага, Арцёма Вярыгі-Дарэўскага, Вінцэнта Дуніна-Марцінкевіча, Янкі Лучыны, Францішка Багушэвіча, Ядвігіна Ш. (рукапіс яго драмы «Злодзей»), Янкі Купалы, Якуба Коласа, Максіма Багдановіча, аўтараў «Нашай долі» і «Нашай нівы» і інш. У сваіх працах прывёў новыя звесткі і апублікаваў невядомыя рукапісы беларускіх пісьменнікаў ХІХ — пачатку ХХ ст.

Большасць яго багатых збораў, а таксама частка ўласных рукапісаў (у прыватнасці, рукапіс кнігі «Кароткі нарыс гісторыі беларускай музыкі») страчаны.

Паасобныя рукапісы і пісьмы зберагаюцца ў архівах і бібліятэках Мінска, Вільні, Варшавы, Санкт-Пецярбурга.

Літаратурная творчасць У 1942—1943 гадах пад псеўданімам Шэршань друкаваў сатырычныя вершы ў беластоцкай газеце «Новая дарога». Пісаў вершы і па-польску. Перакладаў на беларускую мову творы ўкраінскага пісьменніка Васіля Стафаніка (друкаваліся ў «Нашай ніве») і француза Альфанса Дадэ.

Псеўданімы і крыптанімы: Раман Суніца; Юры Алелькавіч; Саўка Барывой; Шэршань; Р. Зем.; Ром. Зем.; Р-н Сун.; Р. С-ца.

Бібліяграфія