Гераі́чны век антаркты́чных даследава́нняў () — тэрмін, прыняты ў англамоўнай гістарыяграфіі для абазначэння шэрагу экспедыцый у рэгіён Антарктыкі, арганізаваных на мяжы XIX стагоддзя і першых дзесяцігоддзяў XX стагоддзя, якія выкарыстоўвалі ў якасці асноўнага віду транспарту. Асноўнай іх мэтай было дасягненне геаграфічнага Паўднёвага полюса і тэрытарыяльны падзел узбярэжжаў і ўнутраных раёнаў невядомага мацерыка, вывучэнне яго фізічных, кліматычных і геалагічных умоў. Аднак некаторым экспедыцыям, якія мелі дадзеныя мэты, не ўдалося нават дасягнуць антарктычнага ўзбярэжжа.

У перыяд 1897—1922 гадоў Антарктыка апынулася ў цэнтры міжнароднай увагі: за чвэрць стагоддзя было праведзена 16 экспедыцый з васьмі краінах, у тым ліку ў Бельгіі і Японіі, якія не ўваходзілі да пачатку ХХ стагоддзя ў лік вядучых палярных дзяржаўBarczewski, Р. 19. (С. Барщевски насчитывала 14 экспедиций, рассматривая только исследователей, высаживавшихся на Ледяном континенте). Пра прычыны ажыятажу Эпслі Чэры-Гарард пісаў так:

У паветры лунала думка пра тое, што мацярык такой велічыні… можа аказваць вырашальны ўплыў на змены надвор'я ва ўсім Паўднёвым паўшар'і. <…> Раён вакол Паўднёвага магнітнага полюса уяўляўся шчодрай нівай для правядзення эксперыментаў і назіранняў. Гісторыя гэтай зямлі… мела бясспрэчную цікавасць для геалагічнай гісторыі ўсяго зямнога шара, а вывучэнне ўтварэння сушы і паводзін лёду магло сказаць спецыялісту па фізічнай геаграфіі больш, чым даследаванні ў любым іншым раёне свету — у Антарктыцы ён мог назіраць штодзённыя і нават штогадзінныя змены, якія, як яму вядома, у эпоху абляднення адбываліся ва ўсім свеце…

Экспедыцыі «гераічнага веку» выкарыстоўвалі тэхналогіі XIX стагоддзя: драўляныя ветразна-паравыя караблі малога танажу для дастаўкі каманды, сабачыя запрэжкі для руху па ледавіку, і, збольшага, навыкі выжывання эскімосаў, прыстасаваныя для патрэб еўрапейцаў. З прычыны абмежаванасці даступных рэсурсаў і рыштунку поспех кожнай экспедыцыі ў гэтых умовах залежаў толькі ад прадуманасці транспартнай стратэгіі і лагістычных талентаў кіраўніка. Гэта таксама азначала, што кожная экспедыцыя праходзіла ў экстрэмальных умовах, не маючы сувязі з навакольным светам, і патрабуючы ад удзельнікаў выкарыстання ўсіх інтэлектуальных і фізічных сіл. У выніку, ахвярамі заваявання Паўднёвага полюса сталі 19 чалавек.

Асноўнымі вынікамі «гераічнага веку» стала комплекснае даследаванне Антарктычнага мацерыка, дасягненне паўднёвага геаграфічнага і магнітнага палюсоў, складанне першых карт узбярэжжаў мацерыка, вялікі комплекс геаграфічных, кліматалагічных і біялагічных дадзеных, якія стварылі базу для вывучэння мацерыка сучаснымі тэхнічнымі сродкамі.

Варта зазначыць, што ў XIX стагоддзі адбыліся дзве буйныя экспедыцыі, якія часам адносяць да гераічнага веку: экспедыцыя Белінсгаўзена—Лазарава і экспедыцыя Роса.

Спіс экспедыцый: 1819—1922

Варта мець на ўвазе, што дадзеныя, змешчаныя ў секцыі «Кароткае апісанне», у мінімальнай ступені тычацца вынікаў навуковай працы, і ўкладу ў розныя галіны навукі, зробленага пералічанымі экспедыцыямі. Дадзеныя пра гэта павінны ўтрымлівацца ў адпаведных артыкулах.

У спіс не ўключаны плаванні кітабояў, а таксама некалькі малавядомых шырокай публіцы экспедыцый, правядзенне якіх сарвалася па шэрагу прычын.

Спіс Дзяржава Назва Экспедыцыйнае судна Кіраўнік экспедыцыі Кароткае апісанне 1819—1821 Першая руская антарктычная экспедыцыя «Усход»«Мірны» Фадзей Белінсгаўзен Міхаіл Лазараў Мэтай экспедыцыі было плаванне ў воды Паўднёвага акіяна з мэтай даказаць ці абвергнуць дапушчэнне аб існаванні шостага мацерыка — Антарктыды.ЦГАВМФ, Личный фонд И. И. Траверсе, дело 114, листы 6—21.1839—1843 Брытанская антарктычная экспедыцыя, 1839—1843 «Эрэбус»«Тэрор» Джэймс Рос У 1839—1843 гг на караблях «Эрэбус» і «Тэрор» распачаў найвялікшае для таго часу даследаванне Антарктыкі, адкрыўшы мора і найвялікшы шэльфавы ледавік, названыя ў яго гонар. Адкрыў антарктычныя вулканы Эрэбус і Тэрор, названыя ў гонар яго караблёў. Першым з людзей перасёк адзнаку 78° паўднёвай шыраты. На Антарктыдзе не высадзіўся. 1897—1899 «Бельжыка» Першая экспедыцыя, якая зазімавала ў межах Паўднёвага палярнага круга падчас вымушанага дрэйфу ў Моры Белінсгаўзена. Упершыню выкананы поўны гадавы цыкл астранамічных і метэаралагічных даследаванняў у Антарктыцы. Дасягнута шырата 71° 30' пд. ш. Знойдзены .Huntford (Last Place on Earth) P. 64-751898—1900 Экспедыцыя на «Паўднёвым Крыжы» «Паўднёвы крыж» Карстэн Борхгрэвінк Першая экспедыцыя, якая зазімавала на Антарктычным мацерыку (Мыс Адэр). Першае ўзыходжанне на шэльфавы ледавік Роса. Дасягнута шырата 78° 30' пд. ш., дакладна вылічана тагачаснае становішча . Preston, P. 141901—1904 Брытанская антарктычная экспедыцыя, 1901—1904 «Дыскаверы» Роберт Скот Першае ўзыходжанне на паверхню Зямлі Вікторыі, дасягненне наваколляў Палярнага плато. Дасягненне шыраты 82° 11' пд. ш. Першая экспедыцыя, якая базавалася на востраве РосаPreston, P. 57-79Crane, P. 253 (map); P. 294-95 (maps)Fiennes, P. 891901—1903 Германская антарктычная экспедыцыя, 1901—1903 «Гаус» Эрых фон Дрыгальскі Першая з экспедыцый, якая працавала ва Усходняй Антарктыдзе. Выяўленая Зямля Вільгельма II. Экспедыцыя трапіла ў дрэйфуючыя льды і не змагла выканаць вызначанай праграмы. Crane, P. 3071901—1904 Шведская антарктычная экспедыцыя «Антарктыка» Ота Нордэншэльд Экспедыцыя працавала на ўсходнім узбярэжжы . Экспедыцыйнае судна было раздаўлена льдамі, каманда ўратавалася дзякуючы дапамозе Аргенціны. Barczewski, P. 901902—1904 Шатландская нацыянальная антарктычная экспедыцыя «Скотыя» Уільям Спірс Брус Заснавана пастаянная метэастанцыя на Паўднёвых Аркнейскіх астравах. Дасягнута шырата 74° 01' пд. ш. у моры Уэдэла. Speak, P. 82-951903—1905 «Францыя» Жан-Батыст Шарко Першапачаткова задумвалася як выратавальная аперацыя для дапамогі Нордэншэльду. Працавала на . P. 135—139(Francais voyage)1907—1909 Экспедыцыя «Німрада» «Німрад» Эрнэст Шэклтан Першая самастойная экспедыцыя Шэклтана. Базавалася на востраве Роса. Адкрыты ледавік Бірдмара, здзейснена ўзыходжанне на Палярнае плато. Дасягнулі шыраты 88° 23' пд. ш., не дайшоўшы 180 км да Паўднёвага полюса, але вымушаныя былі вярнуцца з-за недахопу харчавання.Riffenburgh, P. 309-12 (summary of achievements)Huntford (Shackleton Biografie) P. 242 (map)1908—1910 «Пуркуа Па — IV» Жан-Батыст Шарко Экспедыцыя працягнула пачатыя працы ў моры Белінсгаўзена. Былі адкрыты заліў Маргерыт, астравы Шарко і Рэно, заліў Мікельсена і в. Ротшыльда. (Pourquoispas? voyage)1910—1912 Японская антарктычная экспедыцыя «Кайнан-мару» Сірасэ Нобу Першая нееўрапейская антарктычная экспедыцыя. Абследаваная Зямля Эдуарда VII, адкрыта бухта Кайнан на ўзбярэжжы шэльфавага ледавіка Роса. На сабачых запрэжках дасягнута шырата 80° 05' пд. ш. 1910—1912 Нарвежская антарктычная экспедыцыя, 1910—1912 «Фрам» Руаль Амундсен База экспедыцыі «» была заснавана на ўзбярэжжы . Адкрыты , па якім санная каманда паднялася на і 14 снежня 1911 года паспяхова дасягнула Паўднёвага полюса. Amundsen, Vol I P. 184-95; Vol II, P. 120—134Huntford (Last Place on Earth), S. 446-741910—1913 Экспедыцыя «Тэра Нова» «Тэра Нова» Роберт Скот База размяшчалася на востраве Роса. 17 студзеня 1912 года каманда Скота з пяці чалавек дасягнула Паўднёвага полюса і загінула на зваротным шляху ў поўным складзе. Scott's Last Expedition Vol I P. 543-46, P. 580-95Preston, P. 184—2051911—1913 Другая германская антарктычная экспедыцыя «Дойчланд» Вільгельм Фільхнер Мэтай экспедыцыі было дасягненне Паўднёвага полюса і перасячэнне ўсёй Антарктыды ў самым вузкім месцы мацерыка. З-за цяжкіх лядовых умоў у моры Уэдэла атрымалася дасягнуць 77° 45' пд. ш. з наступным незапланаваным дрэйфам. Адкрыты заліў Фазеля, бераг прынца-рэгента Луітпольда, шэльфавы ледавік Роне. Huntford (Shackleton), P. 366-681911—1914 Аўстралійская антарктычная экспедыцыя «Аўрора» Дуглас Моўсан Даследаваныя і картаграфаваныя шырокія раёны ўзбярэжжаў Антарктыды, пачынаючы ад мыса Адэр. Mills, S. 129 ff.1914—1917 Імперская трансантарктычная экспедыцыя «Эндзьюранс»«Аўрора» Эрнэст Шэклтан Мэтай экспедыцыі было перасячэнне ўсёй Антарктыды па маршруту Фільхнера. Экспедыцыя складалася з двух атрадаў: Шэклтана на судне «Эндзьюранс» і Макінтоша на судне «Аўрора». Цяжкія лядовыя ўмовы не дазволілі правесці экспедыцыі па вызначаным плане. Макінтош і двое яго спадарожнікаў загінулі.Shackleton, P. 63-85Alexander, P. 143-53 Tyler-Lewis, P. 193—1971921—1922 «Квэст» Эрнэст Шэклтан Мэтай экспедыцыі было абследаванне невядомых узбярэжжаў, якія прымыкаюць да мора Уэдэла. Яшчэ да пачатку асноўных даследаванняў памёр Шэклтан. Цяжкія лядовыя ўмовы сарвалі праграму экспедыцыі. Huntford (Shackleton), P. 684Fisher, P. 483

Ахвяры экспедыцый «гераічнага веку» ЭкспедыцыяІмяПадданстваДата смерціМесца смерціПрычына смерціКарл Аўгуст ВінкеНарвегіяПаўднёвы акіян каля Падзенне за борт С. 39.Эміль ДанкоБельгіяМора БелінсгаўзенаСардэчны прыступЭкспедыцыя на «Паўднёвым Крыжы»Нікалай ХансенНарвегіяМыс Адэр, АнтарктыдаКішачная інфекцыя («First Burial on the Continent» section)Брытанская антарктычная экспедыцыя, 1901—1904Чарлз БонерВялікабрытанія, Новая ЗеландыяПадзенне з топа мачтыCrane, P. 137—38Crane, P. 165—66Джордж ВінсВялікабрытаніяВостраў Роса, АнтарктыдаПадзенне ў мора з ледзянога абрывуШатландская нацыянальная антарктычная экспедыцыяАлан РэмсіВялікабрытаніяПаўднёвыя Аркнейскія астравыСардэчны прыступSpeak, P. 88—89Экспедыцыя «Тэра Нова»Эдгар ЭвансВялікабрытаніяЛедавік Бірдмара, АнтарктыдаЧэрапна-мазгавая траўма і агульнае знясіленнеScott, P. 572—73Scott, P. 592Preston, P. 203—05Huxley, P. 345—46Huxley, P. 389Вялікабрытанія17 сакавіка 1912Шэльфавы ледавік Роса, АнтарктыдаСкончыў жыццё самагубствам, сыдучы ў ледзяны буран. Пакутаваў ад гангрэныРоберт СкотВялікабрытанія 29 сакавіка 1912Шэльфавы ледавік Роса, АнтарктыдаАгульнае знясіленнеЭдвард УілсанВялікабрытанія 29 сакавіка 1912Шэльфавы ледавік Роса, АнтарктыдаАгульнае знясіленнеВялікабрытанія 29 сакавіка 1912Шэльфавы ледавік Роса, АнтарктыдаАгульнае знясіленнеРоберт БрысендзенВялікабрытанія 17 жніўня 1912Заліў Адміралці, Новая ЗеландыяПатануўДругая германская антарктычная экспедыцыяРыхард ФазельГерманія8 жніўня 1912Мора УэдэлаСіфіліс P. 454 P. 252Аўстралійская антарктычная экспедыцыяБельграў НінісВялікабрытанія14 снежня 1912Бераг Георга V, АнтарктыдаПадзенне ў ледавіковую расколінуКсаўер МерцШвейцарыя7 студзеня 1913Бераг Георга V, АнтарктыдаЯк мяркуецца, гіпервітаміноз вітаміна АІмперская трансантарктычная экспедыцыяАрнольд Спенсер-СмитВялікабрытанія9 сакавіка 1916Шэльфавы ледавік Роса, АнтарктыдаЦынга, агульнае знясіленнеTyler-Lewis, P. 191Tyler-Lewis, P. 196—97; P. 240Вялікабрытанія8 мая 1916Востраў Роса, АнтарктыдаЯк мяркуецца, праваліўся пад лёдВіктар ХейвардВялікабрытанія8 мая 1916Востраў Роса, АнтарктыдаЯк мяркуецца, праваліўся пад лёдЭкспедыцыя Шэклтана — РоўэтаЭрнэст ШэклтанВялікабрытанія5 студзеня 1924Грутвікен, Паўднёвая ГеоргіяКаранарны трамбозAlexander, P. 192—93

Ад наступстваў фізічных і псіхічных траўмаў, атрыманых у экспедыцыях, неўзабаве пасля вяртання памерлі чатыры чалавекі: Харлуў Клоўстат, урач экспедыцыі, сканаў у 1900 годзе ад нявысветленых прычын. Ёрген Петэрсен, першы памочнік на «Паўднёвым Крыжы», сканаў у 1900 годзе падчас вяртання ў Аўстралію. Бертрам Армітэдж, удзельнік экспедыцыі на «Німрадзе», застрэліўся 12 сакавіка 1910 годаRiffenburgh, p. 304. , каюр экспедыцыі Амундсена, застрэліўся 9 студзеня 1913 годаHuntford (Last Place on Earth), P. 529.

Гл. таксама Тэрытарыяльны падзел Антарктыды

Крыніцы

Літаратура

Спасылкі

Катэгорыя:Антарктычныя экспедыцыі