Міланскае герцагства — дзяржава ў Паўночнай Італіі, якая існавала ў складзе Свяшчэннай Рымскай імперыі ў 1395—1556 гадах, затым уладанне Іспаніі ў 1556—1714 гадах і Аўстрыі ў 1714—1797 гадах, з цэнтрам у горадзе Мілан. Узнікшы як вынік тэрытарыяльнай экспансіі гарадскога самакіравання Мілана і амбіцый сямейства Вісконці, якое стаяла на чале рэспублікі, герцагства хутка дасягнула палітычнай і эканамічнай моцы. Аднак станаўленне цэнтралізаваных дзяржаў у заальпійскай Еўропе зрабіла Мілан аб’ектам заваявальнай палітыкі яго мацнейшых суседзяў. У выніку працяглага ваеннага супрацьстаяння Міланскае герцагства, у адрозненне ад іншых буйных дзяржаўных утварэнняў Паўночнай і Цэнтральнай Італіі, не змагло захаваць незалежнасць, на трыста гадоў стаўшы плацдармам замежнай прысутнасці на найважнейшым «скрыжаванні» Еўропы.
Перадгісторыя У ранняе Сярэднявечча Паўночная Італія аб’ядноўвалася пад каронай остгоцкіх, а затым лангабардскіх каралёў. У VIII стагоддзі Лангабардскае каралеўства было заваявана Карлам Вялікім, які ўключыў яго ў склад сваёй імперыі як васальнае Італьянскае каралеўства. Пасля распаду імперыі Карла Вялікага каралеўства стала незалежным, але ў сярэдзіне X стагоддзя яго заваяваў Атон I, заснавальнік Свяшчэннай Рымскай імперыі, кіраўнікі якой з тых часоў выкарыстоўвалі, у прыватнасці, тытул «кароль Італіі» ().
З гэтага часу Паўночная Італія была адміністрацыйна падзелена на тры маркі, які кіраваліся ад імя імператара спачатку імперскімі графамі, а пазней маркізамі або маркграфамі з мясцовых высакародных сямействаў. Мілан разам з Генуяй увайшоў у склад Усходне-Лігурыйскай маркі, узначаленай з пачатку XI стагоддзя прадстаўнікамі дому Эстэ. Аднак рост камунальнага руху прывёў да паслаблення ўплыву гэтага інстытута ўлады і зрабіў асновай палітычнай карты Італіі горада замест навязаных звонку напаўштучных тэрытарыяльных аб’яднанняў. Ужо ў XII стагоддзі Фрыдрых Барбароса паспрабаваў абнавіць сістэму імперскага прадстаўніцтва ў Італіі ўвядзеннем у гарадах падэстату.
Адасабленню Італіі нямала спрыяла супрацьстаянне імператараў з Рымскімі Папамі (так званая барацьба за інвестытуру). У гэты перыяд самастойная эканамічная палітыка паўночнаітальянскіх гарадоў шмат у чым вызначыла іх апазіцыйнасць імператарам, якая прывяла да адкрытых канфліктаў у XII стагоддзі (гл. Ламбардская ліга), калі Мілан падвергся разгрому арміяй Фрыдрыха Барбаросы. Разбураны дашчэнту, горад, тым не менш, даволі хутка аднавіў свае сілу і значэнне.
У наступныя стагоддзі Мілан заставаўся найбуйнейшай ламбардскай камунай і цэнтрам мітраполіі. З XII стагоддзя ўладу ў горадзе атрымалі ў спадчыну прадстаўнікі гвельфскага сямейства дэла Торэ, якія ў 1277 годзе ў бязлітаснай барацьбе саступілі першынство ў сіньярыі міланскаму архібіскупу Атонэ Вісконці. З гэтага часу (з перапынкам на 1302—1311 гады, калі ненадоўга вярнуліся дэла Торэ) уладу ў рэспубліцы трымаў у сваіх руках патрыцыянскі род Вісконці, які абапіраўся на падтрымку імператараў. З XIV стагоддзя яго ўплыў распаўсюдзіўся на суседнія камуны.
Статус thumb|170px|left|Джангалеаца Вісконці, гравюра XIX стагоддзя
Афіцыйна герцагства было заснавана 11 мая 1395 года, калі міланскі падэста Джан Галеаца Вісконці прыняў з рук рымскага караля (назва кіраўнікоў Свяшчэннай Рымскай імперыі да каранацыі папам) Венцэля I тытул герцага Мілана.
Варта мець на ўвазе, што лаяльнасць імператарам і васалітэт імперыі не тоесныя адзін аднаму. Незалежна ад таго, належала ўлада ў горадзе прыхільнікам імператараў або пап, Мілан намінальна заставаўся часткай фіктыўнага на той час каралеўства Італія — аднаго з трох (нароўні з Германіяй і Бургундыяй), якія складалі імперыю як усееўрапейскую (у ідэале) манархію. Нават Таскана, дзе з 1277 года ўладу трывала ўтрымлівалі гвельфы, фармальна заставалася фарпостам імперыі на паўвостраве.
У рэчаіснасці пасля Фрыдрыха II паходы імператараў у Італію не аднаўляліся, іх улада ўсё больш апынялася толькі юрыдычнай фікцыяй. Яе не аспрэчвалі: міланскія герцагі не каранаваліся жалезнай ламбардскай каронай — гэта прэрагатыва захоўвалася за імператарамі. З іншага боку, аўтаномія італьянскіх камун і дэспатый была неабмежаванай, цэнтральная ўлада не мела магчымасці перашкодзіць, напрыклад, заключэнню кіруючымі дамамі Італіі дынастычных саюзаў ці ваенных альянсаў з ворагамі імператара. Вынікі адміністрацыйных рэформаў 1495—1500 гадоў, прадпрынятых Максіміліянам I, пацвердзілі фактычную ролю Паўночнай Італіі ў агульнаімперскіх справах: разам з Багеміяй і Швейцарыяй, таксама васаламі Вены, яна не ўвайшла ў сістэму акруг, якія вызначалі ролю асобных дзяржаў у адзіным арганізме імперыі.
Арыентацыя Вісконці на імперыю не была безумоўнай: тонкі палітык, Джангалеаца пазбягаў абапірацца на адзінага заступніка. Жанаты з дачкой французскага караля Іаана Добрага, ён сасватаў сваю дачку Валянціну за малодшага брата караля Карла VI. Аднак разварот Францыі ў бок саюза з Фларэнцыяй — ворагам Мілана — прымусілі Вісконці шукаць больш цеснага альянсу з імператарам. Гэта калізія знайшла адлюстраванне ў эвалюцыі сімволікі герцагства: амаль адначасова Джангалеаца атрымаў ад французскага караля і імператара права дапоўніць радавую эмблему Вісконці гербамі іх дзяржаўХраналогія гісторыі Мілана, даныя на 4 і 25 студзеня 1395 г., аднак у гэты раз выбар быў ужо зроблены. Радавы герб Вісконці, Бісцыён, дапоўніўся імператарскімі чорнымі арламі на залатым поле.
У далейшым палітыка герцагаў будавалася на пошуку раўнавагі паміж гэтымі дзвюма сіламі.
Як і ў іншых палітычных цэнтрах Італіі, усталяванне дэспатыі не азначала юрыдычнага скасавання дэмакратычных інстытутаў, але толькі маргіналізацыю іх ролі: алігархічны Савет Дзевяцісот захаваў свой статус органа рэспубліканскага самакіравання, часамі аказваючы ціск на герцагаў і застаючыся ў перыяды паслаблення ўлады апошніх выразнікам ідэй камунальнай аўтаноміі.
Тэрыторыя Паводле імперскай граматы 1397 года, за Вісконці, апроч Мілана, прызнавалася ўлада над заходнеламбардскімі гарадамі Бергама, Бобіа, Борміа, Брэшыя, Верона, Карара, Кома, Крэму, Крэмона, Лодзі, Парма, П’ячэнца, Пантрэмолі, Рэджа, Рыва-дэль-Гарда, Санчына, Тартона, Трэнта, Фідэнца, усходнеламбардскімі Басана-дэль-Грапа, Белуна, Верона, Вічэнца, Фельтрэ, а таксама Алесандрыяй, Асці, Верчэлі, Наварай, Нові, Рока-д’Арадза і Сардзанай у П’емонце і Лігурыі.
Межы герцагства змяняліся ў розныя перыяды, але ядром яго тэрыторыі заставалася Ламбардыя (за выключэннем Мантуі, якой кіравала сямейства Ганзага) — пераважна раўнінная мясцовасць, якая паніжаецца ад перадгор’яў Альпаў да поўдня, з захаду акружаная Апенінамі, з поўдня — далінай ракі По і распасціраецца на ўсход да тэрыторый, які стагоддзямі кантралявала Венецыянская рэспубліка.
Мілан праводзіў агрэсіўную знешнюю палітыку, пашырыўшыся да перадгор’яў Альпаў (пазнейшы кантон Тычына, гл. Белінцона, бітва пры Арбеда) і аспрэчваючы тэрыторыі ў Венецыі, Савоі, Лігурыі і камун Тасканы. Тройчы (у 1421, 1463 і 1488 гадах) міланскія войскі акупавалі Геную. Максімальная экспансія Мілана прыпадае на канец XIV стагоддзя, калі ў часы кіравання першага герцага міланцам удалося авалодаць Падуяй (1388—1390 гады) і нават некаторы час утрымліваць у сферы свайго ўплыву Луку, Пізу, Сіену і Перуджу — дзяржавы ў буфернай зоне Фларэнційскай рэспублікі.Там жа, гл. 11 мая 1398 г. Зрэшты, дамінаванне ў Таскане было недоўгачасовым: смерць у 1402 годзе Джангалеаца Вісконці і рэванш Фларэнцыі прымусілі міланцаў ачысціць Цэнтральную Італію. Вынікам наступнай серыі ваенных канфліктаў з Венецыяй і Фларэнцыяй, якая не дала перавагі ніводнаму з бакоў, стала заключэнне ў 1454 годзе Ладзійскага міру, які на паўстагоддзі вызначыў баланс асноўных сіл на паўвостраве. Мяжа з Венецыяй усталявалася па рацэ Ада.
Вісконці і Сфорца
thumb|170px|left|Франчэска Сфорца, Баніфача Бемба,пінакатэка Брэра, Мілан
У сярэдзіне XV стагоддзя краіну спасціг дынастычны крызіс: спыненне мужчынскай лініі прамых спадчыннікаў Джангалеаца Вісконці ў 1447 годзе дазволіла міланскай знаці на кароткі час усталяваць алігархічную Амбразіянскую рэспубліку (па імі заступніка Мілана Святога Амброзія), аднак неэфектыўнасць кіравання, якая прывяла ва ўмовах вайны з Венецыяй да галоднага бунту, стала вынікам таго, што ўжо ў 1450 годзе запрошаны Міланам кандацьер (і зяць памерлага герцага Філіпа Марыя Вісконці) Франчэска Сфорца прыняў ад гарадской сіньярыі тытул герцага міланскага.
Сфорца атрымалі ў спадчыну як тыранічны стыль кіравання, так і замежнапалітычную актыўнасць сваіх папярэднікаў. Серыяй дынастычных саюзаў нашчадкі Франчэска Сфорцы парадніліся з Савойскім домам і ферарскімі Эстэ, прадстаўнікі пабочных галін міланскіх Сфорцаў кіравалі ў XV стагоддзі ў невялікіх сіньярыях Тасканы і Марак — Пезара і Санта-Ф’ёра. Паслядоўнымі шлюбамі з каралеўскай дынастыяй Неапаля Сфорцы набылі асабістыя правы на тытул герцагаў Бары. У той жа час мезальянс з Габсбургамі, які дорага абышоўся казне, не прынёс чаканых доўгатэрміновых выгод: выдадзеная ў 1495 годзе замуж за будучага імператара Максіміліяна Б’янка Марыя Сфорца дзяцей не мела.
Эканамічнае і культурнае значэнне Сваім эканамічным і палітычным значэннем Ламбардыя абавязана геаграфічнаму становішчу, якое дазваляла кантраляваць гандлёвыя шляхі паміж Італіяй і Цэнтральнай Еўропай, што праходзілі па альпійскім перавалам. Росквіт гарадоў, характэрны для Італіі ў Сярэднявеччы, яе размяшчэнне на скрыжаванні асноўных гандлёвых шляхоў тагачаснай Еўропы, адносная незалежнасць ад прэтэнзій імперыі і папскай улады спрыялі ранняму развіццю тут формаў капіталізму. Грамадска-эканамічныя інстытуты гарадоў-дзяржаў былі развіты мацней, чым у феадальных даменах і гарадах, якія будавалі складаныя ўзаемаадносіны са свецкай і царкоўнай уладай. Фінансавай актыўнасцю паўночнаітальянскіх камун тлумачыцца з’яўленне ўжо ў XIII стагоддзі ў еўрапейскіх мовах тэрміна «ламбард».Артыкул «ламбард» у «Этымалагічным слоўніку» Макса Фасмера
Апроч трансальпійскага транзіту, тэрыторыя герцагства мае ўласныя карысныя рэсурсы. Калі Верхняя Ламбардыя — край верасовых пустэч, чыя роля ў эканоміцы рэгіёна ніколі не была прыкметнай, то Сярэдняя Ламбардыя ўяўляе сабой плато, на якім размяшчаліся вялізныя пашы і здаўна культываваліся злакавыя і тутаўнік. Нарэшце, Ніжняя Ламбардыя — алювіяльная раўніна, якая злучае поймы левых прытокаў По — Тычына, Ады, Олья і Мінча, стала ў канцы Сярэднявечча цэнтрам прамысловасці і калыскай эканамічнай моцы дзяржавы, тут размяшчаюцца гарады Мілан і Монца. Пачынаючы прыкладна з XII стагоддзя гэта забалочаная нізіна падвяргалася пераўтварэнню чалавечымі намаганняміБродель Ф. Средиземноморье и средиземноморский мир в эпоху Филиппа II. Ч. 1. — М: Языки славянских культур, 2002. — 496 с. С. 78.. У 1257 годзе была завершана пракладка 50-кіламетровага суднаходнага канала Naviglio Grande, які злучыў Мілан з ракой Тычына. З XIV стагоддзя Ніжняя Ламбардыя пакрылася сеткай ірыгацыйных каналаў. У наступным стагоддзі да Мілана з боку Ады быў падведзены яшчэ адзін канал — Мартэзана, які быў пашыраны ў 1573 годзе і стаў суднаходнымТам жа. С. 79.. У XVI стагоддзі ў Ніжняй Ламбардыі распачата апрацоўка рысу, што прывяло да своеасаблівай сельскагаспадарчай рэвалюцыі: затопленыя землі перасталі быць праблемай ЛамбардыіТам жа. С. 73.. Гэта спрыяла ўзмацненню маёмаснай няроўнасці — нізкааплатная сезонная праца парабкаў з аднаго боку, канцэнтрацыя значных сродкаў у руках буйных зямельных уласнікаў — новых капіталістаў — з іншагаБродель Ф. Материальная цивилизация, экономика и капитализм, XV—XVIII вв. Т. 1. — М: Прогресс, 1986. — 623 с. С. 73..