Старажы́тная Месапата́мія — адна з вялікіх цывілізацый Старажытнага свету, якая існавала на Блізкім Усходзе, у даліне рэк Тыгр і Еўфрат. Умоўныя храналагічныя рамкі — c сярэдзіны IV тыс да н. э. (эпоха Урук) па 12 кастрычніка 539 г. да н. э. («Падзенне Вавілона»). У розны час тут размяшчаліся царствы Шумера, Акад, Вавілоніі і Асірыі.
Гісторыя
З IV тыс. да н. э. і да XIII ст. н. э. ў Міжрэччі знаходзіліся найбуйнейшыя гарады і гарадскія агламерацыі. У Старажытным Свеце Вавілон быў сінонімам Сусветнага Горада, а ў Сярэднявеччы — Багдад. Месапатамія квітнела пры асірыйскім і вавілонскай валадарстве, затым і пры арабскім панаванні. З часоў з’яўлення шумераў і да падзення Новававілонскага царства на тэрыторыі Месапатамскай нізіны пражывала 10 % насельніцтва ўсёй Зямлі, што дазволіла аднесці Міжрэчча да аднаго з самых старажытных ачагоў цывілізацыі ў 4-м — 3-м тыс. да н.э., сфарміраваў старажытныя гарады-дзяржавы, сярод якіх шумерскія гарады Кіш, Урук (біблейскі Эрэх), Ур, Лагаш, Ума, семіцкі горад Акшак, амарэйскі/шумерскі горад Ларса, а таксама дзяржавы Акад, Асірыя і ў пачатку 2-га тыс. да н. э. — Вавілоніі. У далейшым тэрыторыя Месапатаміі ўваходзіла ў склад Асірыі (IX—VII ст. да н. э.), Новававілонскага царства (VII—VI ст. да н. э.).
Магчыма, самым знамянальным у гісторыі Месапатаміі з’яўляецца тое, што яе пачатак супадае з пачаткам сусветнай гісторыі. Першыя пісьмовыя дакументы належаць шумерам. З гэтага вынікае, што гісторыя ва ўласным сэнсе пачалася ў Шумеру і, магчыма, была створана шумерамі.
Аднак пісьменнасць не стала адзіным вызначальным фактарам пачатку новай эпохі. Найважнейшым дасягненнем было развіццё металургіі да таго ўзроўню, калі грамадства для працягу свайго існавання павінна было ствараць новыя тэхналогіі. Паклады медных руд знаходзіліся далёка, таму патрэба ў атрыманні гэтага сталага жыццёва неабходным металу прывяла да пашырэння геаграфічных гарызонтаў і змене самога тэмпу жыцця.
Гістарычная Месапатамія існавала амаль дваццаць пяць стагоддзяў, ад узнікнення пісьменства да заваёвы Вавілоніі персамі. Але і пасля гэтага чужацкае панаванне не змагло знішчыць культурную незалежнасць краіны. Грэчаскім па паходжанні словам «Месапатамія» называецца міжрэчча Тыгра і Еўфрата. Як раз існаванне дзвюх рэк — Тыгра і Еўфрата — варта меркаваць асноўнай тапаграфічнай рысай Месапатаміі. Позні разліў рэк прымушаў людзей ўзводзіць плаціны, дамбы, з тым каб выратаваць ўсходы. Акрамя таго, ва ўмовах спякоты вада хутка выпаралася, што вяло яго да засалення глебы. Заўважым, што іл Еўфрата далёка саступаў па сваёй урадлівасці нільскааму, засмечваючы да таго ж каналы. Паўднёвая частка міжрэчча, якая стала калыскай Месапатамскай цывілізацыі, уяўляла сабой месца, дзе глебу прамяні пякучага сонца рабілі цвёрдай, нібы камень, ці ж яна хавалася пад пяскамі пустыні. Ад балот, велізарных лужын стаялай вады зыходзіла небяспека эпідэмій. Леў Мечнікаў, якому належыць аўтарства кнігі «Цывілізацыя і вялікія гістарычныя рэкі», якая выйшла ў свет у Парыжы ў 1889 годзе, лічыў неабходным падкрэсліць, «што і тут гісторыя адвярнулася ад урадлівых краін…, а абрала месцам зараджэння цывілізацыі аголеную мясцовасць, насельнікі якой пад страхам пагрозы самых жудасных няшчасцяў прымушаліся да складанага і мудрага каардынавання сваіх індывідуальных намаганняў». У адрозненне ад рэгулярных нільскіх разліваў паводкі Еўфрата і Тыгра не адрозніваліся перыядычнасцю, што дэтэрмінавала больш значны і пастаянны характар чалавечай працы ў стварэнні ірыгацыі.
Наогул, з пункту гледжання Л. Мечнікава, гістарычныя ракі з’яўляліся вялікімі выхавацелямі чалавецтва. «Усе гэтыя рэкі валодаюць адной выдатнай характэрнай рысай, здольнай растлумачыць сакрэт іх выбітнай гістарычнай ролі. Усе яны звяртаюць абрашаныя імі вобласці то ў ўрадлівыя засекі, то ў заразныя балоты…. Спецыфічнае геаграфічнае асяроддзе гэтых рэк магло быць звернута на карысць чалавека толькі калектыўнай працай, сурова дысцыплінаванай цяжкасцю вялікіх народных мас…». Л. Мечнікаў лічыў значнай тую думку, што прычыну ўзнікнення, характару першабытных устаноў, іх наступнай эвалюцыі павінна ўгледжваць не ў самым асяроддзі, а ў суадносінах паміж асяроддзем і здольнасцю засялялі дадзенае ассяроддзе людзей да кааперацыі і салідарнасці.
Масавыя археалагічныя даследаванні слядоў старажытных паселішчаў Ніжняй Месапатаміі сведчаць аб тым, што ў працэсе ўдасканалення мясцовых ірыгацыйных сістэм адбывалася перамяшчэнне жыхароў з больш чым дробных пасёлкаў шматсямейных суполак да цэнтра номаў, дзе размяшчаліся асноўныя храмы. У пачатку другой чвэрці III тысячагоддзя да н. э. гарадскія сцены становяцца атрыбутам шчыльна заселеных прастор вакол галоўных храмаў.
У адпаведнасці з яшчэ адным пунктам гледжання ўздым цывілізацыі абумаўляўся узаемадзеяннем аселага насельніцтва вёсак і качэўнікаў месапатамскага рэгіёну. Нягледзячы на ўзаемную падазронасць, а то і варожасць, уласцівыя адносінам паміж аселымі суполкамі і качэўнікамі, апошнія з прычыны сваёй мабільнасці, пастухоў ладу жыцця займалі важнае месца ў жыцці жыхароў земляробчых паселішчаў, будучы неабходныя для зносін, гандлю, гадоўлі хатняй жывёлы, размяшчаючы каштоўнай інфармацыяй. Пастаянныя міграцыі дазвалялі качэўнікамі быць у курсе палітычных падзей у розных месцах, размяшчаць звесткамі аб наяўнасці тых ці іншых рэсурсаў, выступаць пасрэднікамі ў абмене таварамі і ідэямі паміж аселымі жыхарамі горных раёнаў і Месапатамскай раўніны.
Храналогія падзей Сярэдзіна IV тыс. да н. э. — Урукская эпоха ў Паўднёвай Месапатаміі, пачатак эпохі бронзы. Складанне асноў шумерскай цывілізацыі, фарміраванне номаў, першыя архівы гаспадарчых дакументаў, напісаных піктаграфічных знакамі (напр. Таблічка з Кіша), паглыбленне сацыяльнай няроўнасці, развіццё храмавых гаспадарак, протогорода, ўрбаністычная рэвалюцыя, шумерскія калоніі ў Верхняй Месапатаміі (Хабуба Кабір, Гара Аруда), манументальныя храмавыя пабудовы, цыліндрычныя пячаткі і інш. У Верхняй Месапатаміі — пачатак эпохі бронзы, фарміраванне на мясцовай аснове протагорада (Тэль Брак), шумерскія калоніі. Канец IV — пачатак III тыс. да н. э. — Перыяд Джемдет Наср ў Паўднёвай Месапатаміі. Завяршэнне фарміравання номаў сістэмы, паглыбленне сацыяльнай дыферэнцыяцыі, выявы лідараў; да канца перыяду — узнікненне ранніх дзяржаў і дынастый Шумера. XXVIII—XXIV ст. да н. э. — Раннедынастычны перыяд (скарочана: РД) у Месапатаміі. Росквіт шумерскай цывілізацыі — гарады, дзяржавы, пісьменнасць, манументальныя збудаванні, ірыгацыйныя сістэмы, рамяство, гандаль, навука, літаратура і т. Д. Падзяляецца на тры этапы: РД I, РДII і РД III. XXVIII—XXVII ст. да н. э. — Першы этап Раннедынастычнага перыяду (скарочана: РД I). Росквіт архаічнага Ура. Гегемонія Кіша ў Шумеру. Выбітныя цары (Луга) I дынастыі Кіша — Этану, Эн-Мебарагесі. Легендарныя кіраўнікі I дынастыі Урука — Мескіангашэр (сын бога Уту), Лугальбанда, Думузі. XXVII—XXVI ст. да н. э. — Другі этап Раннедынастычнага перыяду (скарочана: РД II). Параза войскаў кішскага цара Аггі пад сценамі Урука (кіраўнік — Гільгамеш), падзенне гегемоніі Кіша. Уварванне эламітаў у Кі-Уры і спусташэнне імі Кіша і ўзыходжанне там новай (II) дынастыі. Урук — наймацнейшая дзяржава Шумера. XXVI—XXIV ст. да н. э. — Трэці этап Раннедынастычнага перыяду (скарочана: РД III). Пагаршэнне палітычнай нестабільнасці ў Шумеры. Узвышэнне і росквіт Ура; грабніцы I дынастыі. Цары Ура — самыя моцныя кіраўнікі Шумера. Адасабленне Лагаша ад кішскай залежнасці, умацаванне гэтай дзяржавы пры Ур-Наншы. Узвышэнне Лагаша пры Эанатуме. Чарада памежных войнаў паміж Лагашам і Умай з-за урадлівай раўніны Гуэдзіну. Аб’яднанне Ура і Урука ў адзіную дзяржаву. Рэформы лагашскага кіраўніка Уруінімгіны і стварэнне ім самых старажытных законаў. Лугальзагесі — адзіны кіраўнік шумерскіх гарадоў-дзяржаў. Вайна Лугальзагесі з Уруінімгінай. Паўстанне ўсходніх семітаў ў Кі-Уры. XXIV—XXII ст. да н. э. — аккадская дзяржава ў Месапатаміі. Паўстанне ўсходніх семітаў ў Кі-Уры мела поспех; кіраўнік паўстання пад імем «Праўдзівы цар» (Саргон) нанёс паразу кааліцыі шумерскіх гарадоў-дзяржаў і ўпершыню ў гісторыі цалкам аб’яднаў Шумер. Сталіца Саргона з Кіша перанесена ў Акад, па назве якога новая дзяржава і сама вобласць Кі-Уры сталі называцца Акад. Умацаванне дзяржаўнасці, барацьба з сепаратызмам пры пераемніках Саргона — Рымушы і Маніштушу; росквіт заваявальнай палітыкі пры Нарам-Суэне. Засуха, сепаратызм, эканамічны спад і перамяшчэння горных плямёнаў кутыеў прыводзяць да паслаблення Акад. У XXII ст. — міжусобіцы, страта самастойнасці і знішчэнне акадскага царства кутыямі. XXII ст. да н. э. — Валадарства кутыеў у Месапатаміі. Узвышэнне II дынастыі Лагаша; праўленне Гудзе і яго нашчадкаў. Паўстанне Утухенгаля ва Уруку; звяржэнне ўлады кутыеў. XXII—XXI ст. да н. э. — Шумера-акадскае царства (Дзяржава III дынастыі Ура) — найбуйнейшая дзяржава Заходняй Азіі. Пасля смерці Утухенгаля ўлада пераходзіць да Ур-Наму, сталіцай становіцца Ур. «Шумерскае Адраджэнне». Праўленне Шульгі — росквіт шумера-акадскага царства. Росквіт шумерскай літаратуры, архітэктуры, мастацтва на фоне выцяснення шумерскай мовы акадскай у гутарковай мове. У канцы перыяду — эканамічны крызіс, барацьба з качэўнікамі-амореями. Набег эламітаў у праўленне Ібі-Суэна і крушэнне дзяржавы. XX—XVI ст. да н. э. — Старажытнававілонски перыяд у Ніжняй Месапатаміі. На аскепках дзяржавы III дынастыі Ура ўзнікае некалькі дзяржаў, кіраўнікі якіх захоўваюць тытул «Цар Шумера і Акад»: гэта сінявата і Ларса (абодва ў Шумеру). Захоп амарэямі месапатамскіх гарадоў-дзяржаў, устанаўленне там амарэйскіх дынастый. Наймацнейшыя амарэйскія царства — Ларса (у Шумеры), Вавілон (у Акад), Мары (у Паўночнай Месапатаміі). Узвышэнне Вавілона, падпарадкаванне ім Акад. Барацьба вавілонскіх цароў з Ларсам за ўплыў у Шумеру. Разгром Ларс і аб’яднанне месапатамскіх дзяржаў пры Хамурапі. Пачатак фарміравання народнасці вавіланян (з шумераў, акадцаў і амарэяў). Бурнае развіццё Вавілона, ператварэнне яго ў буйнейшы горад Месапатаміі. Росквіт эканомікі і культуры. Законы Хамурапі. Паслабленне Вавілонскага царства пры наступных царах. Узнікненне Прыморскага царства на поўдні. Разгром Вавілонскага царства хетамі і касситами ў XVI ст. XX—XVI ст. да н. э. — стараасірыйскі перыяд у Верхняй Месапатаміі. Пасля падзення шумера-акадскага царства незалежнасць атрымалі старажытныя номы — Ніневія, Асірыя, Арбелы і інш. Міжнародная гандаль праз стэпе вярхоўяў Хабура і будучай Асірыі. Спробы ранніх кіраўнікоў з Асірыю замацавацца на гандлёвых шляхах — фарміраванне асірыйскай дзяржавы. Узвышэнне Мары, уплыў Хецкага царства, рассяленне хурытаў і амарэяў — крызіс верхнемесапатамскай гандлю. Стварэнне амарэйскім правадыром Шамшы-Ададам I шырокай дзяржавы са сталіцай у Шубат-Энліле (так званая «Стараасірыйская дзяржава»); падпарадкаванне ім значнай часткі Верхняй Месапатаміі. Паслабленне дзяржавы пры пераемніках Шамшы-Ададам і падпарадкаванне гэтых зямель Вавілонам. Фарміраванне народнасці старажытных асірыйцаў на аснове аккадоязычного насельніцтва і іншых семітаў Верхняй Месапатаміі. XVI—XI ст. да н. э. — Сярэдневавілонскі або касіцкі перыяд у гісторыі Ніжняй Месапатаміі. Захоп Вавілоніі касітамі і адраджэнне імі царства Хамурапі ў межах Ніжняй Месапатаміі. Разгром Прымор’я. Росквіт пры бурных-Буриаше II. Дыпламатычныя адносіны з Егіптам і Хецкае царства. Паслабленне цэнтралізацыі Вавілоніі. Перасяленне новай хвалі семітамоўных качэўнікаў — арамеяў. Заняпад Вавілоніі. XVI—XI стст. да н. э. — Сярэднеасірыйскі перыяд у гісторыі Верхняй Месапатаміі. Кансалідацыя хурыцкага свету, узвышэнне дзяржавы Мітані. Проціборства Мітані, Хецкага царства, Вавілоніі і Егіпта на Блізкім усходзе. Паслабленне Мітані. Першае ўзвышэнне Асірыі; ператварэнне яе ў буйную рэгіянальную дзяржаву (пры Ціглатпаласары I). Раптоўны заняпад Асірыі ў выніку ўварвання арамеяў.