Шэшо́нк I, або Шэшэ́нк (Σέσωγχις (Се́санхіс), שׁישׁק або שִׁישַׁק (ШышакТрэцяя кніга Царстваў, 14, 25—26; Параліпаменан, II, 12, 2—9, СусакімСептуагінта) — фараон Старажытнага Егіпта, які кіраваў прыблізна ў 946/43 — 922 гадах да н.э., заснавальнік XXII (Лівійскай) дынастыі.
Нашчадак правадыроў лівійскіх наймітаў, якія аселі ў Ніжнім і Сярэднім Егіпце (з цэнтрам у Вялікім Гераклеопалі), цалкам егіптызаваліся і ўвайшлі ў склад егіпецкай знаці.
Паходжанне і прыход да ўлады Кіраўнікі лівійцаў даўно квапіліся на егіпецкія багацці, але ўсе іх спробы сілай авалодаць Егіптам заканчваліся правалам. Тады яны перайшлі да іншай тактыкі і пачалі заваёўваць Егіпет, асабліва Дэльту, мірным шляхам. Дапамаглі ім у гэтым самі фараоны, якія ахвотна бралі да сябе на службу правадыроў лівійскіх дружын, давалі ім землі і атачалі сябе наёмнай гвардыяй з лівійцаў-максіяў (мешаўашы). Такім шляхам у паўночнай частцы Нільскай даліны ўтварыўся шэраг лівійскіх паселішчаў, правадыры якіх, хутка ўспрыняўшы егіпецкую цывілізацыю, адчулі сябе егіпецкімі вяльможамі і сапраўды сталі такімі. Сярод іх асабліва выдаўся род, які пасяліўся каля Гераклеопаля і быў заснаваны лівійцам Буювава. Сын яго Мавасен быў ужо жрацом мясцовага бога Херышэфа і князем; праўнук Мавасена і дзед Шэшонка I Шэшонк ужо быў жанаты са сваячкай фараона царэўнай Мехтэнвешкет. Гэта сям’я дамаглася таго, што пасада жраца ў гераклеопальскім храме стала спадчыннай у іх сям’і, роўна як і становішча найбліжэйшых саноўнікаў фараона. Вядома, што дзядзька Шэшонка I Асаркон Старажытны ўжо займаў егіпецкі трон, быўшы законным фараонам XXI дынастыі. Бацька Шэшонка I Німлот, жанаты з царэўнай-жрыцай Танетсепах, быў важным саноўнікам, які выконваў вышэйшыя жрэцкія (у Фівах) і ваенныя паўнамоцтвы. Генеалогія роду Шэшонка I вядома нам дзякуючы стэле, нейкага Пасенхора, жраца і далёкага нашчадка гэтай дынастыі, усталяванай у Серапеуме ў Сакары, у часы кіравання Шэшонка V.
Сын Німлота і царэўны Танетсепах Шэшонк I быў галоўнакамандуючым егіпецкай арміі і візірам (чаці) пры апошнім фараоне XXI дынастыі Псусенесе II. Ад бацькі ён таксама атрымаў у спадчыну тытул правадыра найбуйнейшага лівійскага племені мешаўашы. Князь Шэшонк займаў пры Псусенесе II настолькі высокае становішча ў дзяржаве, што сам фараон з урачыстасцю, адпаведнай яго сану, займаўся асабістымі справамі свайго падданага, як калі б гэта былі справы дзяржаўныя. Невядома, ці здзяйсняў Шэшонк дзяржаўны пераварот або прыйшоў да ўлады мірным шляхам, паколькі крыніцы захоўваюць пра гэта поўнае маўчанне. Ствараецца ўражанне, што ні мецяжоў, ні беспарадкаў пры гэтым не было. Як бы там ні было, Шэшонк стаў фараонам Егіпта і заснаваў XXII дынастыю. Паколькі Шэшонк выбраў сваёй сталіцай Пер-Бастэт (Бубастыс грэчаскіх гісторыкаў) ва Усходняй Дэльце, у сувязі з чым гэту дынастыю называюць таксама дынастыяй Бубастыдаў. Лівійскае паходжанне і варварскія імёны цароў і іх радні даюць некаторае права таксама называюць яе лівійскай.
Умацаванне ўлады thumb|Шэшонк I — заваёўнік. Сцяна храма ў Карнаку Узыйшоўшы на трон, Шэшонк неадкладна даў пераходу ў спадчыну прастола па сваёй лініі законныя падставы, якіх ён сам не меў. Для гэтага ён ажаніў свайго сына Асаркона з егіпецкай царэўнай, дачкой Псусенеса II Мааткарай і такім чынам набыў для яго права на прастол праз жонку, а таксама бясспрэчнае законнае права на трон для свайго ўнука. У пачатку валадарання Шэшонк паставіў у Абідасе памінальны камень у гонар Немарата; тут ён гаворыць пра свае клопаты па навядзенні парадку і благачынні сярод жрэцтва.
Першапачаткова ўлада Шэшонка распаўсюджвалася толькі на Ніжні і Сярэдні Егіпет; у Верхнім Егіпце ён на той час згадваўся як «князь мешаўашы» ці «намарх Ма», але неўзабаве ён падпарадкаваў сабе і ўвесь Паўднёвы Егіпет. Не пазней 5-га года свайго кіравання Шэшонк, прыбыўшы ў Фівы, якія не аказалі яму супраціўлення і зрабіў свайго малодшага сына Іўапета вярхоўным жрацом у храме Амона-Ра ў Фівах. Але Фівы працягвалі заставацца адасобленым княствам, гатовым аказаць сур’ёзнае супраціўленне кіруючай сям’і ў Дэльце. Прынамсі, сам горад не нёс падаткаў на карысць фараона і не наведваўся яго фінансавымі чыноўнікамі. У Гераклеопалі кіраваў іншы сын Шэшонка Немарат.
Затым Шэшонк прызначыў лівійскага намесніка Ухесета ў Вялікі аазіс (аазіс Дахла), дзе той урэгуляваў зямельныя і водныя спрэчкі (надпіс на Вялікай стэле з Дахлы). Адзін з падпарадкаваных Шэшонку лівійскіх правадыроў кіраваў заходняй Дэльтай і наглядаў за караванным паведамленнем з аазісамі. Умацаваўшы, такім чынам, лівійскае валадарства ў краіне, Шэшонк аднавіў актыўную знешнюю палітыку Егіпта.
Імя
Тып імя Іерагліфічнае напісанне Транслітарацыя — Беларускамоўная агаласоўка — Пераклад «Горава імя»(як Гор) G5 E1:D40-N5:Z1-U6-S29-N28:D36-I9:Aa13-M23-D21-M15-N17:N17 kȝ-nḫt mrj-Rˁ sḫˁj.f-m-nsw-r-zmȝ-tȝwj — ка-нехет-меры-Ра сехаіеф-ем-несу-ер-сема-таўі — «Магутны бык, любімы Ра, калі ён выказаў здагадку аб’яднаць Дзве Краіны (гэта значыць Ніжні Егіпет і Верхні Егіпет)» E1:D40-C2-U6-S29-N28:D36-I9:Aa13-M23-D21-M15-N17:N16..... ідэнтычна папярэдняму «Небці імя»(як Гаспадар падвойнага вянка) G16N28:D36:Aa15-S6-W19-G5-H8:Z1-Q1-X1:H8-S29-R4:X1*Q3-X1:Z2-R8-G17-H6 ḫˁj-m-sḫmtj-mj-Ḥr-zȝ-ȝst sḥtp-nṯrw-m-Mȝˁt — «З падвойнай каронай, як Гор сын Ісіды, задавальнялы багіню Маат» N28:D36-G17-S6-W19-M17-G5-H8:Z1-Q1-X1:H8-S29-R4:X1*Q3-G17-R8-Z3-Ba15s*Aa15*Ba15as:Aa11:X1 ідэнтычна папярэдняму «Залатое імя»(як Залаты Гор) G8 S42-F9:F9-V74-T10:Z2ss:Z2ss*Z2ss-G36:D21-n*xt-Z2:D40-N17:N17:N17-V30:Z7*Z2ss sḫm-pḥtj ḥwj-pḏt-9 wr-nḫtw-(m)-tȝw-nbw — сехем-пехеці хуі-педжэт-9 ур-пехету-(ем)-тау-небу — «З магутнай сілаю атрымаў вялікія перамогі ва ўсіх краінах Дзевяці Лукаў (ворагі Егіпта)» S42-F9:F9-V28-A24-D40-T10:Z2ss*Z2ss:X1*Z2ss-G36-n*xt-Z2:D40:Aa15-N17:N17:N16-V30:Z2 ідэнтычна папярэдняму «Троннае імя»(як цар Верхняга і Ніжняга Егіпта) nswt*bity ḥḏ-ḫpr-Rˁ stp.n-Rˁ — хедж-хепер-Ра сетэп-ен-Ра — «Яркі ўзыход Ра, выбраннік Ра» ḥḏ-ḫpr-Rˁ stp.n-Jmn — хедж-хепер-Ра сетэп-ен-Амон — «Яркі ўзыход Ра, выбраннік Амона» ідэнтычна папярэдняму ḥḏ-ḫpr-Rˁ stp.n-Ptḥ — хедж-хепер-Ра сетэп-ен-Птах — «Яркі ўзыход Ра, выбраннік Птаха» «Асабістае імя»(як сын Ра) G39-N5:: ššnq mrj-Jmn — Шэшонк меры-Амон —«Шэшонк любімы Амонам» šš(n)q mrj-Jmn ššnq — ідэнтычна папярэдняму šš(n)q [zȝ]-ȝst [mrj]-Jmn M8A-G1-M8A-G1-N29-G1-G7 šš(n)qȝ
Заваявальныя паходы
Шлюбны саюз з царом Саламонам Новы фараон быў чалавекам разумным і ашчадным, і ён на пэўны час момант нават нагадаў Егіпту пра былую веліч. Ён сачыў за палесцінскімі справамі, парадніўся з царом Ізраільска-іўдзейскага царства Саламонам і нават падарыў яму зноў заваяваны егіпецкімі войскамі Гезер. Гэты горад належаў тады аднаму з мясцовых князькоў і з’яўляўся адной з першакласных крэпасцей свайго часу. Аднак фараону ўдалося заваяваць Гезер, які знаходзіўся ў сферы ўплыву філістымлян. Горад быў спалены дашчэнту — падзея, якая пацверджана археолагамі. Затым фараон перадаў Гезер сваёй дачцэ ў якасці пасагу ў шлюбе з Саламонам. «Фараон, цар Егіпецкі, прыйшоў і ўзяў Гезер, і спаліў яго агнём, і хананеяў, якія жылі ў горадзе, пабіў, і аддаў яго ў пасаг дачцэ сваёй, жонцы Саламонавай».
Прычыну, па якой фараон зрабіў такі цудоўны падарунак, ужо нельга аднавіць. Быць можа, паход на філістымлян вычарпаў усе егіпецкія рэсурсы, быць можа, узнікла неабходнасць спешна вяртацца ў Егіпет. А можа быць, фараону проста трэба было схіліць Саламона да мірнага супрацоўніцтва. Саюз быў змацаваны шлюбам дачкі фараона з ізраільскім царом. Трэба адзначыць, што да гэтага моманту, ні разу дочкі фараонаў не аддаваліся ў жонкі іншаземным кіраўнікам. Егіпецкая царэўна заняла выключнае становішча пры ізраільскім двары; ёй, адной з усіх жонак, наколькі нам вядома, Саламон пабудаваў асобны палац. «Дачка фараонава перайшла з горада Давідавага ў свой дом, які пабудаваў ёй Саламон».
Праўда, некаторыя гісторыкі атаясамляюць гэтага, неназванага ў Бібліі па імі, фараона з фараонам Сіямонам, але гэта малаверагодна, што захоп, а затым саступку Гезера змог здзейсніць адзін з самых бяссільных фараонаў XXI дынастыі.
Тайныя інтрыгі Шэшонка супраць Ізраіле-іўдзейскага царства Аднак, шукаючы міру з Саламонам, Шэшонк разумеў, што пры наяўнасці моцнага Ізраільска-іўдзейскага царства вярнуць Егіпту страчаны кантроль над Палесцінай будзе немагчыма. І таму ён знешне вёў сяброўства з Саламонам, але ўпотай рыхтаваў падзенне Іўдзеі. У Егіпце знайшоў прытулак вядомы ўцякач з Ізраіля Ераваам. «І Ераваам, сын Наватаў, Яфрэмлянін з Царэды, — імя маці ягонай удавы — Цэруа, — раб Саламонаў, падняў руку на цара… А Саламон хацеў смерці Ераваама; але Ераваам устаў і ўцёк у Егіпет да Сусакіма, цара Егіпецкага, і жыў у Егіпце да смерці Саламонавай».
thumb|Рэльеф у Карнаку, які адлюстроўвае Шэшонка I і яго сына Іўапета
Прымаў у сябе Шэшонк і іншага ворага Саламона, нашчадка выгнанага Давідам царскага роду Ідумеі Адэра, які ў свой час, яшчэ дзіцем, уцёк у Егіпет. Адэр набыў у фараона вялікую ласку, так што ён даў яму ў жонку сястру сваёй жонкі, сястру царыцы Тахпенесы, а затым адпусціў яго шкодзіць Саламону. «І падняў Гасподзь праціўніка на Саламона, Адэра Ідумеяніна, з царства Ідумейскага роду. Калі Давід быў у Ідумеі, і ваеначальнік Ёаў прыйшоў дзеля пахавання забітых і пабіў увесь мужчынскі пол ў Ідумеі, бо шэсць месяцаў пражыў там Ёаў і ўсе Ізраільцяне, пакуль не вынішчылі ўсяго мужчынскага полу ў Ідумеі, тады гэты Адэр уцёк у Егіпет і з ім некалькі Ідумеян, якія служылі пры бацьку ягоным; Адэр быў тады малым дзіцём. Выправіўшыся з Мадыяма, яны прыйшлі ў Фаран і ўзялі з сабою людзей з Фарана і прыйшлі ў Егіпет да фараона — цара Егіпецкага. Адэр ўвайшоў да фараона, і ён даў яму дом, і назначыў яму ўтрыманне, і даў яму зямлю. Адэр здабыў у фараона вялікую міласць, так што ён даў яму за жонку сястру сваёй жонкі, сястру царыцы Тахпенесы. І нарадзіла яму сястра Тахпенесы сына Генувата. Тахпенеса выхоўвала яго ў доме фараонавым; і жыў Генуват у доме фараонавым разам з сынамі фараонавымі. Калі Адэр дачуўся, што Давід спачыў з бацькамі сваімі і што ваеначальнік Ёаў памёр, дык сказаў фараону: адпусці мяне, я пайду ў сваю зямлю. І сказаў яму фараон: хіба ты маеш патрэбу ў чым-небудзь у мяне, што хочаш ісці ў сваю зямлю? Ён адказваў: не, але адпусці мяне. [І вярнуўся Адэр у зямлю сваю]».
Так, відавочна пры егіпецкай падтрымцы, Адэр падняў паўстанне ў Ідумеі. Біблія не паведамляе пра зыход гэтага паўстання, але Іосіф Флавій гаворыць, што спроба Адэра зрынуць Саламона правалілася з-за наяўнасці ў Ідумеі царскіх гарнізонаў, Адэр быў вымушаны зноў бегчы, гэтым разам у Сірыю, дзе ён сустрэўся з РазонамІосіф Флавій. Іўдзейскія старажытнасці VIII, 7, 6. Апошні таксама выступіў супраць Саламона, але са значна большым поспехам: ён захапіў Дамаск і заснаваў там сваё царства.
Уварванне ў Палесціну