Троя (, хец. Taruisa; ), інакш званая І́ліян (,) — старажытнае ўмацаванае паселішча ў Малой Азіі, ва ўзбярэжжа Эгейскага мора, недалёка ад уваходу ў праліў Дарданэлы. Гэта горад, апеты ў паэме «Іліяда», аўтарам якой лічыцца Гамер. Падзеі, апетыя Гамерам, у цяперашнім паданні гісторыкаў, ставяцца да крыта-мікенскай эпохі (Троя VII). Народ, які засяляў Трою, у старажытнагрэчаскіх крыніцах мянуецца тэўкрамі.
Назва thumb|карта Траады
Імя «Троя» фігуруе ў хетскіх архівах як Таруіша. На егіпецкай стэле часоў Рамзэса III згаданая яго перамога над марскім народам «турша». Гэтая назва часта супастаўляюць з народам «тэрэш», згаданым некалькі раней на знакамітай стелле Мернептаха. Адзінствы ў меркаваннях аб тым, ці былі гэтыя прышэльцы траянцамі, у навуковым міры не назіраецца.
Перш выказваліся меркаванні, што тэрміны «Троя» і «Іліян» маглі пазначаць розныя гарады адной і той жа старажытнай дзяржавы, альбо адзін з гэтых тэрмінаў мог пазначаць сталіцу, а іншы — уласна дзяржаву, і «зліліся» у адзін тэрмін толькі ў «Іліядзе». Такі пункт гледжання не пазбаўленны падстаў, паколькі ў «Іліядзе», у сваю чаргу, вылучаюцца фрагменты з раўналежнымі сюжэтамі, гэта значыць, магчыма, узыходзячыя да розных пераказванняў аднаго і таго жа сюжэту; да таго ж, «Іліяда» паўстала шмат стагоддзяў пасля падзей Траянскай вайны, калі шматлікія дэталі маглі забыцца.
Археалогія Троі Тоеснасць узвышша Гісарлык з гамераўскай Трояй усталяваў Генрых Шліман, першым мэтанакіравана даследвалы гэты ўчастак у канцы XIX стагоддзя. Большасць яго знаходак цяпер захоўваюцца ў Пушкінскім музеі (Масква), а таксама ў Дзяржаўным Эрмітажы. Да цяперашняга часу археолагі выявілі на тэрыторыі, асацыяванай з старажытнай Трояй, сляды дзевяці крэпасцей-селішчаў, існавалых у розныя эпохі.
Першае з знойдзеных на месцы Троі паселішчаў (так званая Троя I) уяўляла сабой крэпасць дыяметрам меней 100 м і, відавочна, існавала на працягу доўгага перыяду. Да гамераўскай эпохі ставіцца сёмы пласт, які ўяўляе Трою ў выглядзе шырокага (пляцам звыш 200 тыс. кв. м.) паселішча, абнесенага дужымі сценамі з дзевяціметровымі вежамі. Буйныя раскопкі 1988 г. паказалі, што насельніцтва горада ў гамераўскую эпоху складала ад шасці да дзесяці тысяч жыхароў — па тых часах, вельмі вялікі лік.
Дзевяць асноўных пластоў старажытнай Троі Троя I (3000-2600 гг. да н.э.): Першае Траянскае паселішча, дыяметрам 100 м, было забудавана вельмі прымітыўным жыллём з гліняных цаглін. Судзячы па пакінутых слядах, яно загінула падчас пажару. Троя II (2600—2300 гг. да н.э.): Наступнае паселішча выглядае больш развітым і багатым. У 1873 годзе нямецкі археолаг Шліман выявіў у гэтым пласце знакаміты траянскі скарб, які складаўся з шматлікай зброі, медных цацанак, частак каштоўных упрыгожванняў, залатых пасудзін, магільных пліт дагістарычнага перыяду. У III тысячагоддзі да н.э. гэтая высокаразвітая культура была таксама знішчаная пажарам Троя III—IV-V (2300—1900 гг. да н.э.): Гэтыя пласты сведчаць аб перыядзе заняпаду ў гісторыі старажытнага горада. Троя VI (1900—1300 гг. да н.э.): Горад павялічыўся ў дыяметры да 200 метраў. Селішча стала ахвярай моцнага землетрасення 1300 г. да н.э. Троя VII-A (1300—1200 гг. да н.э.): Да гэтага перыяду ставіцца знакамітая Траянская вайна. Пазней афіняне разрабавалі і разбурылі паселішча. Троя VII-B (1200—900 гг. да н.э.): Паўразбураная Троя была захопленая фрыгійцамі. Троя VIII (900—350 гг. да н.э.): У гэты час горад засялялі аліанскія грэкі. Цар Ксеркс наведваў тады Трою і прынёс тут у ахвяру больш за 1000 галоў быдла. Троя IX (350 г. да н.э. — 400 г. н.э.): Даволі буйны цэнтр эліністычнай эпохі.
Мова і пісьменнасць Пытанне аб мове Гектара і Прыама даўно займае вучоных. Некаторыя старажытнагрэчаскія гісторыкі меркавалі, што іх прамова магла быць блізкая фрыгійскай. Затым выказвалася меркаванне, што жыхары гамераўскай Троі былі продкамі этрускаў. У сярэдзіне 1980-х гг. Н. Н. Казанскі апублікаваў некалькі абломкаў гліняных пасудзін з Троі з незразумелымі знакамі, нагадвалымі крыцкі ліст — ён назваў гэтыя знакі траянскім лістом. Аднак, па меркаванню іншых спецыялістаў, гэта маглі быць не надпісы, а толькі перайманне пісьменнасці.
У 1995 г. у пластах Троі VII быў выяўленны друк з лувійскімі іерогліфамі. У спалучэнні з апошнімі дадзенымі аб тым, што імёны Прыама і іншых траянскіх герояў хутчэй за ўсё маюць лувійскае паходжанне, у навуковым міры ўсё больш укараняецца меркаванне аб тым, што старажытныя траянцы казалі на лувійскім дыялекце. У выпушчанай у 2004 годзе Оксфардскім універсітэтам манаграфіі Іаахім Латач прыходзіць да высновы, што лувійская мова была афіцыйнай мовай гамераўскай Троі. Пытанне аб паўсядзённай мове траянцаў пакуль застаецца адчыненым.
Народы T-K-R і T-R-S, меркавана атаясняныя з тэўкрамі (сінонім траянцаў) і траянцамі (або тырсенамі?), згадваюцца ў надпісах эпохі Рамзэса II сярод «народаў мора».
Гл. таксама Заходнеанаталійская цывілізацыя Траянская вайна Траянскі конь Эфіопы, міфалогія Аповесць пра Трою
Літаратура
Гиндин Л. А. Население Гомеровской Трои, 1993. Гиндин Л. А., Цымбурский В. Л. Гомер и история Восточного Средиземноморья. М. 1996. История древнего Востока, ч. 2. М. 1988.
Спасылкі
Ілюстраваная археалагічная гісторыя Троі (на англ. мове)
Катэгорыя:Старажытныя гарады Малой Азіі Катэгорыя:Гарады Старажытнай Грэцыі Катэгорыя:Археалагічныя аб’екты ў Турцыі Катэгорыя:Сусветная спадчына ў Турцыі
Катэгорыя:Хецкае царства