thumb|350px|Парфенон — галоўнае свяцілішча горада, прысвечанае багіні Афіне Парфенас, шэдэўр залатога веку Перыкла Старажытныя Афіны — горад-дзяржава ў Атыцы, якая з V стагоддзя да н.э. адыгрывала нароўні са Спартай вядучую ролю ў гісторыі Старажытнай Грэцыі. У Старажытных Афінах сфарміравалася дэмакратыя, атрымалі класічныя формы філасофія і мастацтва тэатра.
Археалагічнае вывучэнне Афін пачалося ў 30-х гадах XIX стагоддзя, аднак раскопкі набылі сістэматычны характар толькі з утварэннем у Афінах у 70-80-я гады французскай, нямецкай і англійскай археалагічных школ. Захаваныя да нашых дзён літаратурныя крыніцы і археалагічны матэрыял дапамагаюць узнавіць гісторыю афінскага поліса. Асноўнай літаратурнай крыніцай па гісторыі Афін перыяду фарміравання дзяржавы — «Афінская палітыя» Арыстоцеля (IV стагоддзе да н.э.).
Станаўленне Афінскай дзяржавы thumb|160px|Барацьба Тэсея з Мінатаўрам Паводле афінскай традыцыі, поліс узнік у выніку так званага сінайкізму — аб'яднання адасобленых радавых абшчын Атыкі вакол Афінскага акропаля. Правядзенне сінайкізму старажытнагрэчаскае паданне прыпісвае паўміфічнаму цару Тэсею, сыну Эгея (паводле традыцыі, каля XIII стагоддзя да н.э.; у рэчаіснасці ж працэс сінайкізму працякаў на працягу некалькіх стагоддзяў з пачатку 1-га тысячагоддзя да н.э.). Тэсею прыпісваецца ўвядзенне найстаражытнейшага ладу афінскай абшчыны, падзел яе насельніцтва на эўпатрыдаў, геамораў і дэміургаў. Паступова ў руках радавой арыстакратыі (гэта значыць эўпатрыдаў) засяроджваліся буйныя зямельныя надзелы, у залежнасць ад яе трапляла большая частка свабоднага насельніцтва (дробных зямельных уласнікаў); расла пазыковая кабала. Незаможныя даўжнікі адказвалі перад крэдыторамі не толькі сваёй маёмасцю, але і асабістай свабодай і свабодай членаў сваёй сям'і. Пазыковая кабала служыла адным з крыніц рабства, якое набывала ўжо большае развіццё. Нароўні з рабамі і свабоднымі ў Афінах існаваў прамежкавы слой — так званыя метэкі — асабіста свабодныя, але пазбаўленыя палітычных і некаторых эканамічных правоў. Захоўвалася і стары падзел дэмаса на філы, фратрыі і роды. Кіраваліся Афіны дзевяццю архонтамі, якія штогод выбіраліся з ліку арыстакратаў, і арэапагам — саветам старэйшын, які папаўняўся архонтамі, якія ўжо адбылі тэрмін паўнамоцтваў.
Першыя рэформы. Эпоха Салона
З ростам маёмаснай няроўнасці паглыбляліся сацыяльна-эканамічныя супярэчнасці і абвастралася барацьба паміж радавой арыстакратыяй і дэмасам, якія дамагаліся ўраўнавання ў правах, перадзелу зямлі, анулявання даўгоў і адмены пазыковай кабалы. У сярэдзіне VII стагоддзя да н.э. арыстакрат Кілан распачаў няўдалую спробу авалодаць уладай. Каля 621 да н.э. пры архонце Драканце былі ўпершыню запісаны заканадаўчыя звычаі, якія трохі абмежавалі самаўпраўнасць суддзяў-арыстакратаў. У 594—593 да н.э. пад ціскам дэмаса Салонам былі праведзены рэформы: яны істотна змянілі ўвесь лад сацыяльна-палітычнага жыцця Афін, у выніку чаго знішчана пазыковая кабала, надалей забаронены продаж грамадзян за даўгі ў рабства, ануляваны пазямельныя даўгі (якія віселі над дробнымі земляробамі), усталявана свабода завяшчання, што спрыяла развіццю прыватнай уласнасці; заснаваны новы дзяржаўны орган — Савет чатырохсот, ажыццёўлены шэраг мерапрыемстваў, якія заахвочвалі рамяство і гандаль. Салону прыпісваецца таксама падзел усіх грамадзян маёмасным цэнзам на 4 разрады: пентакасіямедымны, гіпеі, зеўгіты, феты, прыналежнасць да якіх стала цяпер вызначала іх правы і абавязкі перад дзяржавай. Таксама Салон рэфармаваў атычны каляндар, увёў сістэму актаэтэрыд. Аднак сацыяльна-палітычная барацьба не спынілася. Рэформамі былі незадаволены як сяляне, якія не дасягнулі перадзелу зямлі, так і радавая знаць, якая страціла ранейшае прывілеяванае становішча.
Афінская дэмакратыя thumb|350px|Афінская дэмакратыя, 510 да н.э. — 322 да н.э.
Эпоха Пісістрата і Клісфена
Каля 560 года да н.э. у Афінах адбыўся палітычны пераварот: усталявалася тыранія Пісістрата, які праводзіў палітыку ў інтарэсах сялянства і гандлёва-рамесных слаёў дэмаса супраць радавой знаці. Пры ім Афіны дамагліся вялікіх замежнапалітычных поспехаў: распаўсюдзілі свой уплыў на шэраг астравоў Эгейскага мора, умацаваліся на абодвух берагах Гелеспонта. Афіны разрасліся, упрыгожыліся новымі будынкамі і статуямі. У горадзе пабудаваны вадаправод. У часы кіравання Пісістрата і яго сыноў запрашаліся да двара лепшыя паэты. Пасля смерці Пісістрата ў 527 годзе да н.э. улада перайшла да яго сыноў Гіпія і Гіпарха, але як і ва ўсёй Грэцыі, тыранія ў Афінах апынулася кароткачасовай: Гіпарх быў забіты змоўшчыкамі, а Гіпій — зрынуты ў 510 годзе да н.э. Спроба радавой знаці захапіць уладу выклікала ў 508 годзе да н.э. паўстанне дэмаса, узначаленае Клісфенам. Здабытая перамога была замацавана рэформамі: ранейшыя 4 радавыя філы заменены 10 новымі, пабудаванымі па тэрытарыяльнай прыкмеце. Створаны новыя органы кіравання: Савет пяцісот і калегія 10 стратэгаў. У выніку рэформаў Клісфена знішчаны апошнія перажыткі радавога ладу, завяршыўся працэс станаўлення дзяржавы як апарата панавання класа рабаўладальнікаў.
Грэка-персідскія войны
У грэка-персідскіх войнах (500—449 да н.э.) Афінам належала вядучая роля. Яны адны з нешматлікіх грэчаскіх полісаў падтрымалі паўстанне іанійскіх гарадоў, атрымалі бліскучую перамогу над персамі пад Марафонам (490 да н.э.) (гл. Марафонская бітва), адны з першых уступілі ў абарончы саюз грэчаскіх дзяржаў. Бітва пры Саламіне (480 да н.э.), якая стала пераломным момантам падчас вайны, адбылася менавіта па ініцыятыве афінян і, перш за ўсё, дзякуючы ім і стратэгу Фемістоклу завяршылася поўным разгромам флоту персаў. Не меней значнай была роля Афін у 479 да н.э. у бітве пры Платэях і пры мысе Мікале. У наступныя гады Афіны, якія ўзначалілі Дэласкі саюз (які неўзабаве фактычна ператварыўся ў Афінскую марскую дзяржаву — Афінскую архэ), цалкам узялі кіраўніцтва ваеннымі дзеяннямі ў свае рукі.
Тым часам Афіны ўвайшлі ў перыяд найбольшага ўздыму. Пірэй (гавань Афін) стаў месцам перакрыжавання гандлёвых шляхоў шматлікіх краін старажытнага свету. На базе развітага рамяства, гандлю і мараплаўства, у становішчы вострай барацьбы паміж алігархічнай (узначаленай Арыстыдам, затым Кіманам) і дэмакратычнай (узначаленай Фемістоклам, пазней Эфіяльтам і Перыклам) групоўкамі ў Афінах зацвердзіўся найбольш прагрэсіўны для таго часу дзяржаўны лад антычнай рабаўладальніцкай дэмакратыі — Афінскай дэмакратыі, якая дасягнула найвышэйшага росквіту ў эпоху кіравання Перыкла (стратэг у 444/443 — 429 гады да н.э.). Вярхоўная ўлада перайшла да Народнага сходу, усе астатнія органы ім падпарадкоўваліся, судаводства ажыццяўляў суд прысяжных — геліэя — які складаўся грамадзян, выбраных па жэрабі. За выкананне дзяржаўных абавязкаў пасля абрання ўсталёўвалася ўзнагарода з казны, што адкрывала рэальную магчымасць палітычнай дзейнасці і перад малазабяспечанымі грамадзянамі. Быў усталяваны таксама тэарыкон — выдача грошай грамадзянам на наведванне тэатра. Павялічаныя расходы на ўсё гэта пакрываліся за кошт падатку — фораса, які павінны былі рэгулярна выплачваць саюзныя гарады, якія ўваходзілі ў архэ.
Афінская гегемонія На другую палову V стагоддзя да н.э. прыпадае перыяд найвялікшага культурнага росквіту Афін — так званы залаты век Перыкла. У Афінах жылі і дзеялі выдатныя навукоўцы, мастакі і паэты, у прыватнасці гісторык Герадот, філосаф Анаксагор, скульптар Фідый, паэты Эсхіл, Сафокл, Еўрыпід, сатырык Арыстафан. Палітычнае і судовае красамоўства афінян пераймалі аратары ўсіх грэчаскіх гарадоў. Мова афінскіх пісьменнікаў — атычны дыялект — атрымала паўсюднае распаўсюджванне, стаў літаратурнай мовай усіх элінаў. У Афінах вялося велізарнае будаўніцтва: па сістэме Гіпадама Пірэй перабудаваны і злучаны так званымі доўгімі сценамі з гарадскімі ўмацаваннямі ў адзінае абарончае ўмацаванне, было завершана будаўніцтва асноўных пабудоў, якія склалі ансамбль Афінскага акропаля — шэдэўра сусветнай архітэктуры. Храм Парфенон (пабудаваны ў 447—438 да н.э. архітэктарамі Іктынам і Калікратам), статуі працы Фідыя і іншыя творы афінскага выяўленчага мастацтва 5 стагоддзя служылі ўзорамі для многіх пакаленняў мастакоў наступных стагоддзяў.
Пелапанеская вайна. Пад уладай Македоніі Старажытныя Афіны (грэч. Αρχαία Αθήνα) — горад-дзяржава ў Атыцыя, якая з V стагоддзя да н.э. адыгрывала нароўні са Спартай вядучую ролю ў гісторыі Старажытнай Грэцыі. У Старажытных Афінах сфарміравалася дэмакратыя, атрымалі класічныя формы філасофія і мастацтва тэатра.
Археалагічнае вывучэнне Афін пачалося ў 30-х гадах XIX стагоддзя, аднак раскопкі набылі сістэматычны характар толькі з утварэннем у Афінах у 70-80-я гады французскай, нямецкай і англійскай археалагічных школ. Захаваныя да нашых дзён літаратурныя крыніцы і археалагічны матэрыял дапамагаюць узнавіць гісторыю афінскага поліса. Асноўнай літаратурнай крыніцай па гісторыі Афін перыяду фарміравання дзяржавы — «Афінская палітыя» Арыстоцеля (IV стагоддзе да н.э.).thumb|250px|План Афін у перыяд найвышэйшага росквіту — каля 430 да н.э., напярэдадні Пелапанескай вайны
Аднак «залаты век» працягваўся параўнальна нядоўга. Дабрабыт афінскіх грамадзян грунтаваўся не толькі на эксплуатацыі рабоў, але і на эксплуатацыі насельніцтва саюзных гарадоў, што спараджала пастаянныя канфлікты ўнутры Афінскай архэ. Канфлікты гэтыя пагаршаліся нястрымным імкненнем Афін да пашырэння сферы свайго палітычнага і эканамічнага ўплыву, што прывяло да сутыкненняў з іншымі групоўкамі грэчаскіх полісаў, у якіх перавагу мелі алігархічныя парадкі — Пелапанескім саюзам, узначаленым Спартай. У канчатковым выніку супярэчнасці паміж гэтымі групоўкамі прывялі да пагібельнай для ўсёй Грэцыі Пелапанескай вайне (431—404 да н.э.) — найбуйнейшай вайне ў гісторыі Старажытнай Грэцыі. Пацярпеўшы ў ёй паражэнне, Афіны ўжо назаўжды страцілі сваё вядучае становішча ў Грэцыі. У першай палове 4 стагоддзя да н.э. Афінам час ад часу ўдавалася паляпшаць сваё становішча і нават дасягаць поспехаў. Так, падчас Карынфскай вайны 395—387 да н.э. Афінам, у значнай меры на персідскія субсідыі, удалося адрадзіць свой флот і аднавіць умацаванні вакол горада (скапаны па ўмовах капітуляцыі 404 да н.э.). У 378—377 гадах да н.э. адрадзіўся, праўда ў меншых масштабах, Афінскі марскі саюз, які праіснаваў нядоўга. Пасля паражэння ў бітве пры Херанеі ў 338 да н.э. у складзе антымакедонскай кааліцыі, узначаленай афінскім палітычным дзеячам Дэмасфенам, Афіны, як і астатнія грэчаскія полісы, павінны былі падпарадкавацца гегемоніі Македоніі.
Эліністычная эпоха
У перыяд элінізму, калі Грэцыя стала арэнай барацьбы паміж буйнымі эліністычнымі дзяржавамі, становішча Афін неаднаразова змянялася. Былі кароткачасовыя перыяды, калі ім удавалася дамагчыся адноснай незалежнасці, у іншых выпадках у Афіны ўводзіліся македонскія гарнізоны. У 146 годзе да н.э., падзяліўшы лёс усёй Грэцыі, Афіны падпалі пад уладу Рыма; знаходзячыся на становішчы горада-саюзніка (), яны карысталіся толькі фіктыўнай свабодай. У 88 годзе да н.э. Афіны далучыліся да антырымскага руху, паднятаму пантыйскім царом Мітрыдатам VI Еўпатарам. У 86 годзе да н.э. войска Луцыя Карнелія Сулы ўзяло горад штурмам і разрабавала яго. З павагі да магутнага мінулага Афін Сула захаваў ім фіктыўную свабоду. У 27 годзе да н.э. пасля ўтварэння рымскай правінцыі Ахая, Афіны ўвайшлі ў яе склад. У III стагоддзі н.э., калі Балканская Грэцыя пачала падвяргацца ўварванням варвараў, Афіны прыйшлі ў поўны заняпад.
Планіроўка і архітэктура Узгоркі thumb|200px|Узгорак Арэапаг, сучасныя Афіны Арэапаг, гэта значыць узгорак Арэса — на захад ад Акропаля, даў сваё імя вышэйшаму судоваму і ўрадаваму савету Старажытных Афін, які праводзіў свае пасяджэнні на схіле ўзгорка. Німфеён, гэта значыць узгорак німф — на паўднёвы захад ад Арэапага. Пнікс — паўкруглы ўзгорак на паўднёвы захад ад Арэапага. Тут першапачаткова праходзілі сходы эклесіі, якія пазней перанеслі ў тэатр Дыяніса. Мусеён, гэта значыць Узгорак Мусея або Муз, цяпер вядомы як Узгорак Філапапу — на поўдзень ад Пнікса і Арэапага. Узгорак Акропаліс.
Акропаль