Бітва пры Платэях — адна з найбуйнейшых сухапутных бітваў грэка-персідскіх войнаў, якая адбылася ў 479 годзе да н.э. на схілах гары Кітэрон каля невялікага гарадка Платэі ў Беотыі.
У бітве пры Платэях персідская армія пацярпела разгромнае паражэнне. Пад камандаваннем спартанца Паўсанія саюзным грэчаскім войскам было знішчана практычна ўсё войска праціўніка. Бітва пры Платэях прывяла да поўнага разгрому сухапутных сіл імперыі Ахеменідаў пад камандаваннем Ксеркса, якія ўварваліся на тэрыторыю Элады. Страты грэкаў былі параўнальна невялікімі, паводле розных антычных крыніц, яны ацэньваюцца ад некалькіх сотняў да дзесяці тысяч воінаў.
Крыніцы thumb|left|Сучасная статуя Герадота каля Венскага парламента Асноўнай крыніцай, якая апісвае бітву пры Платэях і дайшла да сённяшняга часу, з’яўляецца IX кніга «Гісторыі» Герадота. Падыход «бацькі гісторыі» да напісання сваёй працы: «мой абавязак перадаваць усё, што распавядаюць, але, вядома, верыць усяму я не абавязаны. І гэтага правіла я буду прытрымлівацца ва ўсёй маёй гістарычнай працыГерадот. Гісторыя VII. 132» выклікае пэўную крытыку. Дакладнасць звестак у яго «Гісторыі» розная. Асобныя апавяданні можна аднесці да навел і легенд. Таксама Герадоту не была чужой палітычная тэндэнцыйнасць. Пражываючы ў Афінах, ён вельмі высока ацэньвае іх унёсак у канчатковую перамогу над персамі. Пра Спарту ён піша стрымана, не адмаўляючы пры гэтым яе заслуг у вайне. Асабліва адмоўна адносіцца ён да Фіваў, якія здрадзілі агульнаэлінскай справе.
Ктэсій у пэўнай меры дапаўняе і ў той жа час супрацьпастаўляе сябе Герадоту. Ён быў патомным урачом, але патрапіў у палон да персаў і ў канчатковым выніку стаў прыдворным у Артаксеркса II. З’яўляючыся лечачым урачом персідскага цара, Ктэсій нібы атрымаў доступ да архіўных матэрыялаў. Пасля вяртання на радзіму ён напісаў «Персідскую гісторыю» ().
Ктэсія крытыкуюць як антычныя, так і сучасныя даследчыкі. Недакладнасць і неверагоднасць звестак, якія ён прыводзіць, адзначалі Арыстоцель, Феопамп, Страбон, Лукіян і Плутарх. Сучасныя гісторыкі ставяць пад сумнеў сам факт выкарыстання Ктэсіем афіцыйных персідскіх летапісаў. Палемізуючы з гісторыкамі-папярэднікамі, ён многае перапісваў у іх, змяняючы толькі дэталі. Ктэсій вінаваціць Герадота ў хлусні і выдумцы. Пры гэтым сучасныя гісторыкі адзначаюць наяўнасць у яго «Персідскай гісторыі» выдуманых персанажаў. Таксама Ктэсій робіць грубыя памылкі ў датаванні падзей (бітва пры Платэях у яго папярэднічае бітве пры Саламіне), ацэнцы колькасці войскаў (у бітве пры Платэях 300 спартанцаў, 100 перыекаў і 6 тысяч іншых грэкаў).
Пра бітву пры Платэях піша і Дыядор Сіцылійскі. Наконт «Гістарычнай бібліятэкі» Дыядора і ўводзін да яе выказваюцца самыя процілеглыя меркаванні. Адзін з найбольш выдатных гісторыкаў элінізму XX стагоддзя Тэм характарызуе яго так: «Ён не быў кампетэнтным гісторыкам, але пра гэта, вядома, не ведаў; сам ён быў даволі дурным, але сумленным у сур’ёзным». Іншыя даследчыкі яго прац, адзначаючы кампілятыўнасць і некаторую храналагічную недакладнасць, кажуць пра тое, што Дыядор Сіцылійскі мае вялікую каштоўнасць, таму што ён выкарыстоўваў не захаваныя да нашага часу працы гісторыкаў, пра якіх вядома толькі дзякуючы гэтаму аўтару.
Падзеям грэка-персідскіх войнаў таксама надавалі ўвагу антычныя гісторыкі-біёграфы Плутарх і Карнелій Непат, якія жылі нашмат пазней. Звесткі пра бітву пры Платэях прыведзены ў жыццяпісах Арыстыда Плутархам і Паўсанія Карнеліем Непатам.
Перадгісторыя Грэчаскія гарады-дзяржавы Афіны і Эрэтрыя дапамагалі роднасным грэчаскім полісам Іоніі ў няўдалым паўстанні супраць улады персідскага цара Дарыя ў 499—494 гадах да н.э. Персідская імперыя на той момант была досыць маладой дзяржавай. Пасля смерці яе стваральніка Кіра II у 530 г. да н.э. дзяржаву часта скалыналі паўстанні заваяваных народаў, якія пагражалі яе цэласнасці. Грэчаскім паўстанцам супольна з афінянамі ўдалося захапіць і спаліць важны горад імперыі і сталіцу сатрапіі Лідыі горад Сарды. Дарый жадаў адпомсціць грэкам, якія ўдзельнічалі ў паўстанні і былі яму непадуладныя.
Таксама Дарый лічыў магчымым скарыць разрозненыя старажытнагрэчаскія гарады. У 492 г. да н.э. падчас ваеннай экспедыцыі персідскага военачальніка Мардонія была заваявана Фракія, Македонія прызнала вярхоўную ўладу персідскага цараГерадот. VII. 44—45. Такім чынам, персідская сухапутная войска атрымала праход да тэрыторыі Старажытнай Грэцыі. У 491 годзе да н.э. Дарый адправіў паслоў ва ўсе незалежныя грэчаскія гарады з патрабаваннем «зямлі і вады», што адпавядала пакоры і прызнанню ўлады персаў. Усведамляючы сілу і ваенны моц дзяржавы Ахеменідаў, усе гарады старажытнай Элады, акрамя Спарты і Афін, прынялі зневажальныя патрабаванні. У Афінах паслы былі асуджаны і пакараны смерцю. У Спарце іх скінулі ў студню, прапанаваўшы ўзяць адтуль зямлю і вадуГерадот. VII. 133.
У 490 годзе да н.э. для заваявання Афін быў накіраваны персідскі флот пад камандаваннем Датыса і Артаферна. Па шляху да Афін была заваявана і разбурана ЭрэтрыяГерадот. VI. 101. Войска высадзілася на тэрыторыі Атыкі, але было разбіта афінянамі і платэйцамі ў бітве пры МарафонеГерадот. VI. 113. Пасля гэтай няўдалай экспедыцыі Дарый стаў збіраць велізарнае войска для заваявання ўсёй Грэцыі. Яго планам перашкодзіла паўстанне ў Егіпце у 486 годзе да н.э., а неўзабаве Дарый памёр. Трон заняў яго сын Ксеркс. left|thumb|400px|Карта дзяржавы Ахеменідаў У Афінах да ўлады прыйшоў Фемістокл. Прамежак паміж марафонскай бітвай і ўварваннем Ксеркса антыказнавец Сурыкаў называе «эпохай Фемістокла». У той час як персы збіралі армію для заваявання Элады, афінскі палітык спрыяў стварэнню магутнага флоту. У афінян быў звычай дзяліць паміж сабой даходы ад сярэбраных рудняў у Лаўрыяне. Уласнікам гэтых рудняў была дзяржава. Пасля падзення тыранаў дзяржаўная маёмасць стала лічыцца ўласнасцю ўсіх грамадзян. Калі пасля пакрыцця ўсіх дзяржаўных патрэбнасцей у касах заставаліся значныя сумы, то гэты лішак дзяліўся паміж афінянамі. Фемістокл прапанаваў накіраваць атрыманыя сродкі на будаўніцтва караблёў. Прапанова была ўспрынята вельмі неадназначна. Прымаючы яе, кожны афінянін пазбаўляўся хоць і невялікай, але надзейнай грашовай дапамогі, якую падавала дзяржава. Рыхтуючы караблі для вайны з персамі, Фемістокл разумеў, што афіняне не пагодзяцца з ім, таму што не лічаць разбітага пад Марафонам ворага сур’ёзнай пагрозай. Таму ён пераканаў суграмадзян, што новыя караблі і магутны флот неабходны для перамогі ў бесперапыннай вайне з востравам ЭгінаПлутарх. Фемістокл IV. Менавіта такая палітыка, у канчатковым выніку, прывяла да разгромнага паражэння арміі Ксеркса.
У 481 годзе да н.э. Ксеркс, як і яго бацька, накіраваў паслоў у большасць грэчаскіх гарадоў-дзяржаў, за выключэннем Афін і Спарты, з патрабаваннем «зямлі і вады»Герадот. VII. 32. У канцы восені 481 года да н.э. у Карынфе адбыўся агульнагрэчаскі сход, дзе перад тварам агульнай небяспекі быў заключаны саюз і спынены міжусобныя войныГерадот. VII. 145. У грэчаскія калоніі былі адпраўлены пасольствы з просьбай аб дапамозе. Тэхнічна выканаць пастановы агульнагрэчаскага кангрэса было складана, у сувязі з разрозненасцю старажытных грэкаў, варожасцю паміж імі і міжусобнымі войнамі.
Здушыўшы егіпецкае паўстанне, Ксеркс працягнуў падрыхтоўку да паходу на Грэцыю. Войска было сабрана са шматлікіх народаў велічэзнай імперыі. Паводле Герадота, яно ўключала персаў, мідзян, кісіяў, гіркан, асірыйцаў, бактрыйцаў, сакаў, індыйцаў, арыяў, парфян, харасміяў, сагдыйцаў, гандарыяў, дадыкаў, каспіяў, сарангаў, пактыяў, утыяў, мікаў, парыканіяў, арабаў, эфіёпаў, лівійцаў, пафлагонцаў, лігіяў, матыенаў, марыяндынаў, сірыйцаў, фрыгійцаў, армян, лідыйцаў, місійцаў, фракійцаў, пісідыйцаў, кабаліяў, міліяў, мосхаў, тыбарэнаў, макронаў, мараў, колхаў і масінайкаўГерадот. VII. 61—82. Акрамя сухапутнага войска, у Ксеркса быў магутны флот, падрыхтаваны прыбярэжнымі і астраўнымі народамі, якія ўваходзілі ў яго дзяржавуГерадот. VII. 89—95.
Усю вясну і лета 480 года да н.э. працягваўся паход персідскай арміі па ўзбярэжжы Эгейскага мора. Спроба грэчаскага атрада на чале са спартанскім царом Леанідам заступіць персідскаму войску шлях у Фермапільскую цясніну скончылася няўдачай. Персы прарваліся ў цэнтральную Грэцыю. Грэчаскі флот, які сустрэў персідскія караблі ля мыса Артэмісія, вымушаны быў адысці на поўдзень і стаць каля заходняга ўзбярэжжа Атыкі.
Персідская армія заняла Афіны. Жыхары горада былі эвакуіраваны на востраў Саламін і ў Трэзен. Флот элінаў сканцэнтраваўся ў вузкіх пралівах паміж Саламінам і мацерыком. Дзякуючы ваеннай хітрасці ФемістоклаПлутарх. Фемістокл XII грэкі здолелі нанесці паражэнне флоту Ксеркса.
Як пісаў Герадот, Ксеркс спалохаўся, што грэчаскія караблі паплывуць да Гелеспонта і перакрыюць яму шлях назадГерадот. Гісторыя VIII. 97. Паводле Плутарха, пасля бітвы паміж грэчаскімі военачальнікамі адбыўся савет. Фемістокл прапанаваў разбурыць масты ў Гелеспонце, каб «захапіць Азію ў Еўропе». Арыстыд апаніраваў ямуПлутарх. Фемістокл XVI: Зараз мы ваявалі з варварам, адданым асалодам; а калі мы запрэм яго ў Эладзе і чалавека, які мае пад сваёй уладай такія сілы, страхам давядзем да апошняй крайнасці, то ўжо ён не будзе больш сядзець пад залатым балдахінам і спакойна глядзець на бітву, а пойдзе на ўсё, сам, перад тварам небяспекі, стане ўдзельнічаць ва ўсіх дзеяннях, выправіць хібы і прыме лепшыя меры для выратавання ўсяго ў цэлым. Таму, Фемістокл, — дадаў ён, — не варта нам руйнаваць існуючы мост, а калі можна, пабудаваць яшчэ другі і хутчэй выкінуць гэтага малайца з Еўропы.
Фемістокл пагадзіўся з Арыстыдам і для таго, каб хутчэй выгнаць Ксеркса з Грэцыі, пайшоў на чарговую хітрасць. Ён адправіў да цара лазутчыка з паведамленнем пра тое, што грэкі жадаюць разбурыць масты. Спалоханы Ксеркс стаў паспешна адступаць. Акрамя страху быць адрэзаным ад Азіі, сучасныя гісторыкі называюць яшчэ адзін матыў, які патрабаваў неадкладнага адбыцця цара да сябе на радзіму. Вестка пра буйное паражэнне персідскага флоту магла лёгка выклікаць хваляванні ўнутры персідскай дзяржавы. Ва ўмовах адсутнасці цара гэта магло стаць прычынай буйных паўстанняў народаў, заваяваных імперыяй Ахеменідаў.
Адзін з галоўных военачальнікаў Ксеркса — Мардоній — пераканаў цара пакінуць частку сухапутнай арміі. Ён казаў, што ніхто з грэкаў, якія лічаць сябе пераможцамі ў бітве пры Саламіне, не рызыкне сысці з караблёў на бераг з-за страху перад персамі. Таксама палкаводзец казаў пра тое, што персы моцныя не марскімі сіламі, а сухапутныміГерадот. Гісторыя VIII. 100. Мардонія падтрымала царыца АртэмісіяГерадот. Гісторыя VIII. 102. У выніку большая частка сухапутнага войска была пакінута ў Грэцыі. Армія персаў перад пачаткам зімы адышла на зімовыя кватэры ў Фесаліі. Афіняне ж вярнуліся ў свой паўразбураны горад.
Такім чынам, нягледзячы на разгромнае паражэнне персідскага флоту пры Саламіне, пагроза заваявання Элады захоўвалася. Бакі працягвалі рыхтавацца да вайны. Жыхары Пелапанескага паўвострава дабудавалі сцяну ў вобласці Карынфскага перашыйкаГерадот. Гісторыя IX. 7.
Мардоній прадпрымаў неаднаразовыя спробы заключыць сепаратны мір з ваяўніча настроенымі афінянамі. Спачатку ён адправіў для вядзення перамоў цара Македоніі Аляксандра I. Прапановы персаў былі вельмі выгоднымі. У прыватнасці, жыхарам Афін прапанавалі застацца свабоднымі і ўзяць столькі зямлі, колькі тыя захочуцьГерадот. Гісторыя VIII. 140. Пасольства Аляксандра напалохала грэчаскіх саюзнікаў. Выхад Афін з вайны значна саслабіў бы ваенную моц элінаў. Спартанцы таксама адправілі сваё пасольства, мэтай якога было недапушчэнне заключэння сепаратнага міру. Герадот сцвярджае, што адказ Мардонію быў цвёрдым — «пакуль сонца будзе хадзіць сваім ранейшым шляхам, ніколі мы не прымірымся з Ксерксам»Герадот. Гісторыя VIII. 143. Лакедэманянам жа быў дадзены адказПлутарх. Арыстыд 10: