Архітэктура Візантыі — мастацкая з’ява, якая сфармавалася ў межах рухомых граніц Візантыйскай імперыі. Яе часавыя рамкі таксама ўмоўныя, як і тэрыторыя распаўсюджання. Зараджэнне ўзыходзіць да эпохі імператара Канстанціна Вялікага, пачатак інтэнсіўнага развіцця, як правіла, звязваюць з кіраваннем імператара Юстыніяна I. Калі ў IV стагоддзі развіццё раннехрысціянскай архітэктуры было арыентавана на цэнтры хрысціянскіх Патрыярхатаў і імперскай сталіцы, то ўжо з V стагоддзя пачынаецца працэс узвышэння канстанцінопальскай школы дойлідства. З X стагоддзя архітэктура Візантыі ўяўляе сабой даволі аднародную з’яву як у будаўнічай тэхніцы, так і ў мастацкіх прынцыпах. Яе цэнтр — у Канстанцінопалі, дойлідства некаторых рэгіёнаў, напрыклад Закаўказзя, некалі арыентаванае на візантыйскія традыцыі, з гэтага перыяду развівалася самастойна. У славянскіх краінах таксама адбывалася дыферэнцыяцыя мастацкага развіцця: у X—XII стагоддзях складаліся асновы архітэктурных школ , Старажытнай Русі і Сербіі, на аснове візантыйскай архітэктуры фарміравалася . У канцы свайго развіцця візантыйскаяй архітэктура была абмежавана тэрыторыяй Грэцыі, яе мастацкая спадчына атрымала новае развіццё ў поствізантыйскі перыяд, паўплывала на ўзнікненне XIX стагоддзя.
Гісторыя вывучэння Значныя страты і нераўнамерная вывучанасць помнікаў розных правінцый ускладняюць стварэнне яснай карціны развіцця візантыйскай архітэктуры, якая шмат у чым застаецца гіпатэтычнай. Багатая гістарыяграфія на грэчаскай, лацінскай, сірыйскай, армянскай, арабскай і іншых мовах, нататкі падарожнікаў і паломнікаў, дыпламатаў і мастакоў змяшчаюць указанні і апісанні пабудоў у гарадах і манастырах, асабліва цэркваў і палацаў, якія маюць вялікае значэнне пры вывучэнні зніклых ці перабудаваных помнікаў. Асаблівасці гэтага жанру пісьмовых крыніц, яго спецыфічная мастацкая вобразнасць патрабуюць вялікай асцярожнасці пры выкарыстанні падобных апісанняў і максімальнага ўліку тэрміналогіі эпохі для рэканструкцыі страчаных помнікаў.
Толькі малая частка візантыйскіх пабудоў у розных рэгіёнах датавана паводле пісьмовых, у т.л. эпіграфічных, крыніцах. У адных рэгіёнах (Канстанцінопаль, Італія, Сірыя, Закаўказзе) такіх помнікаў шмат, у шэрагу іншых (берагі Эгейскага мора, Кападокія, Фракія, Дакія, Усходняе Прычарнамор'е) яны практычна адсутнічаюць, што патрабуе вызначаць іх храналогію метадам супастаўлення стылю і інш. асаблівасцей з дойлідствам суседніх абласцей.
Паняцце візантыйскай архітэктуры асацыюецца галоўным чынам з манументальным царкоўным будаўніцтвам, менавіта гэтай вобласці дойлідства ў Сярэднявеччы надавалася большая частка творчых сіл і матэрыяльных сродкаў. Помнікі царкоўнай архітэктуры захаваліся лепш, па іх даследчыкі судзяць пра іншыя тыпы візантыйскай архітэктуры і іх развіццё.
Навуковая цікавасць да архітэктуры Візантыйскай імперыі ўзнікла каля сярэдзіне XIX стагоддзя, яго актывізацыі спрыялі публікацыя пра цэрквы Малой АзііTexier Ch., Pullan R. L’architecture byzantine. L., 1864, экспедыцыя ў Сірыю ў 1860-х гг. і інш. пачынання, перш за ўсё ў вобласці археалогіі. Да кананца XIX ст. у вывучэнні архітэктуры Візантыйскай імперыі адно з першых месцаў у свеце заняла руская візантыністыка, чаму спрыяла адчуванне пераемнасці з Візантыяй і планы пашырэння граніц Расійскай імперыі да былых уладанняў Візантыйскай імперыі. З’яўленне спецыяльных устаноў, перыядычнага выдання «» і , які меў сваю друкаваную перыёдыку, спрыяла арганізацыйнаму афармленню і праграмным даследаванням рускай візантыністыкі. Каласальны натурны матэрыял — абмеры і фатаграфіі помнікаў — быў накоплены ў выніку археалагічных і даследчых экспедыцый расійскіх навукоўцаў на Каўказ, у Сірыю, у Палесціну, на Сінай, нават у Егіпет, якія працягваліся да 1914 г.
У пачатку XX ст. актывізавалася дзейнасць заходніх навукоўцаў у Стамбуле, з’явіўся шэраг манаграфій пра асобныя помнікі сталіцыVan Millingen A. Byzantine Churches in Constantinople: Their History and Architecture. L., 1912Ebersolt J., Thiers A. Les églises de Constantinople. P., 1913; Dalton O. M. East Christian Art: Survey of Monuments. Oxf., 1925; і іншых раёнаў Візантыі. Іх сістэматычныя публікацыі сталі пачаткам складання збору помнікаў архітэктуры асобных рэгіёнаў Візантыйскай імперыі, вывучэнні тапаграфіі і планіроўкі гарадоў. Абагульненне матэрыялу дало магчымасць даследаваць паходжанне як асобных архітэктурных тыпаў, так і функцыянальна аднародных груп пабудоў, напрыклад Grabar A. Martyrium: Recherches sur le culte des reliques et l’art chrétien antique. P., 1946. T. 1 ці баптыстэрыяў (Khatchatrian. 1982). Увага некаторых навукоўцаў была прысвечана распрацоўцы метадалогіі вывучэння архітэктуры Візантыйскай імперыі, вывучэнню яе асобных аспектаў, напрыклах канструкцый (), тыпалагічнай эвалюцыі (), сімволікі формаў (, ), пытанняў стылю (Оскар Вульф).
Першы досвед складання гісторыі візантыйскай архітэктуры меў месца ў пачатку XX ст.Dalton O. M. East Christian Art: Survey of Monuments. Oxf., 1925, тады ж была сфармулявана праблема паходжання візантыйскіх храмаў. Адны навукоўцы настойвалі на усходніх каранях — іранскіх, сірыйскіх, армянскіх (напр. СтржыгоўскіStrzygowski J. Kleinasien: ein Neuland der Kunstgeschichte. Lpz., 1903, і інш.), іншыя — на італійскіх (). Пазней з’явіліся поўнамаштабныя працы, заснаваныя на матэрыялах шматлікіх даследаванняўKrautheimer. 1965, 1986Mango. 1976. Універсальную каштоўнасць уяўляе манаграфія , арганізаваная па храналагічных і геаграфічных прыкметах. Фарміраванню тыпалогіі і стылю купальнай архітэктуры Візантыйскай імперыі V—XII стст. і станаўленню рускай архітэктурнай традыцыі прысвечана монаграфічнае даследаванне . Для фарміравання метадалагічнай базы вывучэння архітэктуры Візантыйскай імперыі важнае значэнне маюць працы і А. М. Высоцкага, значны даведкавы матэрыял змяшчае кніга па гісторыі хрысціянскай археалогіі.
У апошнія дзесяцігоддзі былі зроблены спробы растлумачыць працэсы развіцця архітэктуры Візантыйскай імперыі з розных пазіцый: змены ў літургічнай практыцы (Т. Мэцьюс, Н. Б. Цецяратнікава), будаўнічай тэхнікі (Р. Остэрхут) і інш. Інтарэсы навукоўцаў засяроджаны ў рамках асобных пытанняў па гісторыі, перыядызацыі, тыпалогіі, рэгіёнах візантыйскай архітэктуры, што прадэманстраваў у т.л. XX кангрэс візантыністаў, які адбыўся ў 2001 годзе ў Парыжы.
Ранневізантыйскі перыяд
Архітэктурны працэс і будаўніцтва Ужо ў ранневізантыйскі час існавалі сачыненні, прысвечаныя пытанням будаўнічай механікі і тэхнікі, прынцыпам дэкору, напрыклад каментарый да «Камарыкі» Герона Александрыйскага, складзены ў першай палове VI ст. Ісідарам з Мілета, архітэктара сабора Святой Сафіі ў Канстанцінопалі, які прапанаваў уласны спосаб пабудовы парабалы. Тэарэтычнымі пытаннямі займаўся і іншы стваральнік Святой Сафіі — Анфімій з Тралаў. Кампіляцыяй працы Герона было сачыненне «Пра меры», якое шырока выкарыстоўваецца ў Візантыі IX ст., геронаўскія ўплывы адзначаюцца ў «Геаметрыі» (XIV ст.).
Пра метады працы візантыйскіх дойлідаў і будаўнікоў можна судзіць па пісьмовых крыніцах, глалоўным чынам апісаннях пабудоў (Пракопій Кесарыйскі «Пра пабудовы»), па асаблівасцях богаслужэння, напрыклад акце заснавання царквы (канон «Заснаванне св. царквы» каталікоса , 480—502) ці па гістарычных падзеях і выпадках, якія суправаджалі будаўніцтва (пашырэнне кафалікона на Афоне).
Будаўніцтва (калі яго не вялі непасрэдна манахі) ажыццяўляў архітэктар, які вычэрчваў план царквы па волі заказчыка. Людзі архітэктурнай прафесіі ў ранняй Візантыі адрозніваліся па сваім рангу ці саслоўю. Да вышэйшага належалі «μηχανικοί» (механікі), якія сумяшчалі функцыі матэматыка, інжынера і архітэктара; меней кваліфікаваныя — «αρχιτέκτονες» — кіравалі будаўнікамі. Заказчыкі маглі выказаць свае пажаданні пры складанні «схемы» (царква ў імператара Іаана Цымісхія ў 972) ці «чарцяжа» (змяшчаўся ў пасланні 405 г. імператрыцы епіскапу Парфірыю наконт царквы ў Газе). Верагодна, больш падрабязнымі з’яўляліся «дыяграмы», якія служылі кіраўніцтвам для будаўнікоўЗубов В. П. Труды по истории и теории архитектуры. М., 2000. С. 44-47Downey G. Byzantine Architects: Their Training and Methods // Medieval Architecture. N. Y.; L., 1976. P. 63-82, але ступень іх падрабязнасці невядомая, паколькі ніводная не захавалася. Па сведчанні Св. Грыгорыя Ніскага (IV ст.), задума пабудовы могла быць праілюстравана ў васковай мадэлі, вырабленай «механікамі». Унікальны прыклад падрыхтоўчага этапу будаўніцтва — малюнак заходняга фасада храма, выкладзены ў зямлі цэглай-сырцом каля печы для абпалу, каля Дзесяціннай царквы ў КіевеКомеч А. И. Древнерус. зодчество кон. X — нач. XII в. М., 1987. С. 172. Сн. 34.
Стандартнае будаўніцтва, асабліва ў сярэдневізантыйскі час, з ростам рамеснай традыцыі магло ажыццяўляцца без чарцяжоў. Ва ўсталяванні прапорцый плана і вышыннай пабудовы выкарыстоўваліся галоўным чынам простыя лікавыя суадносіны, у ранневізантыйскі перыяд — часам ірацыянальныя. Зыходным быў адзін з габарытных памераў будовы, прадыктаваны заказчыкамВысоцкий А. М., Шелов-Коведяев Ф. В. Мартирий в Нисе по описанию Григория Нисского и его значение для изучения раннесредневек. архитектуры стран Закавказья // Кавказ и Византия. Ереван, 1987. Вып. 5. С. 82-114Комеч А. И. Древнерус. зодчество кон. X — нач. XII в. М., 1987. С. 151—152, 200Зубов В. П. Труды по истории и теории архитектуры. М., 2000. С. 38-44.
У выпадку неабходнасці практыкавалася запрашэнне майстроў з іншых гарадоў і абласцей. Вядомасцю карысталіся, у прыватнасці, ісаўрыйскія качавыя арцелі, якія працавалі ад Антыёхіі да Канстанцінопаля. Актыўная будаўнічая дзейнасць імператара Юстыніяна I у Месапатаміі, Сірыі, іншых абласцях спрыяла абмену вопытам сталічных і ўсходніх майстроў.
У ранні перыяд царквы будаваліся вельмі хутка: сабор у Газе і нават грандыёзны сабор Св. Сафіі ў Канстанцінопалі былі пабудаваны за 5 гадоў. Пра ўзровень будаўнічай вытворчасці, яе затратнасць і месца будаўнікоў у грамадстве сведчыць апісанне царквы Багародзіцы Перыўлепты ў Канстанцінопалі, пабудаванай у 1028—1034 гадах пры імператары Рамане III Аргіры, для яе «раскопваліся цэлыя горы, горнарудная справа шанавалася вышэй за саму філасофіб, адны камяні абчэсваліся, іншыя паліраваліся, трэція пакрываліся разьбой, а майстры гэтай справы шанаваліся не менш за Фідыя, і …»Михаил Пселл. Хронография / Пер. Я. Н. Любарского. М., 1978. С. 27-28.
Будаўнічая тэхніка і дэкор З часу атрымання Царквой афіцыйнага статусу раннехрысціянская і візантыйская архітэктура апынулася ўцягнута ў рэчышча развіцця познеантычнай архітэктуры, стаўшы ў значнай меры яе спадчыніцай: антычныя будаўнічыя традыцыі былі прыстасаваны для новых прасторавых формаў, іншых эканамічных умоў (агульнай тэндэнцыяй, у т.л. дойлідства суседніх краін, стала імкненне да больш эканомнага выкарыстання рабочай сілы і матэрыялу).
Найстаражытная эліністычная тэхніка муроўкі з насуха прыгнаных каменных квадраў атрымала новае развіццё ў Паўночнай Сірыі. У большасці раёнаў Малой Азіі і Закаўказзя, Палесціны і Паўднёвай Сірыі, часткова і ў Канстанцінопалі да V ст. атрымала развіццё тэхніка 2-слаёвага каменнай муроўкі з вапнава-пясчаным заліўкай па каменным лому паміж слаямі. Выкарыстоўвалі як старанна абчасаны, так і грубаколаты камень: базальт (Паўднёвая Сірыя), туф (Кападокія, Арменія). Пасля VII ст. гэта тэхніка стабільна развівалася толькі ў краінах Закаўказзя, пазней выкарыстоўвалася ў Заходняй Еўропе і Старажытнай Русі XII ст. Перакрыцці, як правіла, былі драўлянымі, хоць невялікія пралёты маглі быць перакрыты плоскімі каменнымі плітамі.